прибегать к помощи лекаря, костоправа, знахаря.

хитрить, прибегать к уловкам, обманывать; күрээри албаһырар он хитрит, чтобы убежать.

ж. албас, үктэтии, дэҥүктэтии; прибегать к всевозможным уловкам араас алба-пы барытын тутун.

побуд. от харай = прибегать к помощи кого-л., чьей-л.; сүөһүлэргин киминэн эмит харайтар попроси кого-нибудь присмотреть за вашим скотом.

1) хитрить, прибегать к уловкам, обманывать; 2) спорт, проводить какой-л. приём в борьбе; албастаан охтордо он победил в борьбе с помощью особого приёма.

туохт.
1. Тугу эмэ оҥорорго ураты ньыманы тутун, туох эмэ табыллар сүбэтин бул. ☉ Применять особое средство, прием, метод для выполнения какого-л. (обычно сложного) дела
Ньылаарыс икки тыһыынча кэриҥэ бэрдээҥки ботуруонун ииппититтэн биир да буулдьата киһини өлөрбөтөх. Уус албастаан, буораҕар күлү булкуйан биэрбит. Эрчимэн
2. Уодаһыннаахтык, киитэрэйдик угаайылаа, үктэт, албыннаа. ☉ Хитрить, прибегать к уловкам, ухищрениям
Маппыайабыс бу курдук тута үбүнэн албастаан бэрт үгүс киһини бэйэтигэр тарта. Бэс Дьарааһын
Торҕон кыыл, киһи өр Тоҥуу хаарга мөхсөллөр. Кистээн, бөрө албастыыр, Киһи кэннин былдьыы сатыыр. Ф. Софронов
3. спорт. Тустууга утарылаһааччыны кыайар анал ньыманы тутун; анал ньымалаах, сатабыллаах буол. ☉ Применять особый прием в борьбе; иметь излюбленный (коронный) прием в борьбе
Бу хагдаҥ от хаата, күөх от көппөппүтэ бу албастаан, түҥнэри халбарыйан баран хааллаҕын абаккатын көрөллөркөрбөттөр оҕолоор! Ньургун Боотур

I
1. аат.
1. Киһи атаҕар бигэтик үктэниитэ; тирэнэр күүһэ, кыаҕа. ☉ Устойчивое положение ног; способность сохранять равновесие
Биһиги киһибит охсуһаары тарапачыһан көрбүтэ эрээри, сиртэн тирэҕин сүтэрэн салгыҥҥа ыйанан, туһа тахсыбатаҕа. Далан
[Курдаһан тустууга] дьиҥнээх туруору күүс, тирэх ордук наадалаах. Н. Лугинов
Тустууга букатын билбэт албаспар түбэспиттии, төбөм иэри-тиэри барда, тирэҕим түөрэҥнээтэ. «ХС»
2. Ханнык эмэ тутуу олоҕо, атаҕа. ☉ Опора какого-л. сооружения
Солооһуҥҥа үрдүк күүрүүлээх лииньийэ тирэхтэрэ саҕахха тиийэ көстөллөр. Далан
Быһыт ампаар тирэҕин суон бэрэбинэлэртэн бэлэмнээтилэр. М. Доҕордуурап
Кыраньыыттан дьиэ акылаатын, күрбэ тирэхтэрин, кирилиэс үктэллэрин оҥороллор. СМН АҮө
3. көсп. Туох эмэ үөскээн, оҥоһуллан тахсарыгар төрүт, оҥкул. ☉ Предварительное условие для чего-л., предпосылка
Архыыптан тирэх ылан, дириҥ ис хоһоонноох, ыраахха ытар түмүктэри кытта оҥорон таһаарыахха сөп. Багдарыын Сүлбэ
Суругунан литература үөскээһинигэр фольклор бөҕө тирэх буолбута. ФЕВ УТУ
Тылдьыты оҥорорго бигэ тирэҕинэн тылдьыт картотеката буолар. АПС СТЛ
4. көсп. Кимиэхэ, туохха эмэ олук, төрүт. ☉ База, основа, фундамент (напр., развития), гарантия (напр., здоровья)
Уйбаан учуутал идэтин таларыгар үөрэммит оскуолата тирэх буолбута. «ХС»
Дьиэ кэргэн олоҕо иллээх, эйэҕэс буолуута — дьахтар этэҥҥэ быыһаныытыгар, доруобай оҕо төрүүрүгэр сүҥкэн тирэх. ТЕН ИДь
5
көсп. тирээбил 2 диэн курдук. [Барахсаанап:] Сарсын тыһыынчалаах сыбаайбаны оҥоруом, онно дьоммун ынырыам. Ол дьон миэхэ тирэх буолуохтара. С. Ефремов
Тулаайах хаалбыт эдьиийбэр тирэх буолаары үөрэммэккэ холкуоска үлэлээбитим. «ХС»
Сайыына эмиэ хаан-уруу балта эрээри, кини тирэх буолар төрөппүттэрдээх. ТТК
6. көсп., үрд. Тирэнэр бигэ күүс. ☉ Надёжная защита, твердыня, оплот
Эйэ тирэҕэ буолан Ийэ сири иилии эргийдэ, Көҥүл күрүөтэ буолан Күн анныгар күлүмнүү оонньоото! С. Зверев
Оттон биһиги дойдубут — Тэҥ быраап, күн-көҥүл тирэҕэ. Күннүк Уурастыырап
[Волга] Эн кэрэҕиэн чэлгийэҥҥин, Ийэ дойдум тирэҕэ. И. Чаҕылҕан
2. даҕ. суолт.
1. Кимиэхэ эмэ өйөбүл, күүс-көмө буолар. ☉ Являющийся опорой, оказывающий поддержку
Өйөл, тирэх атастар Куоракка, тыаҕа да бааллар. Р. Баҕатаайыскай
Тирэх дьоммут диэн — оҕолор уонна оҕонньоттор. «ХС»
2. Туохха эмэ сүрүн, төһүү буолар, тутаах. ☉ Опорный (напр., пункт, крепость)
Арыыны бэрт табыгастаах тирэх сир оҥостуммуттар. Амма Аччыгыйа
Кубань хочолоругар нуучча аармыйатын эбии тирэх кириэппэстэрэ тутуллубуттара. П. Филиппов
Сэрэтэр үлэни ыытыыга тирэх пууннар тэрилиннилэр. «Кыым»
♦ Тирэх булун — 1) кимиэхэ эмэ тугунан эмэ көмөлөһүннэр, туһалат, салҕат. ☉ Прибегать к чьей-л. помощи, поддержке, воспользоваться чьей-л. помощью
Сөдүөччүйэ Микиитэлиин Наҕылга тирэх булуна барар буоллулар. Амма Аччыгыйа; 2) кимиэхэ, туохха эмэ тирэн, кимтэн эмэ өйөбүл ыл. ☉ В чьём-л. лице найти себе опору и поддержку
«Бу эрэйдээх билигин туох эмэ буоллаҕына Баһылайы ииҥҥэ тэпсэ сатыаҕа», — диэн кэм тирэх булуммут, хайыҥ охсуммут курдук сананна. П. Ойуунускай
[Ньургустаана] дьоһуннаахтык быһаарсарга тирэх булунаары Доҕойдоонобу кытары сэһэргэстэ, кини биһирэбилин ылла. «ХС». Тирэҕин сүтэрэр — ким, туох эмэ өйөбүлэ, көмөтө суох буолар. ☉ соотв. терять почву под ногами
[Дьонун-сэргэтин] олохторун көрбөтбилбэт, кэпсэппэт хайа да баһылык тирэҕин сүтэрэр. Н. Лугинов
◊ Тирэххин булун — охтумаары, сууллумаары бигэтик үктэн, туохха эмэ лаппа тирэн. ☉ Принять устойчивое положение, чтобы не упасть, найти опору
Киһи уҥа хайыһарын аргыый туора халтарытан, тирэҕин булунна уонна тайах маһынан быраҕан кууһуннарда. Амма Аччыгыйа
Тирэҕин булунна, дөйбүт атыыр оҕус курдук даадаччы тэбиннэ. Суорун Омоллоон
Бөдөҥ таастартан үктэнэн тирэҕин булунар. И. Бочкарёв
ср. др.-тюрк. тирэклик ‘подпорка’, тиргүк ‘опора’, кирг. тирек ‘подпорка, опора’, уйг. тирэк ‘опора, подпорка, подставка; стойка, упор’, чув. терек ‘оплот’
II
1. аат., бот. Дэхси ньуурдаах бороорхой хатырыктаах, уһун синньигэс, сырдык умнастаах, ньолбоҕор килэгир сэбирдэхтээх иирэ, тэтиҥ мастар биистэригэр киирсэр мас. ☉ Тополь. Тирэх Өлүөнэ баһыгар, Өлүөхүмэ, Алдан өрүстэр сүнньүлэринэн үүнэр
□ Тиит, хатыҥ, харыйа, бэс, сыалаах, тирэх, тэтиҥ — барыта манна чуоҕуһан үүммүттэр. Амма Аччыгыйа
Күһүнү көрсө тирэхтэрим Күлэн-үөрэн тураллар. И. Эртюков
Индигиир эбэ баараҕай хойуу тирэхтэри, тиит мастары бүрүнэн, устан ньиккирии, харылыы сытар. Н. Заболоцкай
2. даҕ. суолт. Тирэхтэн оҥоһуллубут. ☉ Изготовленный из тополя, тополёвый
Кини улахан тирэх кырыысалаах кыра хаата диэки бара турбута. Суорун Омоллоон
◊ Тирэх мас көр тирэх II
1.
Үтүөмааны мас тирэх Хараҥаҕа хамсыыра. Күннүк Уурастыырап
Тирэх мастаах уулусса Устун киэптии хаамабын. С. Данилов
Ийэм учуутала кэһиитин тирэх мас оҕотун силистэри түөрэн аҕалбыт этэ. Сэмээр Баһылай. Тирэх тыы — тирэх мастан оҥоһуллубут, чэпчэки ыйааһыннаах кыра тыы. ☉ Лёгкая маленькая лодка, изготовленная из тополя
Булчут киһи тирэх тыыга олорон, кыыллар ууга түһэр сирдэригэр тоһуйар. Далан
Сайын тирэх тыылаах Халыма өрүһүгэр балыктыы сырыттаҕына, тыытын ох дьөлө көтөн ааспыт. Н. Якутскай
Аакка киирбит түргэн сырыылаах тирэх тыыларга олордон сэрэх киһи Тыгын үс эр бэрдин дьону-сэргэни көрдөрө ыыппыта ырааппыта. «Чолбон»
Төннөрүгэр тирэх тыынан Өлүөнэни туораары былаҕайга былдьаппыт. «ХС»
тюрк. тирек, терек, тирэк