туохт., эргэр. Дьаныардаахтык, дьүккүөрдээхтик үлэлээн, эрчийэн, эрийэн-мускуйан кимиэхэ эмэ туох эрэ үөрүйэҕи, сатабылы иҥэр, баһылат. ☉ Постоянной, упорной работой приучать кого-л. чему-л., прививать какой-л. навык кому-л.
Мин иэмэхтээн эрчийбит эрэттэрим бэйэм курдук Илбистээх илиилэнэн, ыар тыыннанан хаалааччылар, Чабыланар диэйэҕин, чахчытын амылыйабын. И. Гоголев

I
туохт. Туох эмэ майгылаа, үөрүйэхтэ иит. ☉ Воспитывать у кого-л. какой-л. характер, прививать кому-л. какой-л. нрав
Муҥкук саҥнаабыт Муҥур санаабыт, Кус куттаспыт, Тыс кылгаспыт, Таҥнары тарпыт Татым дьылҕабыт Кыйдаммыта, Кыайтарбыта. Күннүк Уурастыырап
II
көр соҥноо
Натааһа [Сергейи] Ньуускаҕа саҥнаабыт. Н. Габышев

туохт. Туох эмэ сигилигэ үөрэт. ☉ Прививать кому-л. какой-л. нрав
Харчы маннык күүстээх буолан чааһынай бас билиинэн тулааһыннанан олорор баайдыы олоххо кинини эккирэтии үлүскэнэ киһини кыыллыы сигилилиир. Суорун Омоллоон. Ыраахтааҕы былааһа, атын норуоттары намыһахтар, Великороссия эрэ бас билиитэ буолуохтарын сөбүн курдук үөрэтэн, нуучча норуотун сидьиҥ сигилилээбитэ эмискэ суох буолуон сатаммат этэ. В.И. Ленин (тылб.)

туохт.
1. Тугу эмэ кимиэхэ эмэ үгүстүк оҥорторон, үлэлэтэн, бэйэтэ сатыыр, кыайар буоларын ситис. ☉ Прививать кому-л. какой-л. навык, приучать к чему-л., упражнять, тренировать кого-л.
Кини Никита эрчийэр бөлөҕөр сааһынан саамай эдэрдэрэ эрээри, барыларыттан сылбырҕа, түргэн буолан кэскиллээхтэрэ. Н. Лугинов
Мин иэмэхтээн эрчийбит эрэттэрим бэйэм курдук Илбистээх илиилэнэн, Ыар тыыннанан хаалааччылар. И. Гоголев
Оҕолорбутун эрчийэн, кыылга-сүөлгэ үөмэргэ, бултаһарга үөрэтэн көрүөхпүт этэ буоллаҕа. С. Тумат
Кини эрчийбит спортсменнара учууталларын албан аатын түһэн биэрбэтэхтэрэ. И. Федосеев
2. Бэйэҥ күүскүн-уоххун, олоххо тулуургун дьарыктанан сайыннар, олох ыарахаттарын тулуйарга үөрэн. ☉ Приучать себя к преодолению трудностей, невзгод
Ким харса суох үлэлии, хаама үөрэммит, ким этин-хаанын эрдэттэн эрчийбит — ол үчүгэй саллаат. Т. Сметанин
Атынан айаннааһын киһи тулуурун, кыаҕын эрчийэр. Күн Дьирибинэ
△ Эдэр саастан олох ыарахаттарын тулуйан, олоххо буһан-хатан таҕыс. ☉ Учить кого-л. преодолевать трудности, невзгоды (о жизни)
Олох барахсан үөһүгэр уктан, уһааран, өлбөт үөстээн, имитэн эллээбитэ, оҕо сааска үлүскэн үлэ, сут-кураан инчэҕэй талахтыы эрийэн эрчийбитэ. «Чолбон»
3. Айааһаан, сыһытан көлүүргэ, ыҥыырга үөрэт (хаҥыл сылгы туһунан). ☉ Укрощать, усмирять, приручать, объезжать (необъезженную лошадь)
Туллай, Охоноон, Уораан күн тура-тура аттарын эрчийэн түбүгүрэллэрэ. И. Федосеев
4. Култуурунай үүнээйини сөрүүҥҥэ тутан тымныыны тулуйарга үөрэт. ☉ Приучать к низким температурам путём содержания в прохладе (о теплолюбивых растениях)
Ичигэһи сөбүлүүр култуура арассаадатын тымныыга эрчийдэххэ тымныыны тулуйумтуота биллэрдик үрдүүр. ФНС ОС
[Сорох оҕуруотчуттар] үүнээйи тэмпэрэтиирэ уларыйарын, намыһах тэмпэрэтиирэни тулуйумтуо буоларын наадатыгар эрчийэллэр, үөрэтэллэр. ЕАМ ББКПь. Уларыйа сылдьар тэмпэрэтиирэҕэ эрчийэр кэмҥэ оҕурсу сиэмэтин араскыта кылгас, бөҕө силис бытыктардаах буола үүнэр. СГС ОАКЭ
5. эргэр. Эрчимнэ, күүстэ киллэр (апхомуһун күүһүнэн). ☉ Придавать силу, энергию (напр., путём волшебства)
Уолан киһи кыыс дьахтар икки сүрэхтэрин хаанын холбуур ап хомуһунун туора эрчийэн кулу! Иитэр сүөһүбүт сүрэҕин-быарын манньытар ап хомуһунунан туора эрчийэн биэр! ПЭК СЯЯ
Биэс тарбахпар мэнэгэйдэ кэбиһэн кулу, эрбэхпэр имэҥнэ эрчийэн кулу. ПЭК ОНЛЯ I
ср. бур. эршэ ‘сила’

I
туохт.
1. Улаатыннар, өйүнсанаатын туттар, киһи оҥор (көрөн-харайан, үөрэтэн-такайан, сөптөөх майгыны-сигилини, тутта сылдьыыны иҥэрэн). ☉ Вырастить, воспитать кого-л. (систематически прививая определенные навыки, правила поведения)
Ийэм, аҕам эрэйдээхтэр, аны санаатахха, көҥүллүк, үчүгэйдик да ииппиттэр эбит. А. Софронов
Ийэтин оннугар мин ийэ буолуом, бүөбэйдээн, иитэн, көрөн-харайан улаатыннарыам. Болот Боотур
Эльвираны эмээхсин бэйэтэ билэринэн көрөн-дьаһайан бэйэтэ этэринии «такайан» ииппитэ. Л. Попов
Үчүгэй киһи буолаарай диэн, оҕону иитэр куолу. В. Гаврильева
2. Бэйэҥ холобургунан, үлэҕинэн-хамнаскынан атын киһиэхэ сабыдыаллаан, кимиэхэ эмэ оннук быһыыны-майгыны олоҕурт. ☉ Своим поведением, личным примером воздействовать на кого-л., оказать влияние
Поляков хаһан да ситиһиллибитинэн уоскуйбат өйгө-санааҕа, автобазаҕа үлэтин иһин эппиэтинэстээх буолууга хас биирдии үлэһити иитэргэ кыһаллар. Софр. Данилов
Саамай кутталлааҕа баар, кинилэр [куһаҕан иитиилээх оҕолор] бэйэлэрин курдуктары «иитэн», кэннилэригэр хаалларан иһэллэр. Н. Лугинов
Уйбаан удаарынньыгы хайгыыр. Оҕолоргутун кини биримиэринэн иитиҥ диир. Дьүөгэ Ааныстыырап
△ Кимиэхэ эмэ тугу эмэ иҥэр, ылыннар, олохсут. ☉ Прививать, внушать кому-л. что-л. Эрдээх воляны, модун тулууру Киниэхэ …… ииппитэ. Күннүк Уурастыырап
Общественнай үлэ киһи өйүн-санаатын политическай тыыҥҥа иитэр. М. Доҕордуурап
Айылҕа аһаҕас кинигэтэ диэн искусство: кини киһиэхэ кэрэни таптыыр чувствоны иитэр. И. Данилов
3. Аһатан-сиэтэн олор, аһынан хааччый. ☉ Содержать кого-л.; кормить кого-л.
Булчут буоланнар чугас эргиннээҕи ыалларын барытын бултарынан иитэн олорор дьон. А. Софронов
Ийэм, мичик гынаат, ытыспын ылан сыллаан баран: «Оҕом ытыһа эттээх, үлэлээн миигин иитиэҕэ», - диэхтиирэ. Амма Аччыгыйа
Оҕонньор солуурчаҕын арбыы олорбут: «Бу солуурчах миигин ииппит иһит». Суорун Омоллоон
4. Дьиэ сүөһүтүн, көтөрүн, иитиэх кыылы аһатан-сиэтэн көр-харай, улаатыннар, үөскэт. ☉ Разводить, содержать (домашних животных, нек-рых пушных зверей, птиц)
Төрүүр оҕоҥ уйаланнын, иитэр сүөһүҥ күрүөлэннин! (алгыс.). Бу кыс үөһэ тарбыйахтаах ынахта иитэн таһаар. Кыанан иитиэ суох буоллаххына, ырбаахыга саараныма. Күндэ
Килиэккэҕэ түүлээх кыыллары: кырымахтаах хара саһылы, нуорканы, күөх кырсаны иитэллэр. КИиКСА
ср. тюрк. игид 'ухаживать'
II
туохт.
1. Ботуруону, снаряды эстэр сэпкэ ук (ытарга бэлэмнээн). ☉ Зарядить (вложить патрон, заряд, снаряд во что-л.)
Пугаһын саҥа буулдьанан иитэн кээстэ. Суорун Омоллоон
Бинтиэпкэбин мааҕын тайаҕы өлөрөн баран, үөрүүбэр буолан, умнан ииппэтэхпин. Т. Сметанин
Бэстилиэтин ииттэ. Н. Габышев
«Түргэнник аты салайыҥ!» - диэт, Николай бүлүмүөтү ииппитинэн барда. А. Сыромятникова
2. Буорахтаан, доруобунньуктаан, быыстаан, эстэр гына оҥор, эстэргэ бэлэм гын (ботуруон, саа туһунан). ☉ Зарядить (подготовить к стрельбе патрон, ружье)
«Эн, Бүөтүр, уус киһи үһүгүн. Биһиэхэ ытыллыбыт ботуруон гиилсэтин суолуннаран, үчүгэйдик иитэн биэриэҥ этэ дуо?» - саха тойон ыйытта. Эрилик Эристиин
Ньылаарыс икки тыһыынча кэриҥэ бэрдээҥки ботуруонун ииппититтэн биир да буулдьата киһини өлөрбөтөх. Эрчимэн. Сорохтор сааны буораҕынан иитэн халлааҥҥа ытыалаан битиргэтэллэр. И. Бочкарев
3. Төлө баран ыга баттыыр, эстэр, хам тутар гына оҥор (бултуур сэп туһунан). ☉ Настораживать (звероловное приспособление), ставить (капкан, петлю)
Былыр Лоһуор Өндүрэй куобахха ииппит туһаҕар кэрэмэс саһыл киирэн биэртэ. Амма Аччыгыйа
Кини туһах, сохсо иитэн хабдьынан уонна куобаҕынан аһаан олорбута. Эвен фольк. Миичээн капкааны чэҥкээйилээн иитэргэ үөрэннэ. А. Кривошапкин (тылб.)
4. калька. Элэктэриичэскэй эниэргийэтэ биэр (хол., өкүмүлээтэргэ, батарыайаҕа). ☉ Зарядить, подзарядить (напр., аккумулятор, батарейку)
Бу массыына өкүмүлээтэрин ииттэххэ сатаныыһы. Араадьыйаҥ батарыайатын иитэн биэр.  Радист Черемных биһикки араадьыйабытын иитэн баран салгын устун күүлэйдиибит, эҥин араас арааһынай ыстаансыйалар биһиэннэрэ да, ньиэмэс да киэннэрэ түбэһэллэр. Т. Сметанин
III
туохт.
1. Аһытыылаан көөнньөрө туруор (сүнньүнэн кымыһы этиллэр). ☉ Заквасить (кумыс). Ыһыахха бэлэмнээн кымыс ииппиттэр
2. Отун, умат, күөдьүт (уот, түптэ туһунан). ☉ Разжигать, разводить (костер, огонь)
Айах тутарга анаан Аччыгый аҕай Аал уоту ииттилэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
Тиэргэннэргэ түптэ иитэн, Торҕо буруо унаарыйда. Күннүк Уурастыырап
Оол, күөл кытыытыгар, өлөҥ саҕатыгар туспа кутаата иитиҥ. Болот Боотур
3. көсп. Сыыйа ыанньытан мус, үөскэт, искэр буһара, көөнньөрө сырыт (хол., санааны, өһү). ☉ Вынашивать, пестовать (напр., идею, мысль)
Тылгын тууһуу мускуйаҕын, Эрийэҕин, иэҕэҕин, Иэмэх курдук тутан-хабан, Имитэҕин, иитэҕин. С. Данилов
Айбыт аҕатыгар миэхэ Өһү-сааһы иитэ сылдьыбыта! И. Гоголев. «Истэригэр тугу иитэ сылдьалларын туох билиэй?» А. Бэрияк
Ойууланар сабыытыйаттан ааҕааччы туох да үтүөнү күүппэтин, айылҕа да кини да иккиэн бэйэ-бэйэлэригэр маарынныыр буолуохтарын туһунан санааны эрдэттэн иитэр. ФЕВ УТУ