пригарь, привкус гари, дыма; кэҥсик амтаннаах үүт молоко с пригарью.

несов. 1. см. отдать; 2. (иметь привкус, запах) =лаах буол, аҥылый; бочка отдаёт рыбой буочука балык сыттаах.

I 1) сущ. струя резко пахнущего вещества (выпускаемая нек-рыми животными с целью защиты и запугивания); бүүчээн ыыта струя кабарги; буобура ыыта бобровая струя; 2) прил. резкий неприятный запах (источаемый животными); 3) прил. острый неприятный привкус; бу үүт ыы амтаннаах это молоко имеет острый неприятный привкус; алтан ыыта привкус меди; ыт ыытын ыылан погов. исхудать, обессилеть.

II межд. выражение сильной досады, недовольства; ыы, ол эмиэ туохпутуй! эх, этого ещё не хватало!

туохт. Иһит түгэҕэр сыстан кэриэр. ☉ Пригорать, приобретать привкус горелого
Кыратык хаахтыйа быһыытыйбытын аахсыбатахха, син, эмээхсин күөһүн хойуу гынааччы. Н. Лугинов
Урут уокка өрөн сылытартан үүт хаахтыйара, онон сүөһү үөһүрэрэ. ВМП УСС
♦ Дьыалата хаахтыйбыт көр дьыала
Эн биһигини булбатаҕыҥ буоллар, дьыалабыт хаахтыйыа эбит. Н. Якутскай
Дьыала хаахтыйыан билэн, Айсен ойон туран, эһэтин аахха сүүрдэ. С. Данилов
От үчүгэйдик оттоммотоҕо буоллар, дьыала хаахтыйыа эбит. Э. Соколов. Хааһыта хаахтыйбыт — дьыалата хаахтыйбыт диэн курдук (көр дьыала). Били киһи хааһыта хаахтыйан сылдьар үһү
ср. др.-тюрк. хох ‘чадить; пахнуть горелым (о мясе)’

там гыннар кэпс. — ыйыстан кэбис, иһэн кэбис (үксүгэр арыгыны этэргэ). ☉ соотв. промочить горло (обычно вином, водкой)
Саҥа атастыылар икки кыһыл сыыһын дуоннаах уһатыахтара дуо — начаас там гыннаран кэбиспиттэрэ. Р. Баҕатаайыскай
[Сэргэй:] Оттон кыратык там гыннардыҥ да, кэнники, хата, испэт киһини сэмэлиигин, сыҥалаан туран иһэрдэҕин. Л. Габышев. Чэ, уолаттаар, кыратык там гыннарыҥытыый… Улдьаа Харалы. Там да гыммата кэпс. — 1) букатын топпото; төрүт астыммакка хаалла (аһа кыра буолан). ☉ соотв. ни в одном глазу (совершенно не пьян; совсем не наелся)
[Уолаттар] Аҕыйах пиибэҕэ там да гымматылар. Күрүлгэн
Ас барахсан үчүгэй да амтаннаах буолар эбит! Там да гыммата, хата ордук аһыан баҕарда. «ХС»; 2) тугунан эмэ астыммата. ☉ Остаться неудовлетворённым чем-л.. Кини Күннүк Уурастыырап «Лоокууттуун кэпсэтии» диэн хоһоонун нойосуус лап-бааччы ааҕан биэрбитэ
Бэйэтэ поэма саҕа, киһи күннүктээн ааҕыах балачча уһун хоһооно этэ да, там да гымматах курдук туттубута — биир даҕаны тылга уурастаан ылбатаҕа. С. Руфов; 3) кими эмэ тулуппата, киһилээбэтэ (үксүгэр күрэхтэһиигэ). ☉ Легко справляться с кем-л., легко, без усилия побеждать, осиливать кого-л. (в состязаниях)
— Оччугуйун көрүмэҥ, баҕар ити киһиҥ иһигэр буорахтаах ыччат буолуоҕа. — Э-э, суох, көрөн туран, Күүстээх Көстөкүүн кинини там да гыныа суоҕа. «ХС»
ср. узб. там ‘вкус, смак; привкус’

I
туохт. Сүүрбэт, тохтубат буол; тохтоо, ханнан хаал (ардах, хаан туһунан). ☉ Переставать (о дожде), прекращаться (о кровотечении). Самыыр ахта
□ Хаанын хаарынан саба туттан аҕа сатаабыт да, тохтооботох. «ХС»
Украинаҕа кыргыс дьыллар Аймаһыйан аастылар. Халааннырар сааскы уулар Аарыгыран ахтылар. Күн Дьирибинэ. Тэҥн. аҕын
◊ Ах бар — эмискэ саҥата суох бар, им-дьим буол. ☉ Внезапно, вдруг замолчать, замолкнуть
Даайа, ойоҕоско астарбыт киһи курдук, соһуйан, ах баран, саҥата суох олорбохтоото. А. Софронов
Саҥа ордук хотуулаах тылы булаары гыммыттыы, иккиэн ах баран турдулар. Амма Аччыгыйа
Бу мунньахха мустубут дьон бука барылара апка ылларбыт курдук ах баран олордулар. П. Ойуунускай
Ырыа, хормуоска тыаһа, быһа тарпыттыы, эмискэ ах барар. М. Доҕордуурап. Ах бэрдэр — наһаа долгуйан саҥаҕыттан мат, саҥата суох буол. ☉ Терять способность говорить (от сильного волнения)
Арсен икки чабырҕайа кэйиэлээтэ. Трибунаҕа кэлэн баран, ах бэрдэрэн турда. А. Федоров. Дьэбдьиэ ах бэрдэрэн олорбохтоото. Болот Боотур
Сэмэнчик, ах бэрдэрэн саҥарбакка, кэнниттэн эрэ көрөн хаалла. Эрилик Эристиин. Ах гын — эмискэ таалан хаал (долгуйан, куттанан). ☉ Внезапно замереть (от волнения, страха)
Ити мичээртэн мин хайдах эрэ ах гына түстүм, сүрэҕим нүөлүйэн ылла. С. Никифоров
Дьон ах гынна. Инникилэр сууллан түстүлэр, сорохторо туруйалаан бардылар. Н. Павлов
II
аат. Аһыйбыт амтан, хос амтан. ☉ Привкус, горечь, прогорклость. Ахтаах арыы. Ахтаах сыа
□ Ахтаах арыытын Аҕатыттан кистээн Аҕалар буолла. Эллэй
III
саҥа алл. Дьиктиргээһини, сөҕүүнү, куттаныыны уо. д. а. көрдөрөр. ☉ Выражает удивление, восхищение, испуг и т. п. [Петя:] Ах, аны өссө биирдэ бы-растыы гын, Манечка! С
Ефремов. Ах, Ирина! Сэгэрим, хантан маннык тиэтэйдиҥ? П. Тобуруокап
[Михаил убайыттан төттөрү ыстанар] Ах, оннук эбит дии! Эн миигин итинник суолунан быыһаары гыммыт эбиккин дии, ону мин өйдөөбөккө үөрэ истибиппин. С. Ефремов

I
аат.
1. Сорох кыыл-сүөл атыыра былчархайыттан ыган таһаарар, эмискэ саба биэрэр олус куһаҕан сыттаах симэһинэ (хол., сылдьар ыырын бэлиэтиир). ☉ Вещество с резким зловонным запахом, вырабатываемое железами самцов некоторых животных, мускус
Аҕыйах хонуктааҕыта Амма киһититтэн түөрт бүүчээн ыытын атыыласпыт сурахтааҕыҥ. И. Гоголев
Бу кырынаас ыытын, быччархайын эбэм мустарар, мэҥиэ гынабыт. Суорун Омоллоон
Сорох булчуттар атыыр андаатар ыытын мэҥиэҕэ тутталлар. ТСКБ
2. кэпс. Туох эмэ буортуйбут, куһаҕан амтаннаммыта. ☉ Острый неприятный привкус
Дуйа суох иһиккэ оргуйбут уу ыы амтаннанар. СГФ СКТ
Бу үүт ыы амтаннаах. ЯРС
◊ Бүүчээн ыыта көр бүүчээн
Оҕонньор бүүчээн ыыта ыыппыт этэ. Күрүлгэн
♦ <Ыт ыыта,> саһыл дьаара буолбут көр ыт II
Сииккэ сиэлэн, Сиикэйгэ хааман, Ыт ыыта, Саһыл дьаара буолан, Ааһан-туоран сырыттахтара. С. Зверев
ср. тюрк. аҕу ‘струя, мускус’
II
саҥа алл.
1. Сылааньыйыыны, ымманыйыыны бэлиэтиир. ☉ Выражает теплоту чувства, ласку, умиление
«Ыы, оҕом барахсан», — диэн Баһылай кыыһын төбөтүттэн бэрт минньигэстик «сыык» гына сыллаан ылла. П. Ойуунускай
Эмээхсин үөрэн, икки илиитин уолун диэки уунар: «Ыы, тукаам, лааскайыҥ кырынаас балта эбээт». Амма Аччыгыйа
Ыы, чыычаахтарбын даа, хата, оҕолорум барахсаттар өйдөрө бөҕө. Огдо
2. Кыһыйыыны, абарыыны бэлиэтиир. ☉ Выражает сильную досаду (эх)
Уһун Сэмэн: «Ыы, ити саҥардаххын, баччааҥҥа дылы сыарҕаҕа биэс буут оттон ордук тиэйиллибэт». Күндэ
«Ыы, сыттаргыт сытыҥ!» — диэн Настя абаран саҥа аллайар. Н. Якутскай
[Халтаанап:] Ыы, аны бу тойоммут чобуорхайда дии! А. Фёдоров
3. Ынчыктааһыны бэлиэтиир. ☉ Выражает стон
«Ыы!» — Микиитэ көхсүн түгэҕиттэн ынчыктаан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Дьэ, моһуок! Айыккабыын, айыккабын даа! Ыы! Чуоккаа, Чуоккаа, барыма! Суорун Омоллоон
Уол ыарыыланан айаҕын аппакка эрэ «ыы» диэтэ уонна харытын көннөрү тутан көрдөрдө. «Чолбон»
III
ыы кырбас оҕолор — уу кырбас оҕолор диэн курдук (көр уу I)
Туох да үлэҕэ-хамнаска көдьүүһэ суох сэттэ ыы кырбас оҕолоох этилэр. Күндэ
Дабыыт дьиэтин хас да ыы кырбас оҕолооох, саҥа кэлбит ыалга буор босхо кэриэтэ атыылаан кэбистэ. У. Нуолур
Аҕыйах сыллааҕыта эмдэйсэмдэй сэрбэкэчиспит ыы кырбас оҕолоро хайыы-үйэ улаатан, сүһүөхтэригэр тура охсубуттара. И. Петров; ыы муннугунан (анньылын, кэтилин) көр мурун
Үрэх биир тоҕойугар буурҕаттан саһан бүгэ сытар уонча кыыл табаҕа ыы муннунан кэтиллэ түһэр. Болот Боотур
Тэппэй тыаны туораан иһэн, тыа саҕатыгар турар эргэ өтөххө ыы муннунан кэтиллэ түспүтэ. Далан
Арай биирдэ эрэспиэскэҕэ сылдьан, биир бандьыыкка ыы муннунан кэтиллэ түспүтэ. В. Сыромятников

I
аат. Дьиэҕэ, кыбартыыраҕа эбэтэр уопсай дьиэҕэ истиэнэнэн туспа быыһаммыт, араарыллыбыт олорор сир. ☉ Отдельное помещение для жилья в квартире, в гостинице, в общежитии, комната
Ананий хоһугар хаһыат ааҕа олордоҕуна, Лука Иванов киирэн кэллэ. М. Доҕордуурап
Кыһынын мин Сэргэлээхтэн аппа уҥуор бэрт кыараҕас, ыт уйатын курдук, хос сыыһын булан көспүтүм. Н. Заболоцкай
ср. казах. кос ‘жилье (юрта, шалаш, навес)’, кирг. хош ‘временная юрта’, ног. кос ‘временная юрта, шалаш’
II
1. аат. Туох эмэ оҥоһукка эбии буолар тэҥ майгынныыр оҥоһук. ☉ Что-л., имеющее однородные предметы, части; предмет, состоящий из двух однородных или подобных частей, предметов. Түннүк хоһо. Бачыыҥка уллуҥун хоһо. Суумка айаҕын хоһо
□ Тойон өһүө үксүгэр хостоох буолар. СТБКТ
2. даҕ. суолт. Иккиһин эбэтэр хасыһын да хатыланар. ☉ Повторяющийся дважды или несколько раз
Күнү быһа, хос сырыы оҥорон, эрэйдиир буоллахтара. С. Ефремов
Сиһилии кэпсээһиҥҥэ үөрэтиигэ тиэкиһи талан хос ааҕыы оҕо кэпсээнин комментарийдааһын о. д. а. үлэлэр көмөлөһүөхтэрин сөп. ФНИ ТЛТКҮө
[Бэрэбиэсчит:] Түннүгү үс хос араамалыыр үчүгэй. Дьиэ к.
3. сыһ. суолт. Хат, өссө, иккиһин. ☉ Снова, ещё, опять
Табахтыан баҕарда быһыылаах, туран сиэбин хастымахтаан баран хос олордо. Э. Соколов. Үрдүкү Сэбиэт өрөспүүбүлүкэ кыра сэбиэтин тэрийии боппуруоһугар дьокутааттар хос эргиллэллэр. «Саха с.»
♦ Хос айах сөбүлээб. – кимиэхэ эмэ аһаан-сиэн олорор иитимньи киһи. ☉ Лишний рот, иждивенец
Сэрии саҕана быстан-эстэн ыал устун барбыт хос айахтары, кумалааннары син ыал оҥортоон, дьон барыта табаланан эрэллэр. Болот Боотур. Хос кулгаах буол — туох эмэ туһунан уора-көстө бил, иһит. ☉ Слушать тайно, подслушивать
Кини өрүү үспүйүөн курдук хос кулгаах буолар. Хос куолай көр куолай. Сирэй көрбөх оҕонньотторо, баара-суоҕа, кини хос куолайдара, аллараа сыҥаахтара эрэ. Эрчимэн
Хос моонньох көр моонньох. Нэк Сааба эргиэмсик бэрдэ буолан эрэр, өссө ону ааһан Нөөрүктээйи аатырбыт Түмэппиэйэптэрин кытта куодарыһан олорго хос моонньох буолан эргиэнин дьыалатын кэҥэтэн эрэр. «Сахаада»
Оккупааннары уонна кинилэр хос моонньохторун сорунуулаахтык утарааччыларынан үлэһит маассалар оробуочай кылаас уонна бааһынай аймах буолбуттара. ПА. Хос санаа (санаалаах) — киһини кытта аһаҕастык кэпсэппэт, оҕуруктаах кэтэх санаалаах (киһи). ☉ Задняя мысль (человек с задними мыслями)
Платон Остапович да бүрүө чилиэннэрин барыларын кытта тэҥҥэ үөрсүбүтэ эрээри туох эрэ хос санаалаах курдук сылдьыбыта. Софр. Данилов. Хос сирэйдээх — кимҥэ эмэ бэрт буола сатыыр, сирэй көрбөх (киһи). ☉ Ханжеский, лицемерный, двуликий
Хос сирэйдээх дьокутааттарга саат-суут! Хос сыҥаах буол — аллараа (алын) сыҥаах буол диэн курдук (көр аллараа). Кураанап чохчойо-чохчойо хаһыытаата, Дороппуун хоссыҥаах буолла. Айталын
◊ Хос аат көр аат I
Саһархай ырбаахым иһин «буугунай тууһа» диэн хос аат биэрэ охсубуттара. М. Горькай (тылб.). Хос амтан — ас туох эмэ туора, куһаҕан амтана. ☉ Посторонний вкус в чём-л., привкус (пищи)
Кымыс атын хос сыта, туспа хос амтана суох буолара наада. ДьБ
Ас тобоҕо аһыйан иһиккэ иҥэн хаалар. Саҥа астаммыт аска хос амтаны үөскэтиэн сөп. «Кыым». Хос быа түөлбэ. — 1) бас быата. ☉ Недоуздок; олений повод; 2) ойоҕос таба холбонор быата. ☉ Верёвка для привязи бокового оленя к оленю-передовику. Хос быһаарыы — айымньы ис хоһоонугар эбэтэр биирдии тылыгар эбии чуолкайдыыр быһаарыы. ☉ Примечание к тексту, комментарий
Кини, маастар буолан баран, баартыйалар хомуурунньуктарын илиинэн суруйан сиһилии хос быһаарыылаах оҥорбута. ПВН СБК. Хос дакылаат — сүрүн дакылаакка атын киһи эбии дакылаата (санаата, бэлиэтэ, көрүүтэ). ☉ Совместный с кем-л. доклад, содоклад
Дьүүллэһиллибит боппуруоска Васильев хос дакылаата наһаа солуута суоҕа, эппиэтэ суоҕа көстөн тахсыбыта. «ХС»
Хос сиэн көр сиэн I. Килбиэн күммүт анныгар Ким барыта сүүһүн туоллун! Орто буортан барарыгар Оҕото хос сиэннээх буоллун. Күннүк Уурастыырап. Хос таба түөлбэ. — ойоҕос көлүллэр таба. ☉ Боковой олень в упряжке
Хос тыл көр тыл I. Тылбыт төрдө сымнаҕас таҥалайга сыстар. Хос тылбыт үөһэ көтөҕүллэн мурун көҥдөйүн бүөлүүр. Тыл төлөрүйэригэр к дорҕоон үөскүүр. КИИ ОЧСҮөГ. Хос ырыа — ырыаҕа хаста да хатыланар, ылланар кэрчик. ☉ Припев
Ыллыырга аналлаах хоһоон куолутунан кылгас, судургу, дьэҥкэ тыллаах сороҕор күппүлүөттээх, хос ырыалаах буолар. ВГМ НСПТ. Хос эһэ — киһиэхэ эһэтин аҕата. ☉ Прадед
Хайа Харбыыр, Тоскуй, эйиэнэ, кырдьык, хос эһэҥ эбээт, доҕоор! Күннүк Уурастыырап
Манна Никита Горохов диэн үөрэхтээх сахатыйбыт казак олорбут. Ол Никита ити Виктор Прокопьевич Гороховтаах хос эһэлэрэ эбит. М. Ефимов
ср. др.-тюрк. хош ‘пара’