күөрэҥнээ диэнтэн хай
аата. Ньиэмэстэр дугуйдана сытар сирдэригэр баар буола оҕустулар. Үөхсүү, өлөр хаһыы, ыстыык кылбаҥнааһына, приклад күөрэҥнээһинэ диэн дьэ манна буолла. ДАЛ УуУоО

кыбдьыгыраа диэнтэн түрг
көрүҥ. Суон Бүөтүр өрө кыбдьыгырыы түстэ, оҕонньору уолугуттан ылан, муннукка ыга лигийдэ. Болот Боотур
Өстөөх саллаата …… кыбдьыгырыы түһээт, ыйанан турар синиэли саатын прикладынан анньар. Т. Сметанин
Кыбдьыгырыы түһээт, атын холурдук быһа тиҥилэхтээбитигэр, кэннинэн чинэриҥнээтэ. «ХС»

үөлүс диэнтэн хай
аата. Сэбиэскэй Ийэ сир иннигэр Өстөөхтүүн үөлсүүгэ, Бэлэммин тыыммын да биэрэргэ — Өлүүгэ киирэргэ. А. Абаҕыыныскай
Сотору окуопаларга сырсан тиийбиппит. Илиинэн хапсыһыы саҕаламмыта. Ыстыыгынан үөлсүү, прикладынан сырбатыһыы. И. Сосин
[И. Андросов] бастакы уордьанын ыстыыгынан үөлсүүгэ ылбыт. Б. Павлов

аат. Саа маһа. ☉ Приклад
Саллааттар, хаһааҥҥыттан эрэ кэтэһэн турбут курдук, буруйдаахтары саа бырыкылаатынан умса-төннө ыыталыыллар. Эрилик Эристиин
«Хайдах билиэҥ суоҕай, мас курдук эт!» — Дьэргэ Дьөгүөр бардьыгыныы түһээт, саатын бырыкылаатынан дьиэ буор муостатын дибдийбэхтээтэ. В. Протодьяконов. Бандьыыттар биһигини уулуссаҕа көрсөн илиилэринэн киирэллэрэ, саа бырыкылаатынан кырбыыллара. «Ленин с.»

аат.
1. Туох эмэ ис киэҥэ, ис киэбэ. ☉ Вместилище, внутреннее пространство
[Борохуот аал] Киэбэ биллибэт киэҥ Киэлитин иһигэр Кэмэ суох элбэх Киһини киллэриннэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Саалар тыастарын халыҥ сис тыа бэйэтин киэлитигэр дьөлө эҕирийэн ылла. Эрилик Эристиин
Куртах киэлитин түгэҕэр аҕыйах дьэҥкир куртах аһыыта дьалкылдьыйар. АВТ ГСЭ
2. Туох эмэ киэҥ нэлэмэн иэнэ. ☉ Широкое пространство, просторы чего-л.
Киҥкиниир киэҥ халлаан кэтит киэлитэ кэҥээбитэ, киэркэйбитэ. Далан
Эйэ! Аан дойду кэтит киэлитигэр кэрэтик иһилиннин ити тыл. Эллэй
Истиэп киэҥ нэлэмэн киэлитин кыһыл көмүс сэлиэһинэй муоратыгар кубулутуохтара. БТТ
Тахсабын Туут хайыһарбын иилинэн Туундара киэҥ киэлитигэр, Саҥа суол тэлэн. «ХС»
3. Киһи иһэ. ☉ Живот человека, брюхо, чрево, утроба
Кини бэйэлээх, Киэлитин киэптээтэ, Киэбин кэбэлиттэ. А. Софронов
Дьэ, мин бэйэлээх, киэҥ киэлим бэркэ киэптэннэ, уҥуоҕум-сүһүөҕүм олус ыараата. Күннүк Уурастыырап
Киэли …… монголлар былыргы тылларыгар ис (живот) диэн эрэ өйдөбүллээх эбит. Багдарыын Сүлбэ
△ анат. Дьахтар уонна тыһы харамай ууһатар уоргана; оҕо үөскүүр миэстэтэ. ☉ Матка
Дьахтар барахсан баара …… Киһи киһи буолбут Киэҥ киэлитин иһигэр [эр киһи сиэмэтэ] Булдьугуруу тэптэ. П. Ойуунускай
Киэҥ киэлитин иһигэр …… оҕо мөҕүстэ. П. Ойуунускай
Прикладынан кырбаабыттара да, …… кини киэлитин иһинээҕи оҕону өлөрбөтөх эбит. В. Васильев
4. көсп. Туох эмэ эйгэтэ. ☉ Среда, пространство, сфера
Мин куоракка киирбитим …… устудьуон олоҕун киэлитигэр киирбитинэн барбытым. А. Бэрияк
Андрей Саввич …… саха ускуустубатын бүтүн аан дойду киэҥ киэлитигэр таһаарда. «ХС»
Олоххо Кынтаяров курдук киһи наада буолбута. Ким эрэ биһигини урукку чычырбас хааттан киэҥ киэлигэ таһаарыах тустаах этэ. «ХС». Тэҥн. эйгэ
♦ Киэҥ киэлилээх — моҕус, аһастаах киһи. ☉ Обжора, прорва.
бур. хээли

туохт.
1. Ытыскын (тарбаххын) туохха эмэ сыһыары тутан баран аргыый, сымнаҕастык баттаан сыҕарыт. ☉ Проводить ладонью (пальцами) по поверхности чего-л., гладить, поглаживать что-л. Ньалбай оҕонньор сэҥийэтигэр абыр-табыр үүммүт бытыгын тарбаҕын төбөтүнэн таҥнары имэрийэ олордо. И. Никифоров
Машаны төбөтүттэн имэрийдэ уонна кууһан ылан, аан маҥнай уоһуттан уураата. М. Доҕордуурап
Кини олбуор иннигэр турар «Волга» массыына лаахтаах ойоҕоһун имэрийэн, тохтоон турда. Н. Габышев
2. Массаастаа, киһи ыалдьар миэстэтин илиигинэн илбий. ☉ Массировать, лечить массажем
Көхсүбүн имэрийэ түһэн кулу. Амма Аччыгыйа
Оҕонньор уулбут итии арыынан оҕунуохтаммыт ытыһынан Симон өлөрбүт атаҕын, тарбахтарынан бигии-бигии, имэрийэ олорбута. Л. Попов
Итий-кутуй ыарыытын Имэрийэн эмтээтэ. Т. Сметанин
3. көсп. Чэпчэкитик, бэрт кыратык хамсатан, таарыйан үр (тыал, салгын туһунан). ☉ Обдувать слегка и приятно, нежно касаться (о ветре, воздухе)
Сааскы тыал иэдэскин имэрийэн ааһар. Амма Аччыгыйа
Сииктээх сөрүүн салгын Таня итийбит иэдэһин имэрийэн ааһар. Л. Попов
Тииттэр, хатыҥнар лабааларын сааскы сылаас тыал эйэҕэстик имэрийэн ааһар. Г. Угаров
4. көсп. Оҕус, сырбат. ☉ Ударить
Ол эһэ куйаха сыыһын имэрийбитэ диэн улахан буолуо дуо, аҕата оҕонньор сонно тута куобах тириитин уокка куйахалаан аҕалан, төбөтүгэр саба баайан кэбиспит. Н. Заболоцкай. Гитлери таҥнары ыйыахпыт, сорох фрицтэри прикладынан төбөлөрүн имэрийиэхпит. Саллааттар с. 1967
♦ Имэрийэ (имэрийэрдии) көр - сымнаҕастык, унаарыччы көр. ☉ Смотреть ласково и тепло
Хараҥатыҥы саһархай харахтара аһыммыт курдук имэрийэ көрбүттэр. Амма Аччыгыйа
Ийэтин кыыс эрдэҕинээҕитин курдук, имэрийэн эрэрдии, унаарыччы көрбүт саһархай харахтаах. Софр. Данилов
Мин ийэм Кээчэ мэлдьи буруйдаахтык мичээрдии сылдьар, ааттаспыттыы имэрийэ көрбүт киэҥ саһархай харахтаах дьахтар этэ. И. Гоголев
Кыл имэрийэ көр кыл. Кинилэр дьоҕус ыаҕайаларын кыл имэрийэ дьэдьэннээхтэр. В. Протодьяконов
Уос уоска сыстара Таптал эрэйэ, Үрэх устара Кыл имэрийэ. С. Тимофеев. Төбөтүн (баһын) имэрий көр төбө
1.
Оччоҕо мин урут кинини кытта холбоспуппун да кинини төбөтүттэн имэрийэ олоруохтаахпыт дуо? А. Федоров. Батталлаах үйэ бараммыта, Баабыр курдук Барыһымсах баһылыктары, Бастарын имэрийбэккэ, Саҕаларыттан ылан Сахсыйан иһиэххэ. Күн Дьирибинэ
Ол иһин, бука, төбөбүттэн имэрийбэттэрэ чахчы. «ХС»
ср. др.-тюрк. емри 'заставлять чесаться, вызывать зуд'