даҕ., кэпс. Туох да уратыта суох, көннөрү; барбах, мөлтөх. ☉ Ничем не примечательный, заурядный; посредственный, серый
Вена университетыгар философияны үөрэтэр амакый профессор Эрнест Мах диэн биир оннук үөрэх-сайдыы өстөөҕүн (обскурант) куолулааһынын ылан көрүөҕүҥ. В. Ленин (тылб.)

даҕ.
1. Бороҥ эбэтэр болоорхой дьүһүннээх. ☉ Серый. Сиэрэй сап. Сиэрэй синиэл
□ Чаллах тииккэ сиэрэй тииҥ олорор
Саха фольк. [Расторгуев] сиэрэй харахтара ньаалбаан курдугунан чалбайа көрүтэлииллэр. Л. Попов
2. көсп. Туох да уһулуччута суох, өлбөөркөй, барбах. ☉ Ничем не примечательный, серый. «Олоххо үөскүүр проблемалары быһааран биэрэ сатыыртан үөскүүллэр били сиэрэй …… айымньылар», — диир Амма Аччыгыйа
Г. Сыромятников. Табылыннаҕына кини сиэрэй олоҕун тосту уларытыан …… сөп. У. Ойуур
Өлбөөркөйдүүн, сиэрэйдиин Мин мэлдьи өстөһөрүм. Чэчир-76

1. сыһ.
2. Көнөтүк, биир субурҕатык. ☉ Прямо, прямой линией (выпрямить, разогнуть)
   Быаны көннөрү тарт. — Биричиинэй быһаҕын сулбу тардан таһааран көннөрү тутта. Амма Аччыгыйа
3. Урукку оннугар, чөлүгэр (түһэр — туох эмэ хамсаабыты, сыҕарыйбыты). ☉ На старое место, на прежнее место, по-прежнему (поставить, поправить)
   Киһитэ ачыкытын көннөрү анньынна. М. Доҕордуурап
   Хаалтыһын көннөрү тардынна, Бытыгын туора сотунна. С. Васильев
   [Оҕонньор] эмискэ баҕайы Симон ханньары барбыт атаҕын көннөрү тутан кэбистэ. Л. Попов
4. Уустугурдуута суох, судургутук. ☉ Не осложняя, просто
   — «Биһиги быйыл бултаабыт түүлээхпит», — диэтэҕэ баҕас дуу кини көннөрү... Амма Аччыгыйа
   Демонстрациябытын, биһиги хас да суол гына формалыыбыт, көннөрү хааман испэппит. Дьүөгэ Ааныстыырап
5. Мээнэ, таах. ☉ Просто, просто так
   — Көр, ити Ньукулай Ньукулаайабыс табаарыс үлэни көннөрү ыраахтан көрөн баран ааһа турбат киһи. Амма Аччыгыйа
   — Суох, тахса иликпин [үлэбэр]. Бу үлэбэр көннөрү билсэ сылдьар дьүһүнүм. Н. Лугинов
   — Ээ, дьэ диэ, көннөрү сытан ыллым. А. Сыромятникова
6. Туга да суох, кураанах; илии тутуура суох. ☉ Ни с чем, без ничего; с пустыми руками
   Бу баран бараммыт биһиги көннөрү кэллэхпитинэ, повар Бычков өссө тугу туойуо биллибэт. Т. Сметанин
   Аа-дьуо эрдэттэн чугас соҕус уу тыаһа чолумнуур, сороҕор эрдии оҥочоҕо быраҕыллан лобургуур, оччоҕо дьоннор оргууй аҕай: «бэрсибит быһыылаах», эбэтэр: «көннөрү эбит», — дэһэр саҥалара иһиллэр. С. Руфов
7. Туох да булкааһа суох, бэйэтинэн (сиэ, аһаа). ☉ Так, как есть, без всякой примеси, без дополнительных заправок, приправ (кушать)
   Тар — аһыйбыт үүт туруоруллубута. Тоҥнуу хааһыга кутуллар. Көннөрү сиэххэ эмиэ сөп. И. Данилов
8. даҕ. суолт.
9. Туох да уратыта суох, тугунан да чорбойбот, син атыттар курдук. ☉ Ничем не примечательный, ничем не выделяющийся среди других, обыкновенный, заурядный
   Мин көннөрү богуоҥҥа билиэт булбаккабын, «международнай» диэн аатырар богуоннарыгар сааспар аан маҥнай айанныырым кэллэ. Амма Аччыгыйа
   Алмаас күндү таас буоларын билбэт киһиэхэ кини көннөрү үрэх тааһын кэриэтэ. Н. Лугинов
10. Уустуга суох, судургу. ☉ Простой, несложный, незамысловатый
    [Эрэспиэсчиктэр] көннөрү сорудахха эрэ баран иһэр дьон курдук, аат харата айгырайгыр айаннатан, аппаны өрө тахсан бара турдулар. Эрилик Эристиин
    Былыр наар көннөрү доруоптары эрэ тутталлара. Ити мээрэйдэр систиэмэлэрин уустугунан быһаарыллар. ВНЯ М-4

I
1. сыһ.
1. Бостуой, борубостуой, халтай (холбоһор тылларыттан тутулуктанан атын араас дэгэттээх буолуон сөп). ☉ Напрасно, зря, без пользы (может получить различные оттенки в зависимости от значения сочетающихся слов). Пётр Иванович ол эрэйэ таах хаалбата, сиэнчэр бөдөҥ табалар кини салайар сопхуоһугар элбээн эрэллэр
□ Ити былыр таах хаалан турар куһаҕан баҕайы маар сир этэ. Күндэ
Кэлэ-бара икки күнү таах сүтэриэхпит. Амма Аччыгыйа
«Таах эрэйдэнэҕит — дииллэр оҕонньоттор, …… эн дьону хааларга үлэлэтимэ». А. Фёдоров
2. Көннөрү, мээнэ, мээнэҕэ (наадата, сыала-соруга суох). ☉ Без особого намерения, просто так, бесцельно
[Чокуурап:] Ити Сарапыана таах сылдьар үһү. Солко Миитэрэй эмиэ таах сылдьар. С. Ефремов
Дабыыт үөһэттэн аллара иҥнэри дьоодьоҥнотон илии баттаабытын таах олоруохтааҕар сыныйан одууласта. У. Нуолур
3. кэпс. Көҥүл, эрэйэ суох, кэбэҕэстик. ☉ Свободно, запросто, без всяких усилий. Арамаан кинини таах кыайыа
□ Адьас чыыбырҕаама, таах тыыгын иҥнэри тутан кэбиһиэм. Э. Соколов
Көбүөргэ сүрдээх бытаан курдук, наһаа холку тустуук. Наада тирээтэҕинэ, таах тиэрэ хатыйан түһэриэ. И. Федосеев
2. даҕ. суолт. Туох да уратыта суох, көннөрү. ☉ Ничем не примечательный, обычный
Үлэ оҥорумтуота таах күннэрдээҕэр уон-уон үс бырыһыан үрдүүр диэн суруйаллар. И. Кычкин. Киирик таах киһи буолбатах, кини өлөрүгэр киирэн биэрбэтэҕэ буолуо. С. Ефремов
♦ Тааҕы таах кэпс. — улаханнык кыһаллыбакка, ыарырҕаппакка эрэ, эрэйэ суох, аа-дьуо. ☉ Легко, без труда, без усилий
Бу диэки кыһыллар салалыннылар да, биһиги ойуурга тоһуйа сытан тааҕы таах тоһурҕаталаан кэбиһиэ этибит. Л. Попов
Сарсыарда өттүгэр сорох түргэн холлоох уолаттар куоталлар ээ. Ол гынан баран киэһээҥҥи омурҕан кэнниттэн тааҕы таах мин инникилиибин. ССХУо
Талбыт табаары ыскылаакка ыга симэ сытан ыһатоҕо атыылаан эрэйэ суох былааны тааҕы таах куоһара охсон кэбиһэр. «Кыым»
русск. так
II
көр даах
Тураах эристиин Турулус-тарылыс көрөн, Тумсун ыһыктыбакка эрэ, Таалбахтаан баран, Таҥалайын эрэ хамсатан: «Таах», — диэтэ. Күн Дьирибинэ
Кинилэри [чыычаахтары] быйыл эрэй бөҕөнөн манна кыстаабыт, онон киэбирбит, улаханнык санаммыт хара тураах мөҕөн ааста: таах-таах, таах-таах! Н. Габышев

аат.
1. Бииргэ олорор дьиэ кэргэн (хол., эр-ойох, оҕолор, төрөппүттэр). ☉ Группа живущих вместе родственников (напр., муж с женой, дети, родители), семья
Ойуунускай дьадаҥы ыалга төрөөбүтэ. Суорун Омоллоон
Ыаллар үксүлэрэ сабыс-саҥа дьиэлэннилэр. М. Доҕордуурап
Арай дал диэки оҕус айаатыыр, көөртүм сайылык ыалларын сүөһүлэрэ мустубуттар эбит. Н. Заболоцкай
2. Дьиэ кэргэн дьиэтэ-уота, олорор тэлгэһэтэ, хаһаайыстыбата. ☉ Жилой дом, двор, домашнее хозяйство
Ыраах соҕус ханнык эрэ ыаллар көстөллөрө. Суорун Омоллоон
Уулусса эҥин бэрээдэгэ суох, онно-манна абыр-табыр ыаллар көстөллөр. Эрилик Эристиин
Кинилэр суол ортотугар олорор Мэхээстээх диэн сэниэ соҕус ыалга этэҥҥэ тиийэн кэлэн тохтоотулар. Н. Заболоцкай
3. кэпс. Ыкса-чугас олорор, доҕордоһор дьиэ кэргэн (аймахтыы буолбатах). ☉ Близкие друзья, соседи
Олбуордарын кытыытынааҕы оту ыалларын тарбыйаҕа сиэн кирдиргэтэ сылдьар. Софр. Данилов
Булкун-аскын чугастааҕы ыалларгыныын үөрэ-көтө үллэстэн, аһаансиэн үргэнньиктээн кэбиһиэхтээххин. Далан
Үтүө доҕотторум, ыалларым, бар-дьонум, мустубуккут иһин махтанабын. М. Доҕордуурап
♦ Ыал аайы баар кэпс. — туох да уратыта, дьиктитэ суох, ханна баҕарар баар (киһини этэргэ). ☉ Обычный, ничем не примечательный (о человеке — букв. имеющийся в каждом доме)
Маайа доҕоро ыал аайы баар боростуой киһи. А. Софронов
Сир аайы, ыал аайы баар кыыс, кыыс кыыс курдуга. А. Бродников
Ол эрэ буолуохсут, тимири ыйыстыбыкка дылы буолан, ыал аайы баар киһи эбит. П. Аввакумов. Ыал аатыттан аас — 1) эргэр. Быста дьадай, бэйэҕин кыайан ииттиммэт буол. ☉ Обнищать, разориться, стать несостоятельным
Оҕуһа суох хааллахпытына ыал аатыттан ааһабыт, бараҥҥын үлэлэспитэ буол. Күннүк Уурастыырап; 2) эһин-быһын, өл-сүт. ☉ Перестать существовать как семья
Кини Далбараайаптар ыал аатыттан ааспыттарын, эстибиттэрин истэн, аһыйбыта буолбута. «Чолбон»
Биһиги эстэн, төрөппүттэрбит өлөн-сүтэн, ыал аатыттан ааспыппыт. «ХС». Ыал устун бар (сырыт) эргэр. — быста дьадайан, кыаммат буолан, ыалы кэрий. ☉ Нищенствовать, ходить по миру
Мин ийэ-аҕа диэни билбэтэҕим, киһини билиэхпиттэн ыал устун сылдьан иитиллибитим. Күндэ
Дьөгүөрдээн иэспин илтин эрэ, сотору ыал устун барыахпыт дии. Амма Аччыгыйа
Мин уруута-аймаҕа суох буолан, ыал устун барбытым, айаҕым иһин үлэлээн аһыыр хамначчыт курдук сылдьыбытым. «Чолбон». Ыал устун ыыт эргэр. — баарын-суоҕун барытын былдьаан ылан, ыалы кэрийэргэ күһэй, баайын-дуолун эс. ☉ Обездолить, сделать нищим, пустить по миру кого-л.
Ыал устун ыыппыт, онтон уоруйахха укпут — арыгы. А. Софронов
Оҕом Сүөдэр, тарбытыгар таралыйаҥҥын, хааһыбытыгар тотоҥҥун биһигини ыал устун ыыттыҥ. Н. Якутскай
Тулаайах эрэйдээхтэр тойонноро кэлэн үүртэлиирин, ыал устун ыыталыырын күүтэн олорбуттара. «ХС»
◊ Күбэ ыал күөстэнэр киэһэтэ көр күбэ II
Күбэ ыал күөстэнэр киэһэтигэр уруу тэрийбиттэрэ. Ыал аҕата көр аҕа. «Киһи билбэт гына уларыйан хаалбыккын дии», — диэн баран ыал аҕата уолун тыастаахтык сыллаан ылла. И. Данилов
Баҕа санаалаахпыт, хаһан эрэ төннөн Буруо таһааран, төрүөх төрөтөн Ыал аҕата буолан олорор. С. Данилов. Ыал буол — кэргэн тахсан биитэр ойох ылан бииргэ олор, дьиэтэуотта, хаһаайыстыбата тэрин. ☉ Создать семью, обзавестись хозяйством, жить семейной жизнью
Биһиги манна кэлэн, ыал буолан иккиэйэҕин буккураһан олордубут. Амма Аччыгыйа
Бу эдэр киһи үөрэххин бүтэрэн үлэһит буоллаҕыҥ, хаһан ыал буолуох курдуккунуй? М. Попов
Атын дьон оҕолоро кини сааһыгар ойох ылан, ыал буолаллар, оҕо төрөтөллөр. Ф. Захаров
ср. др.-тюрк. аҕыл ‘загон для скота’, алт. айыл ‘дом (семья); юрта; селение’, уйг. аилэ ‘семейство, семья’, авыл ‘аул’, монг. айил ‘группа юрт, селение’