увлекаться чём-л., пристраститься к чему-л.; үлэҕэ умсугуй = увлекаться работой; кинигэни умсугуйан аах = увлечься чтением книги, зачитаться книгой.

1) яд; моҕой дьаата змеиный яд; 2) перен. порок, дурная привычка; табах дьаата страсть к курению; арыгы дьаатыгар ыллар= пристраститься к вину.

1) иметь, приобретать профессию; хас да идэлэн= приобрести несколько профессий; 2) пристраститься к чему-л.; иметь какую-л. привычку; иирсэр идэлэн= иметь привычку скандалить.

туохт. Туох эмэ куһаҕан үгэстэн, кэмэлдьилэн. ☉ Приобрести дурную привычку, пристраститься к чему-л. скверному, плохому
Иннокентий Николаевич табалары көрөн баран, [кыыһын] төннөн кэлиэххин сыыспыккын диэри гынан баран, баҕар, оҕолор онон үөрэнэн табаны аҕалбакка, төннөн кэлэр кыдьыктаныахтара дии санаан, саҥарбата. ИИА К
Оробуочайдар хайдах эрэ дьуһуур буолбуттара, мэнээктиир кыдьыктаммыттара. М. Горькай (тылб.)

I 1. достаток; өҥҥө олор = жить в достатке; 2. плодородный; урожайный; өҥ почва плодородная почва; өҥ дьыл урожайный год.
II 1) цвет, окраска; таҥас саһархай өҥө ткань жёлтого цвета, жёлтая ткань; кустук араас өҥүнэн оонньоо = играть, переливаться разными цветами радуги; 2) масть (животных).
III 1) мездра; 2) изнанка (дохи, заячьего одеяла и т. п.) # өҥөр киир = а) войти во вкус чего-л.; пристраститься к чему-л.; б) домогаться чего-л.

туохт. Кимиэхэ-туохха эмэ олус ылларан, арахтаххына, тэйдэххинэ, сатаммат курдук буол. ☉ Привязываться, привыкать к кому-чему-л.
Оҕолор эмиэ эбэлэригэр олус убаммыттара. Далан
Мин ордук Лабыҥкыр күөлү сөбүлүүбүн. Сүрэхпинэн-быарбынан убанан хаалбыппын. И. Данилов
Сааһын тухары сүөһүгэ убанан хаалбыт саха дьахтара барахсан, ийэлии сүрэҕэ, оо чараас, оо уйан да буоллаҕа! С. Федотов
△ Туохха эмэ ыллар, тугунан эмэ умсугуй, сөбүлээн туран дьарыгыр. ☉ Увлечься чем-л., пристраститься к чему-л.
Оттон саас, күһүн булка убаммытым: кустаһарым, балыктаһарым, куобахтыырбыт. Н. Габышев
Кэргэнэ, уруккута бастыҥ суоппар киһи, кэлин дьон хайҕалын уйбакка, арыгыга убаммыт диэбиттэрэ. В. Титов
Коля ити курдук бэрт кыратыттан тиэхиньикэҕэ убаммыта. А. Бродников

туохт.
1. Күүһүҥуоҕуҥ батарбакка тэбэнэтир, тугу эмэ гыныаххын күүскэ баҕар; үлүһүйэн туран оҥор. ☉ От избытка сил, энергии зажечься желанием чем-л. заняться; дурачиться, озорничать от избытка «дурной» силы, энергии (о молодых людях)
[Сыллай] туста сылдьар икки бөҕөскө ойон тиийэн, икки ардыларыгар харыларын батары биэрэн баран, туора хаһыйталаата уонна биир-биир хам баттаталаан кэбистэ. Кыдьыгырдаҕа үһү! Амма Аччыгыйа
Туймаада быйаҥнаах хонуутугар от охсоллорун суохтаан, ахтан эттэрэ-хааннара кыдьыгырбыт, бугуһуйбут Түмэрэй Бөҕө уолаттара саха хотуурунан киирэн охсон тэлэкэлээн барбыттара. Далан
Хатылы [киһи аата] кыдьыгыран, киргили кытта сырсара үһү. Р. Кулаковскай
2. Туохха эмэ олус үлүһүй, баҕар (үксүн куһаҕаҥҥа). ☉ Питать страсть, пристраститься к чему-л. (особенно к дурному, плохому)
[Арыгыга] Кырдьаҕастыын кыдьыгырдылар, Эдэрдиин имэҥирдилэр, Көрсүөлүүн көҕүйдүстүлэр, Мэниктиин мэҥийдилэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кыһыл көмүспүт Кыдьымахтанан көстүбүтүгэр, Кылааннаах түүлээхпит Кырыытынан кыстаммытыгар Кыраныысса улаҕатыттан Кыйаар сирдэртэн Кыдьыгыран иҥсэрбиттэр. Е. Иванова
3. көсп., харыс т. Сыстыганнаах ыарыынан ыарый; ыарыыга сыһын (сүөһү туһунан). ☉ Заразиться, страдать какой-л. заразной болезнью (о домашнем скоте)
Сүөһү дьүүкээрэн, кыдьыгыран барбыта. «ХС»

туохт.
1. Кумаары үүрэн сапсый, дэйбиирдээ. ☉ Отгонять комаров
Ыл, кэл эрэ, көхсүбүн кумаардаа. Түүнү быһа утуйбакка кумаардаан таҕыстым. — Сүөһүлэр күөх оту үргээн турдурҕаталлар, кумаардаан кутуруктарынан дэйбиирдэнэллэр. «ХС»
2. Тэһииргээ (үксүгэр сүөһү туһунан). ☉ Страдать от укусов комаров (обычно о рогатом скоте)
Сүөһүлэр кумаардаан үүттэрэ тарпыт. — Кыыс …… үөгүлүүүөгүлүү …… оҥочо диэки кытаанах сииктээх кумаҕынан кумаардаабыт табалыы ыстаммыта. Н. Габышев
3. көсп., кэпс. Кимиэхэ-туохха эмэ кыһан, суолта биэр, кими-тугу эмэ аахай (үксүгэр буолб. ф-ҕа, мэлдьэх. этиигэ тут-лар). ☉ Беспокоиться о чем-л., обращать внимание на что-л., придавать значение чему-л. (обычно употр. в отриц. ф. и отриц. оборотах)
Дьаакыбылап Кулуба маҥнай утаа кыра уол күрээбитин соччо кумаардаабатаҕа, сылгылаппатаҕа даҕаны. Н. Якутскай
Дьаҕараан кинээс ойоҕо Долгун Боскуо кыһыл оҕо өллөҕүнэ уҥа-уҥа ытыыра, оттон бу үөрэхтээх, өйдөөх-санаалаах бастыҥа Киэсэ курдук оҕо өлбүтүгэр кумаардаабата даҕаны. Эрилик Эристиин
Буруйданааччы холкута мустубут дьону сөхтөрөр. Кинилэр көрдөхтөрүнэ, киһилэрэ кумаардаабат да курдук туттар. П. Филиппов
ср. тюрк. кумар ‘соблазн, азарт’, кумарлан, комарлан ‘входить в азарт, увлекаться, пристраститься’
♦ Кумаардаан (кымаардаан) <да> көрбөт — туохха да кыһаммат, кими, тугу да болҕомтоҕо ылбат. ☉ Не обращать внимания, не реагировать, не замечать
Ыстапаан туохтан ытыырын түөрэ кэпсээн биэрбитэ. Онуоха бу турар оҕолор кини эрэйигэр-кыһалҕатыгар төрүт да кумаардаан көрбөтөхтөрө. И. Никифоров
Кинини көрсөн баран, киниэхэ да, кини саҥа бостуон көстүүмэр да кумаардаан көрбөтөх Таня өйүттэн арахсан биэрбэтэ. Н. Заболоцкай
[Ян] ийэтэ мөҕөр-этэр тылларыгар кумаардаан да көрбөтө. «Чолбон». Тэҥн. кумаар да сиэбитигэр (ытырбытыгар) холообот

туохт.
1. Туохха эмэ биһилин, марайдан. ☉ Испачкаться, измазаться чем-л.
Хараанай ыаҕайаттан мас кытыйаҕа үүтү кутан чорулатта, ыаҕайа иэдэһигэр умньаммыт үүт салааһынын сөмүйэтинэн ньиккирийэн ылан, салаан кэбистэ. И. Гоголев
Кулунчук сымнаҕас уоһугар Умньанар алтан от уоһаҕа. В. Миронов
Ат туйахтарыгар силбиккэ үүммүт сибэкки сиик таммахтара умньаннылар. В. Титов
2. көсп. Туохха эмэ элбэхтик үөрэнэн, сыстан, ыкса дьарыктанан бар, дьарык оҥоһун. ☉ Привязаться, пристраститься к чему-л.
Айдаар, дьиҥэ …… булка соччо умньамматах киһи этэ. Софр. Данилов
Оттон Тордуох [киһи аата] уола Килимиэн эдэр сааһыгар хаартыга умньаммыт эрэйдээх, Сэбиэт Эристиин кылыытын үктүүрэ чахчы. П. Аввакумов
Улахан күрэхтэһиилэргэ буспутхаппыт, оройуон чөмпүйүөннэрин иннилэригэр, спорт диэҥҥэ умньамматах, Уу Тойоно Дьуона иһэр. «ХС»
«Онон уончалаахпыттан тиэхиньикэҕэ умньанан барбытым», — үөрэ-көтө кэпсиир Виктор Серафимович. «ХС»
3. көсп., сөбүлээб. Куһаҕан быһыыга, дьаллыкка сөрөн, эрилин. ☉ Впутаться, ввязаться во что-л. Мээнэ сылдьаргын тохтот
Онно-манна умньанар киһи буоллуҥ! В. Титов
«Бу курдук куһаҕаҥҥа, сидьиҥҥэ умньана сылдьыах кэриэтэ ыраас сылдьан өлбүт ордук», — диэн быһаарынар Маайа. Н. Якутскай
Бу аска [испииргэ] букатын умньаныма. Үчүгэйи аҕалбытын көрө иликпин. Р. Баҕатаайыскай
4. көсп., сэнээн. Туох эмэ кимиэхэ эмэ баар буол, сыһын (үксүгэр буолб. ф-маҕа тут-лар). ☉ Быть в наличии, иметься (напр., об уме, таланте — употр. в отриц. ф.)
Бытыгын быһа үктүөр диэри өй умньамматах күтүрэ дуу? Софр. Данилов
[Мотя — Точиловскайга:] Киниэхэ ханнык да талаан умньамматах киһитэ этэ. Н. Якутскай
♦ Окко-маска умньаммат мэник көр от-мас
Дмитрий Петрович аптарытыата улахана бэрт буолан, бэл, оккомаска умньаммат мэник оҕолор бэрээдэктэнэллэрэ. Е. Неймохов

аат.
1. Үп, үлэ эбэтэр туох эмэ иһин төлөбүр буолар бэлиэ. ☉ Деньги как средство платежей, как предмет накопления
Хойут харчы көһүннэҕинэ төлүөҥ буоллаҕа. Н. Неустроев
Уон муунта арыыта, биир эмис ынах буутун миигиттэн илдьэ киир. Харчы оҥорон сээкэйдэ атыылас. Болот Боотур
«Күнүҥ харчытын, баһаалыста, ыл. Ол үрдүнэн кэлэн үлэлээбиккэр баһыыбалыыбын», — диэтэ кинээс. М. Доҕордуурап
2. Кэпиэйкэ (солкуобай сүүс гыммыт биирэ), бытархай. ☉ Копейка (сотая доля рубля), мелочь
Ол аймана сылдьан, [Ыстапаан] биир киһиэхэ этин сүүрбэ биэс сүүһү кытта аҕыйах бытархай харчыга атыылаата. А. Софронов
Онно күҥҥэ уон, уон биэс, сүүрбэ харчыны өлөртүүр эбитэ үһү. Эрилик Эристиин
Кэлин ити харчыны кэпиэйкэ диэн ааттыыр буолтара. Сахалыы бытархай харчы диибит. «ББ»
3. Манньыат (кыһыл, үрүҥ көмүс эбэтэр алтан, тимир); бытархай (сыр) манньыат. ☉ Металлический денежный знак (различного достоинства)
Манна уезд таҥаратын дьиэтин аҕабыыта Никандр Мельниченко докумуоннара уонна уоннуу сүүстээх кыһыл көмүс харчы угуллубуттар. Н. Якутскай
Киһилэрэ, алтан айахтаах кумараанньыгы ылан, биир солкуобайдаах көмүс харчыны Абдуркуллаҕа биэрдэ. Эрилик Эристиин
Туобуйа биир уола: «Мэ, бу үбү», — диэн баран, биир мөһөөччүккэ толору көмүс-алтан харчыны уунна. Н. Павлов
♦ Халыҥ хаһанан харчыта охсун (кэбис), суон саалынан мохсуота кэбис (уурун) көр саал I
Оок-сиэ дуо, оҕолоор! Халыҥ хаһанан харчы кэбиһэр, Суон саалынан мохсуо кэбиһэр, Айгыбуйгу, аан чалбараҥ диэн Бу аата буолбат дуо! Өксөкүлээх Өлөксөй
Туос сандалы остуолга Тула олорон чуоҕустулар, Халыҥ хаһанан харчы кэбистилэр, Суон саалынан мохсуо оҕустулар. С. Зверев. Харчыны тамныыр көр тамнаа. Харчынан тамнааттанар аныгы сахаларбыт инбэлииттэргэ тоҕо көмөлөспөттөр? «Саха с.». Харчыга хараҥарбыт — харчыга иҥсэлээх буолбут, өйө-санаата харчы эрэ туһунан буолбут. ☉ Помешаться на деньгах, пристраститься к наживе
Албынныахпын баҕарбаппын, Харчыга хараҥарабын, Хантан ылары билбэппин. А. Софронов
[Бодойбоҕо] Харчыга хараҥаран, Харыстарыттан таҕыстылар, Хараҥа хааннарын таһаарыстылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
— Сөпкө этэҕиэн, былааска иирэн, харчыга хараҥаран дьон кэрээниттэн тахсан эрэр. «Чолбон»
◊ Харчы уҥуоҕа (харчы уҥуох) — тобук уҥуоҕа, тобук хаппаҕа. ☉ Коленная чашечка (надколенная кость)
Кутталбыттан сүһүөҕүм харчы уҥуоҕа атаҕым устатын тухары сүүрэлииргэ дылы гынна. Т. Сметанин
Арай биирдэ Игнашка, ыҥырыа тикпитин курдук, дьигис гыммыта, онно кини тобугун харчы уҥуоҕар табыллыбыт этэ. М. Горькай (тылб.)
ср. каракалп. каржы ‘средства (деньги, материальные ценности)’, казах. каржы ‘денежные средства’
русск. харчи ‘еда, пища’