гл
гыныай. Один что поделает? - Соҕотоҕун тугу гыныай? Ничего не поделаешь, приходится ждать - хайдах гыныаххыный, күүтэргэ тиийиллэр

1) страд. от аймаа =; 2) гл. тревожиться, приходиться в беспокойство, растраиваться, смешиваться, приходить в сметение; 3) расхищаться, разоряться; 4) вопить, громко кричать; чаҥкынас саҥа аймана түстэ вдруг кто-то истошно завопил.

м. күн, хонук; пасмурный день былыттаах күн; отпуск на несколько дней хас да хонуктаах уоппуска; рабочий день үлэ күнэ; праздничный день бырааһынньык күн; # в дни молодости эдэр эрдэххэ; день на день не приходится күн күҥҥэ тэҥ буолбат; изо дня в день күннэтэ; со дня на день 1) (с одного дня на другой) күнтэн күҥҥэ, күн тура-тура; откладывать со дня на день күнтэн күҥҥэ уталытан ис; 2) (в ближайшие дни) бүгүн-сарсын, субу; день ото дня ему становится лучше (о больном) күнтэн күн сэр-гэхеийэн иһэр; третьего дня иллэрээ күн; на днях өтөр; соторутааҕыта; добрый день! үтүө күнүнэн!; день в день анаммыт күҥҥэ чопчу; на чёрный день өлөр-хаалар күҥҥэ; день и ночь или днями и ночами күнүстэри--түүннэри; остались считанные дни ахсааннаах күн хаалла.

аат. Христианскай итэҕэл сайыҥҥы ардахтарынан бэлиэтэнэр бырааһынньыга. Бу бырааһынньык атырдьах ыйын үс күнүгэр түбэһэр: 14, 19,
29. ☉ Православный праздник, посвящённый Спасителю — Иисусу Христу, Спас, Спасов день, приходится на 14, 19, 29 августа, обычно в эти дни идут дожди
Үһүс Ыспааһап саҕана туруйа көтөр. И. Сосин
Бөтүрүөп таҥараттан маҥнайгы Ыспааһапка диэри саамай тыҥааһыннаах оттооһун кэмэ. АИА КХО
Таҥаралар чугаһаан эрэллэрэ. Маннааҕы ламуттар саха атыыһыттарыттан үөрэнэн итинник ааттыыллара. Ардаҕы күүтэллэрэ. Бастаан бастакы Ыспааһап, онтон иккис Ыспааһап күн үүммүтэ. А. Кривошапкин (тылб.)
Эбэтэ тыыннааҕар сылга хайаатар да иккитэ — кириһиэнньэҕэ уонна Ыспааһапка — үүтээни испиэскэлиирэ. В. Катаев (тылб.)

I 1) приставать, причаливать; прибиваться; борокуот бириистэҥҥэ тигистэ пароход причалил к пристани; аал биэрэккэ тигистэ плот прибился к берегу; 2) доставаться, приходиться (на долю); биирдии булчукка уоннуу куобах тигистэ каждому охотнику досталось по десять зайцев; туохха эмэ тигистигит дуо ? что-нибудь вам досталось?; что-нибудь вы сумели добыть?; бу эпэбиттэн тиксибит саа это ружьё мне досталось от деда; наҕараадаҕа тигис= быть награждённым; 3) уст. причащаться; таҥараҕа тигис= причаститься; 4) перен. попадаться на чём-л., быть причастным к чему-л.; дьыалаҕа тигис= быть причастным к какому-л. делу; 5) перен. разг. собираться, сходиться (с разных сторон); дьон бөҕө тиксибит собралось очень много людей.
II совм. от тик = I; дьүөгэбэр сыбаайба таҥаһын тигистим я помогала подруге шить свадебный наряд.

сыһ.
1. Оҥуулаах гына (кыратык иһирдьэ киирэн тахсар курдук). ☉ Полукругом (напр., вырезать, высечь, выкроить)
Гравюра ойо быһан ойуулааһын, сахаларга ити үгэс былыргыттан баар. Б. Павлов
Ойо быһыы — хайытыы биир көрүҥэ. ННС ЧАа
Талах төбөтүн быһаҕынан кэдэччи ойо быһан ыллылар. АЭ СТМО
2. Кыратык логлу (хол., ыстан, оҕус). ☉ Небольшим куском (напр., отколоться, отломиться)
Батыйа, хатана бэрт буолан, ойо ыстанар. Болот Боотур
Маастар кэмнээбит дүлүҥүн олуктуу олорон сурааһыны аһара ойо охсон лэп гыннарар. А. Фёдоров
Турба төбөтүн сырбаппыта өс киирбэх ойо ыстанан түстэ. Д. Кустуров
♦ Ойо сытыйда кэпс. — оҥоруо суохтааҕын оҥордо (хол., алҕаска). ☉ Сделать что-л. неверно, ошибочно, неправильно, о чём приходится сожалеть
[Эрэ Маарыйаҕа:] Бу үйэҕэ олоруллубута диэн ойо сытыйбыта. М. Доҕордуурап
Уоппун, чокуурдаах хатаппын Умнан ойо сытыйбыппын. П. Ершов (тылб.)

I
туохт.
1. Бэйэ бэйэҕэ быыһа суох гына ыга сыһын, холбос. ☉ Плотно соединяться, смыкаться, прилегать друг к другу. Муоста маһа үчүгэйдик ыбыста
□ Аһаҕастык көрбүт киэҥ харахтара кырыыланнылар, сыҥааҕын этэ күүрэн таҕыста, уостара ыбыстылар. Л. Попов
Муоста төһө үчүгэйдик ыпсар да тыаһа суох буолар. ЧАИ СБМИ
2. түөлбэ. Туохха эмэ тигис, түбэс. ☉ Доставаться, приходиться кому-л. на долю
Киһиэхэ баара суоҕа иккилии эрэ киилэ ыпсыбыта. СТДТ
♦ Сыҥааҕа ыпсыбат көр сыҥаах
Чүөчээски уһуктубута, икки сыҥааҕа ыпсыбат, тииһэ тииһин таба охсубат буолан быбыгырыы сытар эбит. Суорун Омоллоон
Хаайыылаахтар сыҥаахтара ыпсыбат буолуор диэри ыга тоҥнулар. П. Филиппов
Сыҥааҕым ыпсыбат буола ырдьаччы тоҥон, аччыктаан, мин дьиэбэр чугаһаабытым. «ХС». Сымыһаҕа ыпсыбат буолла — туохтан эрэ олуһун үөрдэ. ☉ Испытывать радость, радоваться чему-л.
Ньукулай Дьөгүөрэбис үөрэн сымыһаҕа ыпсыбат буолла. Р. Кулаковскай
ср. др.-тюрк. сап ‘соединять, стискивать’, йаву ‘приближаться’, кирг. ыпый ‘сближаться, сходиться краями’
II
Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, ы-, ыа- диэнтэн саҕаланар олохторго сыстар: ыбыс-ыксары, ыбыс-ыарахан. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательного, присоединяемая к основам, начинающимся на ы-, ыа-: ыбысыксары ‘очень близко, впритык’, ыбысыарахан ‘тяжелейший’
Ыбыс-ыксары бу ыга анньан кэллэ. Н. Павлов
Сергей куота сатыыр да атахтара ыбыс-ыарахаттар, кыайан сыҕарыйан быстыбаттар. «ХС»

1. киир 7, 9, 12, 14, 16 диэнтэн дьаһ. туһ.
2. Кими, тугу эмэ атын сиргэ илт эбэтэр атын сиртэн аҕал. ☉ Ввозить, вводить, вносить, заносить, завозить когочто-л. [Бургунаспыт] этин куоракка киллэрэн атыылаан, чэй, табах ылыахпыт. А. Софронов
   «Дуорастаайабы киллэриҥ!» — диэн баран [Тобулаарап] антах «ньимис» гынан хаалла. Эрилик Эристиин
   Луохтуур муустаах солууру элэстэтэн киллэрэн оһоххо уурбута. Ф. Софронов
3. Ханна эмэ киирэри көҥүллээ, ыҥыр. ☉ Впускать, пускать; заводить кого-что-л. куда-л. [Чүөчээски] Таһырдьаттан Моойторугун ыҥыран киллэрэн, арыылаах килиэп бэристэ. Суорун Омоллоон
   Чугастааҕы ыалларга тиийэн халҕаннарын тардан көрдөхпүнэ, дьиэлэригэр киллэрбэт этилэр. Н. Заболоцкай
4. кэпс. Тугу эмэ барыһыр, харчыта өлөр. ☉ Получить доход, заработать деньги
   Чолооску Аллаҥҥа таһаҕас таһан, балаччаны киллэрбитэ, барыс ымсыытыгар эн аккар олус тиэйэн атаҕа суох оҥорон аҕалбыта. Амма Аччыгыйа
5. кэпс. Төрөөн-ууһаан, улаатыннаран, уйатыттан ууга батыһыннаран таһаар (кус оҕотун). ☉ Выводить из гнезда на воду (утят)
   Оҕотун саҥа киллэрбит чөккөөкү от саҕатыгар ньыкыйан олорон иһиллээмэхтээт …… өлөҥ быыһыгар киирэн хаалла. И. Гоголев
   Быйыл манна анды киллэрбит эбит дуу! Н. Якутскай
   ♦ Дьиэк киллэримэ (биэримэ) — эмэ тугу эмэ оҥорорго сылтах биэримэ; көрдөһүүнү. ☉ Не давать повода кому-л. делать что-л.; не внимать просьбам
   Бэһис кууруска уолаттар доҕотторуттан сыбаайба эрэҥкэдийэн көөртөрө да, киһилэрэ дьиэк киллэрбэтэҕэ. В. Яковлев
   Итиитэ (сылааста) киллэр көр итии. Хата, чэйдээн итии киллэрэн барыаххыт буолаарай! Н. Заболоцкай. Иһигэр киллэрбэт — сөбүлээбэт, ахсарбат. ☉ Не нравиться, не приходиться по душе
   Бу сымнаҕас оҕонньору улахан дьон тоҕо эрэ истэригэр киллэрбэттэр. Н. Босиков. Кэҥэриитигэр киллэрбэт, хоҥоруутугар хоҥнорбот — болҕомтотун уурбат, өйдөөбөт, суолта биэрбэт. ☉ Не обращает внимания, не понимает, не придает значения, ни во что не ставит
   Иччилэрэ буолуохсут Кинилэр иирээннэрин Кэҥэриитигэр киллэрбэккэ, Хоҥоруутугар хоҥнорбокко …… Төлкөлүү турда. И. Чаҕылҕан. Тылгар киллэр — итэҕэт, бэйэҥ диэки тарт. ☉ Убедить, склонить на свою сторону
   Аймахтарын уонна табаарыһын көрдөстөр син тылыгар киллэриэх этэ. С. Никифоров. Тыын киллэрдэ — өйүгэр киирдэ, өйдөнөн кэллэ. ☉ Очнулся, пришел в себя, задышал
   Киһи тыын киллэрэн, хараҕын аһан, ханна сытарын билэн үөһэ тыыммыта. «ХС»
   ср. алт. кирдир ‘ввести внутрь, позволить или заставить войти или въехать’

туохт.
1. Тугу эмэ кичэйэн уур, тут, сөптөөх оннун буллар. ☉ Помещать, определять что-л. куда-л.; хранить, беречь, держать что-л. Киһим мин сэлээппэбин, бартыбыалбын ханна эрэ харайа оҕуста. Н. Габышев
Мантан элеваторга, бурдугу кыайан ыраастыыр уонна сүтүгэ суох харайар сиргэ биир да туорах хаалбакка барыах тустаах. Л. Брежнев
«Быйыл хортуопуй, хаппыыста бөҕө үүннэ, харайар сир суох буолла, дьэ иэдээн!» — дэсиһии, мунньах аайы моргуһуу. КФА СБ
2. Кими, тугу эмэ кыһаллан көр, бүөбэйдээ. ☉ Окружать заботой кого-л., заботиться о ком-чём-л.
Аны Марыына Тойболу харайар, була-була көмөлөһө сатыыр. Н. Лугинов
Онно ас дэлэй үһү, умнаһыты мээнэ харайаллар үһү, кини умналаан мээнэ булабын диир. Эрилик Эристиин
Оттон Манаана кинилэри күн аайы хайдах үчүгэй ыанньыксыт буоларга, ынаҕы хайдах харайарга, ынахтан хайдах элбэх үүтү ыларга уһуйара. И. Данилов
3. Көмөлөһөн, үтүө оҥорон туохта эмэ биэр. ☉ Помогать, оказывать кому-л. милость, помощь
«Хара тыа харайдаҕына, тайах этэ сиэхпит», — дии-дии харчыга илиитин уунна. Баһыыбалаат, киэпкэтин кэтэ-кэтэ, тахсан барда. С. Руфов
«Дьэ хотунум Маарыйа, оҕом туһугар туохта эмэтэ харай, аһынхарыһый…» — диэтэ [Кэтириис]. ОИП Х
Хара бытык сүгүрүйэр уонна этэр: «Уолчааныам, умнаһыкка харай». ПНО
4. Сөбүлээбэт буола-буола киһиэхэ тугу эмэ төннөрөргө, «чэ, мэ, ыл» диэн дьаһайар суолтаҕа туттуллар. ☉ Выражает значение недовольства тем, что приходится кому-л. что-л. возвращать или отдавать (на, забирай)
«Мэ, бу иһиккин харай», — диэтэ Хара Бытык, быдараахпын быраҕан биэрэ-биэрэ. Н. Неустроев
«Дулҕалааххын» харай, мунньаҕаморгуора да суох төннөрөөрү кэлэн сытабын. Амма Аччыгыйа
5. Өлбүт киһини сиэрин-туомун толорон көмп. ☉ Похоронить, предать земле кого-л. достойно
Сайыҥҥы киһини төһө өр сытыарыахтарай, кэтэһиннэрэ сатаан баран харайдахтара дии. Н. Лугинов
Кинилэр аҕыйах хонон баран, киһилэрэ быстыбыт сураҕын истибиттэрэ, иккиэн баран доҕордорун харайан, буору булларан кэлбиттэрэ. «ХС»
Миитэрэй Ыстапаанабыһы биир дойдулаахтара улаханнык чиэстээн харайбыттара. Күрүлгэн
△ Көмөлөс, босхолоо, өрүһүй (таҥара кими эмэ анараа дойдуга ыларын туһунан). ☉ Взять, прибрать, призвать к себе (о боге)
[Манчаары:] Айыы тойон таҥара, Айыылаах дуусабын харайан, Абыраатаҕыҥ баҕас дуу. А. Софронов
Маайа …… кириэстэнэн барда. «Айыы тойон, сырдык тыыммын сымнаҕастык харай!» — диэтэ. Эрилик Эристиин
Мин сэгэрдэрбин айыы таҥара бэйэтэ харайбыта. А. Сыромятникова
ср. др.-тюрк. хара ‘смотреть’, каракалп. карау ‘присмотреть’

аат.
1. миф. Урукку итэҕэл быһыытынан: хайдах сыһыаннаһаргыттан көрөн, киһиэхэ үчүгэйи да, куһаҕаны да оҥоруон сөптөөх тыын (былыргы саха өйдүүрүнэн, хас уу, күөл, тыа, хайа, от-мас барыта иччилээх. Саамай улаханнарынан уот иччитэ, аартык иччитэ, тыа иччитэ, дойду иччитэ, уу иччитэ буолаллар). ☉ Особый род существ, пребывающих в определенных предметах и явлениях природы, духихозяева (по верованию якутов, все предметы и явления природы, от к-рых зависит благополучие человека: огонь, вода, реки, лес, горы, перевалы и т. д. - имеют своих духов - иччи, требующих жертвоприношений
Иччи бессмертны и никому не подчинены. Наиболее важные из них: уот иччитэ, аартык иччитэ, тыа иччитэ, дойду иччитэ, уу иччитэ). Күөх далай, хара тыа иччитэ суох буолбат (өс хоһ.). Хаһыыны үрэх иччитэ сөбүлээбэт. Амма Аччыгыйа
Амырыын аартыктар, Сүдү үрэхтэр Улуу муоралар иччилэригэр Аал уотунан Айахтаан аһатан Алгыыр саҥнаахтар эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Аал уот оттон иччилэри аһаталлара. С. Данилов
Кини кэпсээнэ ойуун уҥуоҕун, кэрэх иччитин, абааһылаах өтөх, киһи уҥуохтаах тумуллар тустарынан буолара. «ХС»
2. Туох эрэ кистэлэҥ дьикти күүс. ☉ Внутренняя таинственная сила, заключенная в каком-л. предмете
Сүрдээх ахан дьиэлээх-уоттаах дьахтар сытар, оҕолоор! Күтүр, муннун тыаһа тоҕо иччитэй, сүрүккэтэй? Саха фольк. Саҥарбыт саҥам иччитэ Саталанан-дьалынныран Саха урааҥхайга Санааларын сайа көттүн. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ити эбит буоллаҕа Этэр тыл иччитэ диэн, Ыллыыр ырыа ырата диэн. С. Зверев
3. Тугу эмэ бас билэр киһи. ☉ Владелец, хозяин чего-л.
Иччитэ суох окко киирбит (өс хоһ.). Билиэти уонна харчыны «сиртэн буллубут» диэн милииссийэҕэ илдьэн биэриэхпит, кинилэр иччитин булларыахтара. Д. Таас
Ытыҥ оҕотун баайан кэбис, иччитин батыһан, куобаҕы үргүтүө. Н. Тарабукин (тылб.)
4. Үөскэх. ☉ Зародыш
Ураанай кус уйатыгар Сымыыттаан сытарын булар. Иччитэ суох сибиэһэйин Уол талан иһэн кээһэр. Баал Хабырыыс
Ыраас сиэмэҕэ иччилэрэ буортуламматах оруос бары сиэмэлэрэ ааҕыллаллар. ПФМ КО
♦ Ис иччитэ көр ис IV
Оҕолорум сордоохтор …… Эриллэ хаппыт илиилэнэн, Хатылла хаппыт атахтанан, Ис иччитэ бэйэлэнэн, Муҥу көрөн, буору соҕон, Бобулла буомуран хаалыах Сорукайдарын даа! Өксөкүлээх Өлөксөй. Иччитэ суоҕунан көрөр - мээнэнэн, туох да өйдөбүлэ суох көрөр. ☉ Смотреть ничего не выражающими глазами, бессмысленно
Иччитэ суоҕунан турулус-ирилис көрбөхтөөн баран, олох маска лах гына олордо. Н. Заболоцкай
Киргиэлэй төйөн хаалбыттыы иччитэ суоҕунан мэндээриччи көрөн турбут. В. Протодьяконов
Иччитэ суоҕунан көрбүт харахтаах, уһун субуруйбут муруннаах. П. Филиппов. Кулгаах (кулгааххарах) иччитэ буолан (иһит, олор)- олус болҕомтолоохтук, тугу барытын умнан туран (иһит, олор). ☉ Очень внимательно, сосредоточенно, с увлечением (слушать, сидеть)
Мин кыталыктар саҥаларын истээрибин, туох баар болҕомтобун түмэммин, бүтүннүү кулгаах иччитэ буолан олоробун. Н. Лугинов
Ньукуу ити кэпсэтиини бүтүннүү кулгаах-харах иччитэ буолан иһиллии сытта. С. Никифоров
Үөрэтэр оҕолоруҥ бүтүннүү кулгаах-харах иччитэ буолан эн кэпсииргин, тугу барытын умнан олорон, истэллэрэ төһөлөөх кэрэний?! Н. Лугинов. Оҕус иччитэ кэпс. - от кэбиһэргэ оҕус сиэтээччи оҕо. ☉ Ребенок, который подвозит на быке копна сена во время стогования
Оҕус иччитэ буола сылдьар дьадаҥы Чоочур уола Моһуок: «Чэ, эн да биһикки үөрэнэ барыах», - дии-дии Ньукууһу хаайда. Суорун Омоллоон. Саҥа иччитэ киһи кэпс. - кыра гынан баран сөҥ, улахан, көҥдөй саҥалаах оҕо. ☉ Ребенок небольшого роста с низким, густым голосом
Алгыс диэн бүтүннүүтэ саҥа иччитэ киһи улаатан барбыта. Р. Баҕатаайыскай. Тыллаах-сыҥаах иччитэ кэпс. - куолулаан эрэ тахсар, тылыгар турбат киһи. ☉ Фразер, пустозвон
Оттон Мылаховтаах Тылгынов диэн иккиэн көҥдөй, аҥаарадас тыллаах-сыҥаах иччилэрэ дьон. Н. Лугинов
Урут, мин прорабтыыр эрдэхпинэ, кини биһиги СМУ-бут начаалынньыга этэ. Онно биллэххэ, наар тыллаах-сыҥаах иччитин эрэ курдуга. «ХС»
Харах иччитин курдук харыстаа көр харах харатын курдук харыстаа. «Үчүгэйдик олор. Субан сүөһүлэргин харах иччитин курдук харыстаа, дьоллоохтук-соргулаахтык эргийээр!» - диэн алҕаан, үлэх бөҕөтүн үлэһэн хаалбыттара. Н. Заболоцкай
Бу маны барытын киниэхэ Норуота эрэнэр [эйэлээх олоҕу] хараҕын иччитин кэриэтэ, харыстаан кэтииргэ. А. Абаҕыыныскай
◊ Аартык иччитэ көр аартык
Аартык иччитин ыллаабыт киһи ырыатын кыайбата. П. Ойуунускай
Олоҥхо бухатыырдарын айаннарын охсуһууларын туһунан үс дойду олохтоохторо, аартык иччилэрэ курдат билэ олороллорун курдук, Дабдарыйа Настааччыйа Мачайар Баһылайдаах Дьокуускайтан иһэллэрин эрдэттэн истэн, кэтэһэн олорбут. Эрчимэн. Дойду иччитэ итэҕ. - сири-дойдуну барытын бас билэр үтүө санаалаах иччи (былыргы сахалар кинини Аар Кудук маска уйаланан олорор диэн саныыллара, ол иһин улахан аарыма тиити кэрдэллэрин айыыргыыллара. Дойду иччитэ киһиэхэ куһаҕаны оҥоро сатаабат, сиридойдуну, маһы-оту алдьаттахтарына, хомойор-хоргутар. Киниэхэ анаан мас лабааларыгар кыл сүүмэҕин, таҥас кырадаһыннарын о. д. а. бэлэх ыйыыллара). ☉ Дух-хозяйка земли (по поверью, живет на роскошном дереве Аар Кудук Мас, поэтому якуты боятся рубить крупное дерево, чтобы не навредить ей
Дойду иччитэ принимает близко к сердцу судьбу-благополучие людей, живущих на земле, никому не делает зла, бывает лишь разочарована и плачет, когда от людей страдает дерево или земля. В знак почитания этого духа якуты развешивают на деревьях пучки конских волос, разноцветные лоскутки и ставят дэлбиргэ). Дойду иччитигэр Томторҕо туруораллар, Иэйэхсит, айыыһыт иккигэ Дэбдиргэ тэрийэллэр эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Саатар, быйыл саас салама да ыйаабатахпыт, баҕар онтон дойду иччитэ хомойдоҕо дуу, хайдаҕа дуу? Н. Якутскай
Бу Кыталыктаах эбэни санааҥ: дойду иччитэ бэйэтэ дьаарбайан-таалалаан, ааһар сирэ, ол иһин ыраас, ол иһин субу курдук! А. Сыромятникова
Кинилэр дойду иччитигэр бэлэх диэн ааттаан, биир чаллах тииккэ арааһы барытын ыйыыллара: сиэли, таҥас сыыһын, туос оҥоһуктары, ньаалбаан кырадаһыгын, онтон да атыны. И. Федосеев
Тыа (ойуур, тайҕа) - байанай диэн курдук. Күрүҥ хара тыа иччитэ Кус хаҥыл аттаах Кураҥаччы сүүрүк тойон эһэм, Куоппуту ситэн кулу! Саха нар. ыр. I
Түргэн атахтаах Аарыма бууру Аҕалан биэрдин диэн Тииҥ уорҕата угунньалаах Тыа иччититтэн Көрдөһөр этэ. П. Тулааһынап
Былыргы эбэҥки итэҕэлинэн, хас биирдии бултаныллыбыт тайах уонна таба ойуур иччитэ бэлэҕинэн ааҕыллара. «ХС»
Ити тайҕа иччитэ эйигин соруйан ыҥырар, кэннигин хайыстыҥ да сууллуоҥ. «ХС». Уот иччитэ итэҕ. - иччилэртэн саамай улаханнара, таҥара курдук наһаа ытыктанар иччи (сахалар тугу эмэ гынаары гыннахтарына, уокка хайаан даҕаны ас бэрсэллэрэ. Ханнык баҕарар үөрүүлээх түгэн (саҥа дьиэҕэ көһүү, өлгөмнүк бултуйуу о. д. а.) уокка ас бэрсиитэ суох буолбат этэ). ☉ Дух-хозяин огня (величайший из всех иччи, возводимый якутами в ранг божества; имеет свой культ
Во время всякого торжества или радостного события якуты чтили уот иччитэ жертвоприношениями: бросали в огонь лучшее из съедобного или вливали масло. Уот иччитэ у якутов считался всеведущим благожелателем человека). Оҕолоох ыалтан оннооҕор уот иччитэ үөрэр (өс хоһ.). Аал уот иччитигэр Ас кутан Ааттаһан барбыттарыгар, Ахтар айыыһыт ала чахчы Айхалынан алҕаабыта. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Эмээхсин - оҕолоругар:] Мэниктээйэҕит, чыычый кэлиэ... Уоттан сэрэнээриҥ. Уот иччитэ уотунан оонньууру сөбүлээбэт. И. Гоголев. Уу иччитэ итэҕ. - урукку итэҕэл быһыытынан: араас күөллэри, үрэхтэри, өрүстэри дьаһайар ууга олохсуйбут тыын (санаатын таптаххына, киһиэхэ элбэх балыгы тэбэн биэриэн сөп. Ол иһин уокка ас бэрсэн киниттэн көрдөһөллөр. Кыыһырдаҕына, киһиттэн иэстэһиэн сөп: холобур, күөл уутун ыытан кэбистэххэ кими эмэ өлөрөр, «бэйэтин кытта илдьэ барар». Өлбүттээхтэн ким эмэ кэллэҕинэ, балыгыттан бэрсибэт). ☉ Дух-хозяин воды (ему приносят жертву через огонь
По поверью, он дарит людям рыбу, потому считается добрым иччи, но если его прогневить чем-л., то он становится грозным: напр., если выпустить озеро, то уу иччитэ уносит кого-л. из людей себе в жертву; если на рыбалку идет человек из дома покойника, то уу иччитэ не дает рыбы в тот год, а иногда и навсегда, тогда приходится умилостивлять его при помощи шамана). Күрүҥ хара дьүһүннээх, Өнөр-үөскэм бэйэлээх Өдүгэт Боотур оҕонньору, Уйгу-быйаҥ тыыннаах Уу иччитэ буол диэннэр, Орто туруу дойдуга Олохтообуттара эбитэ үһү. П. Ойуунускай
[Дуолан Хара:] Уу иччитэ Уукун оҕонньор Биһигини кытта Бииргэ үөрэн-көтөн Тууларбытын толору Күөнэҕи хаалаатаҕа. И. Гоголев
Тустуур хоту хайыста - Устар уу иччитэ, Улахан күөлүм тойоно Күөх күдэй суорҕаннаах Уолан Боллох тойоҥҥо Уулбут арыылаах кымыһынан Уйгулаан домноон арахта. С. Зверев. Хайа иччитэ - 1) итэҕ. былыргы итэҕэл быһыытынан хайалары бас билэр иччи. ☉ Дух-хозяин горы
Сэттэ дьэрэкээн хайа, Аҕыс мас хайа, Тоҕус турук хайа иччилэрэ! Бары аһаан-сырҕаан туруҥ! Өксөкүлээх Өлөксөй
Эстэрик чокуур эбиэннээх, Күрбэ таас сүгэлээх, Быар таас быһахтаах Таас хайа иччитэ Сах-Чахаан оҕонньор, Мин саныахпар, Күлбүтэ күлүмүрдээбит. С. Зверев; 2) эргэр. эбисийээнэ. ☉ Обезьяна. Хайа иччитигэр дылы үтүктүгэс (өс ном.); 3) чучунаа. ☉ Одичавший человек. Чучунаалары араас сир-дойду олохтоохторо бэйэлэрэ билэллэринэн тус-туспа ааттыыллара. Холобур, сучунаа, сээдьэк, мээлкээн, мүлүөн, хайа иччитэ, хаар киһитэ эҥин дииллэр. Саха сэһ
1977. Дьоннор бу таба туруук таас хайа иччитигэр түбэспитин сэрэйбиттэрэ. Эвен фольк. Харах иччитэ - харах өҥнөөх бүрүөтүгэр баар сырдык киирэр хайаҕаһа. ☉ Зрачок (глаза)
Санаарҕаан унаарыччы көрбүт киэҥ хараҕын иччитигэр кыһыл чохтор кытара тыган, умулла-умулла толбоннураллар. И. Данилов
Эргэлээх харах иччитинии көрбүт муус түннүктэр ууллан ньалҕарыһаллар. М. Доҕордуурап
Тураах оҕолоро маҥнай утаа сүрдээх ньулдьаҕай, иччитэ суох харахтаах буолаллар. Е. Макаров