многокр. от атаар =; ыалдьыттары атаартаа = провожать гостей.

1) отправлять, отсылать кого-что-л. куда-л.; дьиэтигэр атаар отправь его домой; 2) сопровождать, провожать кого-л.; кыыһы атаар = проводить девушку.

1) сопутствовать кому-л., сопровождать, провожать кого-л., идти или ехать вместе с кем-л.; аргыстаһан айаннаатылар они ехали вместе; аттаах сатыыны кытта аргыстаспат посл. конный пешему не товарищ (букв. не спутник); 2) перен. сопутствовать кому-чему-л., сопровождать кого-что-л.; дьол-соргу аргыстастын пусть сопутствуют (тебе) счастье и удача.

туохт.
1. Кими, тугу эмэ ханна эмэ илт, илдьэн биэр. ☉ Доводить, провожать кого-что-л. куда-л. Бурхалей Бахтайга тойону тириэрдэ таарыччы бэйэтэ эмиэ биир наадалаах этэ. Эрилик Эристиин
2. Туһааннаах кимиэхэ эмэ тугу эмэ биэр, тиксэр. ☉ Доставлять, передавать что-л. кому-л. [Өрүүскэ:] Мэ, бу кумааҕыны Кириисэҕэ тириэрт. Күндэ
3. Айаххар, уоскар тугу эмэ чугаһат. ☉ Поднести что-л. ко рту, к губам
[Биэрэ] сигарета ылан, кырааскалаах уоһугар тириэртэ. П. Аввакумов
♦ Муҥур уһугар тириэрт көр муҥур
Миигин муҥур уһукка тириэрдэригэр тиийдэ. НАГ ЯРФС II

1. кэрий диэнтэн дьаһ. туһ. Аҕытаатардар хаһыаты ыал аайы кэритэ сылдьан аахтардылар. М. Доҕордуурап
   Эркэй алаастары, үрүйэлэри кэритэ сылдьан, уолугар сылгы үөрүн билсиһиннэрбитэ. И. Федосеев
   Урукку аҕыраадабын кэритэ икки хос эрээтинэн олордубут мастарым бэйэлэрэ даҕаны дьоһун хахха этилэр. Д. Дефо (тылб.)
2. эргэр. Өлбүт киһини тыыннааҕар сылдьыбыт сирдэринэн сырытыннар (былыргы итэҕэл быһыытынан — абааһылар тустарынан). ☉ Провожать, водить, возить покойника по местам, где он бывал при жизни (по старинному поверью — о духах)
   [Баһылай:] Доропуун барахсаны көмнүбүт, бу түүн кэритиэхтэрэ, манна сылдьыбыт сирэ этэ, хайаан да манна таарытыахтара. А. Софронов
   Урукку эбитэ буоллар, өлбүт киһини кэритэллэриттэн куттанан, көмүүгэ мунньустуохтааҕар, ол киэһэ дьиэттэн да тахсыа суох этилэр. Амма Аччыгыйа
   Абааһы туһунан кэпсэтэр Ахтыһар, куттуур этилэр, Арыт өлбүт үөрүн кэритэр Дьааһык киэһэлэр кэлэллэр. Дьуон Дьаҥылы

туохт.
1. Кими эмэ ыраах суолга тэрийэн ыыт. ☉ Собирать и провожать кого-л. в дальний путь
Промкомбинакка бииргэ үлэлиир табаарыстара кинини аармыйа кэккэтигэр атаарбыттара. АҮ
Аҕыйах хонон баран, аҕабытын аармыйаҕа атаарбыппыт. И. Гоголев
2. Кими эмэ кытта быраһаайдаһан, ханыаха эрэ диэри бииргэ хаамыс, тириэрт. ☉ Провожая кого-л., пойти вместе с ним до какого-л. места
Сарсыарда аҕалаах ийэтэ уолларын дэриэбинэ уһугар диэри атаарбыттара. Софр. Данилов
Хабырыыс сарсыарда аайы Ыраайаны оскуолатыгар атаарар. И. Гоголев
Дьэргэли, наарталар кэлин ыллыктарыгар үктэнэн туран, аарааҥҥа диэри миигин атаарбыта. П. Филиппов
3. Кими, тугу эмэ ханна эмэ ыыт. ☉ Отправлять, отсылать кого-что-л. куда-л. Бостуой санааҕын эрэйдээмэ, арахсар суругу оҥорторон, суукка атаарбыт этилэр, хата эйиэхэ арахсарыҥ ордук буолбат дуо? А
Софронов. Тугу да билбэт буолбут киһини, биһиги санитардарбыт булан бэрэбээскэлиир пууҥҥа илпиттэрэ. Онтон полевой госпитальга атаарбыттара. Суорун Омоллоон. Саккырыыр сардаҥа Саһарҕа кыымынан Доҕорум аатыгар Бирибиэт атаардым. П. Тулааһынап
4. Ааһан иһэри батыһыннары көр. ☉ Провожать глазами уходящего, уезжающего
Тугу да саҥарбата, кинилэри хараҕынан атаарда. Н. Габышев
5. Ханнык эрэ кэм устатыгар ханна эмэ олохсуйан олоро эбэтэр тохтуу сырыт. ☉ Прожить, пробыть какое-л. время где-л. Федор Васильевич бу нэһилиэккэ төрөөбүтэ, улааппыта, сааһын бүтүннүүтүн кэриэтэ атаарбыта. Софр. Данилов
Александр күһүҥҥү күннэри хаайыы хараҥа хоһугар атаарда. М. Доҕордуурап
Оттон туора Тумулу мин Олус ахтар сирим мэлдьи: Онно оонньоон улааппытым, Оҕо сааспын атаарбытым. Күннүк Уурастыырап
6. Ханнык эрэ бырааһынньыгы эбэтэр олоххо буолар бэлиэ түбэлтэни бэлиэтээн аһар, ыл. ☉ Отмечать какой-л. праздник или какое-л. знаменательное событие в жизни
Манна «Кириһиэнньэ түүн» суруйааччы урут түҥкэтэх, хара тыа сирин оҕолоро кыһыҥҥы таҥара бырааһынньыгын хайдах атаарбыттарын туһунан кэпсиир. Софр. Данилов
Дьэ онон биир тымныы соҕус киэһэ дьахтар бырааһынньыгын атаара Өксүү оҕонньорунаан аргыстаһан испиттэрэ. Н. Заболоцкай
Уон алтыс үйэ иккис аҥаарынааҕы аҕа уустарын баайдара сааскы ыһыахтары атаараллара. БИГ ӨҮөС
7. Ханнык эрэ үлэни, дьаһалы тэрийэн ыыт. ☉ Осуществлять, проводить какое-л. дело, мероприятие
Арай миигин Дулҕалаах нэһилиэгэр сир үллэһигин атаарарга улуус ситэриилээх кэмитиэтин боломуочунайынан анаан кэбистилэр. А. Бэрияк
тюрк. аткар
♦ Анараа дойдуга атаар — өлөр, өлөрөн кэбис. ☉ Отправлять на тот свет (убивать кого-л.)
Кини элбэх маннык көкөтү анараа дойдуга атаарда ини. Софр. Данилов
Тоороной-Тоороной өйдөөх Тииҥ мэйиитэ мэйиилээх, Ала-Торҕону амаҕаччылаан Анараа дойдуга атаарар. Тиһэх суолга атаар көр тиһэх суолугар атаар. П.А. Ойуунускай М.И. Калинин үлэһит аймах тапталлаах сирдьитэ өлбүтүн туһунан ыар хомолтолоох сураҕы эппитин истибитэ уонна кинини тиһэх суолга атаарар траурнай күннэри онно, Москваҕа, ылсыбыта. ФЕВ УТУ. Тиһэх суолугар атаар — өлбүтү сиэри-туому тутуһан көмп. ☉ Провожать в последний путь покойника по установившемуся обычаю
[Татьяна] аҕабытын тиһэх суолугар даҕаны атаарарбытыгар кэлэ сылдьыбатаҕа. М. Попов
Кинини биһиги, оскуола бүтүннүүтэ, кыһыл былаахтаах, барабааннаах, горннаах тахсан, тиһэх суолугар атаарбыппыт. «ХС»
◊ Айыыһыты атаар эргэр., миф. — саха былыргы сиэрэ-туома: оҕоломмут дьахтар дьиэтиттэн кинини араҥаччылыыр айыыһыт барыытын бэлиэтээһин (дьахтар оҕоломмута үһүс күнүгэр буолар). ☉ Старинный якутский национальный обряд: проводы богини-покровительницы родильниц (совершается на третий день после родов)
Эдьээн иэйэхситин эргиппит, Ахтар айыыһытын ахталыппыт Араҕас арыытын аҕаан Айыыһыт атааран Айдаара олорбуттар эбит. П. Ойуунускай
Маҥнайгы оҕолоро — убайым Спиридон — төрөөбүтүгэр оҕоломмут үөрүүлэрин биир айа куобаҕынан бэлиэтээн, айыыһыт атаарбыттар. Ф. Софронов

I
туохт. Өлүү сирдэ биэр, сирдэ анаа. ☉ Наделять землёй, выделить земельный участок
Сирэ-уота суох дьону сирдииргэ кэпсэтии буолла. Амма Аччыгыйа
Эһигини сирдиибит диэн кими өлөрөн аччарыһабыт? Суорун Омоллоон
Биһиэхэ хамнаска сылдьар дьоннору …… баҕас сир үчүгэйигэр сирдээ инилэр. Күндэ
♦ Сирдээн тимирдэ [халлааннаан көттө] — киһи хараҕын далыттан сүтэн хаалла, киһи булбат курдук мэлис гынна. ☉ соотв. как сквозь землю провалиться
Куоҕаһа буоллаҕына сирдээн да тимирбитэ, халлааннаан да көппүтэ биллибэккэ хаалбыт. Амма Аччыгыйа
Кини сирдээн да тимирбитэ, халлааннаан да көппүтэ биллибэтэҕэ. Н. Заболоцкай
Халлааннаан көттөххүнэ атаххыттан тутуом, сирдээн тимирдэххинэ баттаххыттан харбыам. «ХС». Сирдээн эрэ тимирбэтэ [халлааннаан эрэ көппөтө] — олус саатта, кыбыһынна, саатан барыах-кэлиэх сирин булбата. ☉ соотв. готов сквозь землю провалиться
Киргиэлэй хотун элэктээн эппитин билэн саатыттан сирдээн эрэ тимирбэтэҕэ. Болот Боотур
Кыбыстаммын, кыыс истиэ диэммин, сирдээн эрэ тимирбэтим. Р. Баҕатаайыскай
«Үнүргүбүн биллэхтэрэ, Үлүгэрим эбит…» — диэн, Сирдээн эрэ тимирбэккэ, Сэбиэттэргэ тиийбитэ. Күннүк Уурастыырап
II
туохт.
1. Кими эмэ кытта суолун көрдөрөн бииргэ барсыс. ☉ Быть чьим-л. провожатым, проводником, провожать кого-л. куда-л. Таал-таал эмээхсин сирдээн, иккиэн субуруһан көлүйэ күөлгэ киирэллэр
Саха фольк. Лааппылара ханан баарый?.. Сирдээ! Н. Якутскай
Миша дьэ мантан антах Наташатын сирдээн илдьиэхтээҕэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
△ Көрбөт киһиэхэ сирдьит буол. ☉ Быть поводырём незрячему
Эмээхсини биир чороччу улаатан эрэр кыыс, тайаҕын төбөтүттэн тутан, сирдээн киллэрдэ. Эрилик Эристиин
Эрбэйбит баттахтаах, атах сыгынньах кыысчаан сылдьан хараҕа суох Харытыайы сирдиирим. В. Гаврильева
△ Инникилээ, инники баран атыттары батыһыннар (кыыллары этэргэ). ☉ Быть вожаком (напр., стаи)
Кырынаас …… лааскай саҕа буолбут оҕолорун сирдээн, баран иһэр. Н. Заболоцкай
Үөр бөрөҕө сирдиир булчут бөрө баар буолааччы. Р. Кулаковскай
2. көсп., кин. Кимиэхэ-туохха эмэ ыйар суолдьут буол, эркээйи буол. ☉ Указывать направление кому-чему-л., быть путеводной звездой
Миигин силлиэҕэ сирдээтэ Романтика чаҕыла. С. Данилов
Григоряны манна бэйэтин талааннаах идэтэ — муусуката сирдээн аҕалбыта. Суорун Омоллоон
Көмүс чуораан чугдаана Күлүктэммэт сырдыкка сирдиэҕэ! С. Васильев

I
аат.
1. Дьон төрөөн-үөскээн, үлэлээн-хамсаан сылдьыылара, сылдьар усулуобуйалара. ☉ Жизнь, жизнедеятельность человека. Киһи олоҕо. Олох уларыйыыта. Олох тупсуута
□ Оҕо олоҕо — Биһиги олохпут, Оҕо дьоло — Биһиги дьолбут. Эллэй
2. Дьиэ иһигэр киһи олороругар аналлаах сир эбэтэр анал оҥоһук (хол., олоппос, сыҥаһа орон). ☉ Место или приспособление для сидения внутри дома (напр., нары, табуретки, стулья)
Тойон олоҕор тураах олорор. Өс хоһ. [Бадин:] Дорооболоруҥ, табаарыстар! Чэ, олоххутун булан олоруҥ. С. Ефремов
3. Ыал дьиэ-уот туттан олорор сирэ. ☉ Отдельно стоящий огороженный дом со всеми пристройками, усадьба
Ньукулай оҕонньор кыһыҥҥы олоҕуттан сайыҥҥы олоҕор бараары биэрэккэ турар тыытыгар киирдэ. С. Тарасов
[Уйбаан:] Аҕабыыт харчынан биэрбэтэ диир, биир эрэ оҕуһу биэриэх буолла, онуоха үс олоҕор эбиэнньэ ыллатар, эрэйим да элбэх тахсар диир. А. Софронов
4. Тугу эмэ уурар, туруорар анал оҥоһук. ☉ Подставка, постамент, пьедестал. Чааскы олоҕо. Чаанньык олоҕо. Тэлэбиисэр олоҕо. Пааматынньык олоҕо
5. миф. Ойуун Үөһээ уонна Аллараа дойдуларга кыырарыгар айанын олуктарыгар тохтоон сынньанан ааһар туспа анал онно (хас айанын аайы оннук тоҕус олохтоох). ☉ По мифологическим представлениям якутов: ступени отдыха шамана, когда он камлает верхним добрым духам айыы или нижним духам абааһы. Таких ступеней бывает девять (и в Верхнем, и в Нижнем мире). Орон аайы иһийдилэр, Ойуун бастакы олоҕор, Олбоҕор, аас тэллэх үрдүгэр, Оҥостон тохтоон олорор. Дьуон Дьаҥылы
♦ Олоҕо алдьанна (олоҕун алдьат- та) — олох сүнньэ сатарыйыыта, тосту уларыйыыта. ☉ Ломать жизнь
Балтыҥ олоҕо алдьанан эрэрэ баар дии улахан иэдээн. Н. Лугинов
[Маня:] Үгүстэр миигин сүөргүлүүллэр быһыылаах. Маннык бэйэлээх тоҕо тыаҕа тахсан бэйэтин олоҕун алдьаттаҕа буолуой диэн. С. Ефремов. Олоҕор (уйатыгар) уу киирдэ — ыксаллаах, кутталлаах балаһыанньаҕа киирдэ. ☉ Попадать в критическое положение
Уйбачаан кулуба олоҕор уу киирэн, Түргэн дьаһалы ылынан, Миигин сойуолаан туттара Сир аайы дьоннору ыыталыыр. А. Бэрияк. Олоҕо суоҕунан көрдө — мээнэнэн, кураанаҕынан көрдө. ☉ Смотреть отсутствующим взглядом. Киирбит киһи олоҕо суоҕунан көрөн турда. Олоҕун аргыһа (доҕоро) — ким эмэ кэргэнэ. ☉ соотв. спутник жизни
Олоҕун аргыһыныын баччааҥҥа диэри эйэ дэмнээхтик олорон кэллилэр. НАГ ЯРФС II. Олоххун биэр — тыыҥҥын харыстаама (туох эмэ туһугар). ☉ Отдать, положить свою жизнь (ради чего-л.)
Ийэ дойдутун иһин олоҕун биэрбитэ. НАГ ЯРФС II. <Олоҕун> тиһэх суолугар атаар калька — өлбүт киһини көмүүгэ сырыт, көмүс. ☉ соотв. провожать в последний путь. Санитарканы көмөлөһүннэрэн, балай хаан-сиин буолбут барахсаны сууйан-тараан, таҥыннаран олоҕун тиһэх суолугар атаарбытым. А. Коптяева (тылб.). Олох долгунугар охсулун (оҕустар) — олоххор араас ыарахаттары көрүс. ☉ Испытывать удары судьбы. Онтон, орто дойду одурууннаах Олоҕун долгунугар охсуллан, Күн сирин күүстээх Күтүр сүүрүгэр күлкүттэрэн… Оҕо бэйэм Оҕонньор буолан олорон, одуулаан көрбүтүм… А. Софронов
Олох долгунугар охсуллубутум иһин, хаһан эрэ мин даҕаны албан ааттанан, суон сурахтанан, хонор хоноһо курдук көстөр, ыар ыалдьыт курдук ытыктанар этим. Болот Боотур. Олох очуругар оҕустарда (тэптэрдэ) — олоххор туох эмэ быстах суолтан тэптэрэн, табыллыма, тэмтэрий. ☉ Терпеть неудачу на жизненном пути
Ол онтон санаата оонньообут аатыран, Ол онтон олоххо тэптэрбит аатыран, Куоракка бас-баттах сырытта, Барыылаах-кэлиилээх баһаары манаата. А. Бэрияк
Ол гынан баран олох очуругар оҕустардаҕа. И. Гоголев. Омоллоон олоҕо, Дьэргэстэй ыһыаҕа — күүтүллүбэтэх табыллыы, сатаныы; толору ас-үөл; бэһиэлэй олох. ☉ Неожиданная пожива и удача; пир горой; весёлая и расточительная жизнь
Ол түүн дэриэбинэҕэ Омоллоон олоҕун, Дьэргэстэй ыһыаҕын түһэрэн, нөҥүө күн сарсыардатыгар баарсалаах дьон ахсын төбөтө суох куурусса, куулунан хортуоппуй дэлэйбит этэ. И. Никифоров
◊ Олох илгэтэ — ыал бигэ туруга. ☉ Благосостояние, обеспеченная жизнь (семьи)
Ким баҕарар тугу да оҥороругар дьон дириҥ өйүгэр, үтүө үгэһигэр, олоҕун илгэтигэр тирэҕирэр. Н. Якутскай. Олоххо киллэр — тугу эмэ оҥорон-ситэрэн, үлэлиир, туһаныллар турукка тиэрт. ☉ Ввести в эксплуатацию, реализовать, провести в жизнь. Таҥара олоҕо — таҥара долбуура, таҥара күлүгүн туруорар долбуур. ☉ Полка для икон
Тойон таҥара олоҕун диэки көрөн кэбистэ. М. Доҕордуурап. Харах олоҕо — сирэй уҥуоҕар харах олорор оҥхойо. ☉ Глазница
«Ыччат толоос, бардам уонна кырыктаах буолуон, кини хараҕын олоҕуттан дьиикэй кыыл одуулаһыан баҕарабын», — диир кини. Амма Аччыгыйа
Биһиги, саха, ааспыт олохпут, киһи хараҕын олоҕо ыалдьарынан, хараҥа иин түгэҕэ буолбат этээ! Суорун Омоллоон
II
сыһ. Букатын, адьас, төрдүттэн. ☉ Абсолютно, совершенно
Ахсым атынан дибдигирэтэн, Арҕаа суолунан бардылар. Ойуур быыһынан элэҥнэтэн, Олох көстүбэт буоллулар. С. Васильев
Олоҥхо — олох былыр үөскээбит эпос. Эрчимэн

туохт.
1. Кими-тугу эмэ иһирдьэттэн таһырдьа эбэтэр кыараҕастан киэҥҥэ баар гын, илт. ☉ Выносить, выводить кого-что-л. откуда-л. Ийэм сууйуллубут ырбаахыны таһааран күрүө маһыгар куурда ыйаата. И. Гоголев
Эйигин оптуобустан таһааран кэбиһэргэ сөп. Оптуобус иһигэр айдааны тардаҕын. Амма Аччыгыйа
[Сүөкүлэ:] (хостон сыттык таһаарар) Иван Степанович, ыл, ити дьыбааҥҥа сынньана түс. С. Ефремов
Кини түүн күрүүр кыаҕа суох: түүн таһырдьа таһаарбаттар, аан барыта хатыылаах. Н. Павлов
2. Тугу эмэ туох эмэ иһиттэн хостоо, ороо. ☉ Вынимать, извлекать что-л. откуда-л. Сиэбин хастан-хастан тирии кумааһынньыгын таһаарда. Амма Аччыгыйа
[Кэтириис:] (хоонньуттан суулаах таҥаһы таһаарар) Бу кэһиибин ырбаахы таҥаһа аҕаллым. С. Ефремов
Үрүҥ бэргэһэлээх киһи сиэбин хастан улахан хамсаны таһааран табах уурунна. Т. Сметанин
△ Тугу эмэ баар, баар буолуохтаах сириттэн таска быктар. ☉ Выставить, высунуть что-л. наружу
[Аҕабыт] кэнниттэн оҕолор тылларын таһаара, сутуруктарынан дугдуруйа хаалаллар. Амма Аччыгыйа
Кэнниттэн доҕоро Түргэн [ыт аата] тылын таһааран баран, адьас хаалбакка батыһан иһэрэ. Суорун Омоллоон
△ Бэйэҥ искиттэн, бэйэҕиттэн тугу эмэ таска бычыктат, үтэйэн таска гын. ☉ Пускать, выдавливать что-л. изнутри (напр., слёзы, кровь)
Онуоха уола, үгүс саҥата суох, батыйатынан эмээхсини быһа түспүт, тобугун быһа быраҕан, хаан таһаарар. Саха фольк. Киһитэ табаҕын буруотун сыыйан таһаара-таһаара, кыыс уурбут суруктарын ааҕа олордо. А. Софронов
Киниэхэ кутуллан киирбит үөрүү хараҕын уутун ыган таһаарбыта. М. Доҕордуурап
3. Кими-тугу эмэ алларааттан үөһээ диэки сыҕарыт, үөһээ баар гын. ☉ Перемещать наверх, поднимать кого-что-л.
Тииккэ моҕотойу таһааран баран, ону тула сүүрэн-көтөн омуннурабыт. Амма Аччыгыйа
Табалаахтар табаларын чэлгиэн хайаҕа таһаараллар, бырдахтан куоталлар. Н. Якутскай
Тэлигириэйкэ кэтэн булуустан муус таһааран уһаакка таста. Н. Габышев
4. Сыыһа туттан уҥуох сүһүөхтэринэн холбоһуутун оннун хамсат, халдьы сылдьар гын. ☉ Сместить кости в суставе, вывихнуть. Лиза халтарыйан охтон, илиитин таһаарбыт
5. Үөс, киин сиртэн кытыы, тыа сиргэ илт, тириэрт. ☉ Доставлять, перемещать кого-что-л. из центра на периферию, из крупного населённого пункта в меньший
Манчаарыны дойдутугар таһаарымаҥ диэн Чоочо суукка көрдөһүү киллэрэ олорбут. МНН
Хата, Өлүөскээ, эн миигин эрэйдээбэккэ, оҕолорбун кытта сайылыкпар таһааран кулу. Далан
[Вера:] Ол, Арамаан, хантан кэргэн кэпсэппитий? [Кэтириис:] Куораттан таһааран иһэр үһү. С. Ефремов
6. Кими эмэ быстах кэмҥэ киирэ сылдьыбыт сириттэн ыыт, босхолоо. ☉ Освободить, выпустить кого-л. (из тюрьмы), выписать (из больницы)
Биһигини сорохпутун хаайыыттан таһааран кэбистилэр. Амма Аччыгыйа
Икки хонон баран, санчаастан таһаарбыттара. Т. Сметанин
Туллайдаах ол сыттахтарына, «дьыалалара олох да суох эбит» диэн, түрмэттэн таһааран кээспиттэрэ. Н. Павлов
7. Тугу эмэ төрүттээ, саҕалаа. ☉ Начинать что-л. [Мэхээлэйэп:] Улаханнык сыыһан эрэр дьоҥҥут, хардарыта өстөһүүнү таһааран, холкуоһу үрэйэн эрэҕит. Амма Аччыгыйа
Охоноос, ырыата таһаар! Амма Аччыгыйа
Бу боппуруоһу хайдах эрэ көннөрүөххэ, кылаабынайа айдааны таһаарымыахха. Н. Лугинов
Түһүлгэҕэ оонньууну таһааран, Түүҥҥү чуумпуну чугдаардыахпыт! С. Васильев
8. Тугу эмэ үөскэт, оҥор. ☉ Производить что-л. (напр., аварию), допустить, нанести (ущерб), составить что-л., проложить (напр., дорогу)
Оһолу таһаарбыт, Оҕону дэҥнээбит Буолбаккын дуо, нохоо! С. Данилов. Ол сиһи быһа солоон, суол таһаарбыт киһи… Амма Аччыгыйа
Бастаан утаа ыарырҕатан, Онтон улам «буһан-хатан», Буукубаттан тыл таһаарар Муудараһын аспытым. Күннүк Уурастыырап. Урут тэнийэ сылдьыбыт, олохтоох суортары сүтэрэммит, олус да улахан ночооту таһаардыбыт. П. Ефремов
9. Киэҥ эйгэҕэ биллэр, бэчээттээ (кинигэни, хаһыаты). ☉ Издавать, выпускать, опубликовывать (книгу, газету)
[Костя:] Толкуйдаан-толкуйдаан баран, ити туһунан халыҥ кинигэни суруйан таһаардаххына? Амма Аччыгыйа
«Бойобуой листок» эрэдээктэрэ олоҕо суох матырыйаалы аны таһаарбатыгар эттилэр. М. Доҕордуурап
Кинигэ кыһата фольклорга сыһыаннаах ырыалар, кэпсээннэр, таабырыннар хомуурунньуктарын таһаарда. «Кыым»
10. Олоххо киллэр, норуокка биллэр (уурааҕы, дьаһалы, о. д. а.). ☉ Обнародовать, издавать (указ, распоряжение и т. п.)
Ыспыраанньык тойон ыйаах таһаарбыт. Амма Аччыгыйа
Оройуон кэмитиэтиттэн үчүгэй салалталаах суруксуту көрдүүргэ уураах таһаардылар. Күндэ
Улуустааҕы милииссийэ начаалынньыга …… Петяны тутар туһунан бирикээс таһаарбыт. М. Доҕордуурап
11. Ахсаан түмүгүн бул, суоттаа. ☉ Находить решение, решать (напр., задачу)
Михаил Иванович дуоска таһыгар сис туттан туран суот таһаара олорор устудьуоннары эргиччи көрдө. Н. Лугинов
Кэллэ кэлээт киһибит ахсаан таһаарар идэлэммитэ. Н. Заболоцкай
Оҕолоор, мин эһиэхэ хаастар тустарынан садаачата биэриим эрэ, ону эһиги таһаарыҥ! А. Неустроева
12. Искиттэн дорҕоонно, саҥата иһиллэр гына саҥаран ыһыгын, быктар. ☉ Издать, произнести (звук, слово)
Атын омук биир да тылын кыбытымына Уу сахалыы ыпсаран таһаараллар. С. Данилов
Киниэхэ сөптөөх тыл көстүбэккэ иэдэтэр, бэркэ иҥиэттэниҥиэттэн биирдиинэн ыган таһаарар. Н. Лугинов
Киһитэ буоллаҕына, биир тылы таһаарыах буолбатах, күлэн ыгыста турар. В. Яковлев
13. Ким эмэ үлэҕэ, уопсастыбаҕа ылар балаһыанньатын уларыт, дуоһунаһын үрдэт. ☉ Повысить кого-л. в должности, изменить чей-л. общественный статус
Өндөрөй оҕонньору кулаакка таһаарар буоллаххытына, мин санаабар, ити хараҥа баттал буолуох тустаах. П. Ойуунускай
[Маня:] Эн үчүгэй үлэһитинэн ааҕыллаҕын. Начаалынньык эйигин өссө үрдүк үлэҕэ таһаарар санаалаах, эйигин бэркэ диэн сөбүлүүр. С. Ефремов
Бырабылыанньа састаабыттан таһаардылар. А. Фёдоров
Миигин үлэлээбэккин диэн холкуостан таһаардылар, ол сөп дуо? М. Доҕордуурап
14. Хайдах эрэ туруктаммыккын (хол., сылайбыккын, ахтыбыккын, о. д. а.) таскар биллэр эбэтэр аһарын. ☉ Выплёскивать каким-л. образом чувства, эмоции; выходить из какого-л. душевного или физического состояния
Бырастыы гын. Кырдьык сыыһа гынным. Бэйэм настарыанньам куһаҕанын ити эһигинэн таһаарабын. Н. Лугинов
«Хайыыбытый, сылаабытын таһаара таарыйа, чэйдээн баран барыахха дуу?» — Фёдоров дьонун диэки хайыста. М. Доҕордуурап
Кинилэр бу киэһэ ахтылҕаннарын таһаардылар. Н. Заболоцкай
Ытаабытын таһааран, өрө сыҥсырыйан дириҥник тыынна. Т. Сметанин
15. харыс т. Өлбүт киһини көмп. ☉ Хоронить
[Уйбаан оҕонньор:] Биһиги биир оҕолоохпутун таһааран олоробут, …… онон ол дууһатыгар кытары үҥэ сырыт. Н. Түгүнүүрэп
Ийэтин сарсын таһаараллар. «Таһаарыы» диэн көмүү. Тоҕо баҕас суоһай, дьулаанай?! Н. Босиков
[Айыына:] Эһэбин ханна таһаардыгыт? [Байыл:] Эбэҥ таһыгар сытыардыбыт. «ХС»
♦ Алдьархайтан ас таһаарар көр алдьархай
Эһиги, атыыһыттар, алдьархайтан ас таһаараары суудайаҥҥыт, аскытын-үөлгүтүн үс бүк сыанаҕа туруораҕыт. И. Никифоров
Ас таһаар көр ас III. Оҕобут ас таһаарар, хоноһо кэлээри гыммыт. <Туспа> буруо таһаар көр буруо. Кыстык угун саҕа туруорбах балаҕан оҥостон, бэйэтэ туспа буруо таһааран, ыал буолбута. А. Бэрияк. Күнү таһаар — кимтэн-туохтан эмэ олус дуоһуйууну ыл, онон дьоллон. ☉ Находить в ком-чём-л. радость бытия, счастье
Күннэрбин таһаарар Күндүлүүр далбарыам, Күөх унаар хонууга Күүлэйдии барыахха. Күннүк Уурастыырап
Толя, төрүт да үлэнэн күнүн таһаарар киһи, үлэтигэр аҕыйахтык көстөр. Н. Босиков
Бастаан күммүн таһаарбыт, Чыычаах буолан тыкаарбыт, Бэйбэрийэ сүүрээччи — Сашам көрөөт билээччи. Д. Апросимов. Саҥа таһаар — өр саҥарбакка гынан баран оргууйдук, сэниэтэ суохтук саҥар, саҥаран кэл. ☉ Заговорить, подать голос после долгого молчания
«Аҕабын сиэтилэр», — диэн нэһиилэ иһиттэн саҥа таһаарда. М. Доҕордуурап
Балачча өр барбахтаан иһэн кини тохтоон оргууй саҥа таһаарда. П. Филиппов
«Хайа, тукаам, тоҕо миэхэ наадыйдыҥ?» — оҕонньор кэмниэ-кэнэҕэс саҥа таһаарда. А. Кривошапкин (тылб.)
Сыл таһаар көр сыл. Буолуннаах икки ынаҕы, биир тиҥэһэни сыл таһааран, хара сиргэ үктэннэрбиттэр. Р. Кулаковскай
Таһыгар таһаарбат (быктарбат) көр тас II. Ийэтиттэн толлон ити санаатын таһыгар таһаарбатаҕа. С. Никифоров
Тыаста таһаар көр тыас. Мааҕын ол Дьуона тыл эрэ буоллун диэн тыас таһааран куолулаабыта эмиэ үөрэх суоҕуттан. Н. Лугинов
Хааска киирэн иһэн биир акаары чыркымай аайы тыаһы таһаарар диэн баар дуо?! Т. Сметанин
Тыынын таһаарар көр тыын. Кыымчаан сылтан ордук кэмҥэ ыар баттык гыммыт санаата чэпчиэр, тыынын таһаарыар диэри күүскэ ытаабыта. Ф. Софронов
Үрүҥэр (ырааһыгар) таһаар көр үрүҥ. Кини хоһоону үрүҥэр таһаарыар диэри элбэхтик, сыралаахтык үлэлиирин сүрдээҕин сөхпүтүм. С. Данилов
◊ Таһаарар уорган биол. — киһисүөһү аһаабыт аһа буһан баран организмтан тахсар сирэ. ☉ Выделительные органы
Ланцетник таһаарар уорганнара тиэрбэстээх чиэрбэлэр киэннэрин курдук оҥоһуулаахтар. ББЕ З
Үөннэр-көйүүрдэр таһаарар уорганнара биир систиэмэ буола ситимнэспэттэр. ББЕ З
ср. др.-тюрк. ташхар ‘удалять, устранять; отправлять, провожать’