несов. см. продлить.

несов., отсрочить сов. что 1. Перенести) болдьоҕун уһат, уһат, тохтотон эр; отсрочить платёж төлөбүр болдьоҕун уһат; 2. разг. (продлить действие чего-л.) болдьоҕун уһат, уһатан биэр; отсрочить пропуск боруоппус болдьоҕун уһат.

1) удлинять, вытягивать, растягивать в длину; муоһаны эбии уһат = удлинить вожжи; 2) перен. продлевать; отсрочивать; командировка болдьоҕун уһат = продлить срок командировки; 3) перен. затягивать, медлить; былааны толорууну уһат = затянуть выполнение плана.

м. 1. (промежуток времени) соруок, болдьох, кэм; продлить срок болдьоҕун уһатан биэр; 2. (дата, предельный момент) болдьох; приехать в срок болдьох хор кэл; прошли все сроки болдьох барыта ааста; # дайте срок разг. күүтэ түс; ни отдыху, ни сроку не давать кому-л. тыынна да ылларыма.

сов. что 1. ууннары тарт, тиир, киэптээ; растянуть кожу тириини тиир; растянуть туфли түүппүлэни киэптээ; 2. (натягиванием лишить упругости) ууннар; растянуть резину эрэһиинэни ууннар; 3. (повредить) ууннар; растянуть связки силгэ-ҕин ууннар; 4. (разостлать) тэлгээ, тэлгии бырах; растянуть холст холустаны тэлгии бырах; 5. (затянуть, продлить) уһат, сын-ньылыт; растянуть доклад дакылааккын уһат; растянуть удовольствие дуоһуйуугун уһат; 6. (расположить полосой, цепочкой) тиирэ тарт, тайыы тарт.

1. уһаа диэнтэн дьаһ. туһ. Куоҕас моонньун уһатан, түүтүн сахсатан баран, өрүтэ дьигиһийбэхтээн, кынаттарынан сапсыммахтаан ылыталыыр. Амма Аччыгыйа
   Эбэм куобах уорҕатын аттаран, өрбөххө сирийэн, сонно уһаппакка, аҕыйах хонук иһигэр сып-сылаас суорҕан тигэн кэбиһэр. С. Маисов
   Бэлиэтэммит тыллары устан ылан, сорох аһаҕас дорҕооннорун уһатан, кылгатан, атын тылларда оҥоруҥ. ЕНВ СТ
2. Ыллыыргар тыыҥҥын уһуннук таһааран, куоласкын унаарыт. ☉ Тянуть, вытягивать голосом длинные или высокие звуки во время пения. Ырыаһыт дьиэрэтэрэ, өрө тардан уһатара, эҕирис гынан тыынарыгар сөп түбэһэн, холкутук, наҕылыччы устар. П. Аввакумов
   Бэдэрээччик куолаһын араастаан кылыһахтаан, дьүрүһүтэн таһаарара, үрдүкү дорҕооннорун олус кыһанан-мүһэнэн уһатан унаарытара. И. Тургенев (тылб.)
   ♦ Тыынын (олоҕун) уһат көр тыын II
   Бэйээт кыра-хара үлэһит дьон санаалара сарбыллар, өйдөрө түмүллэр күнүгэр лыҥкынас ырыатынан тыыннарын уһатар төлкөлөөх. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Сөрүүн салгын Сүрэҕи сөрүүкэттэ, Тымныы салгын Тыыны уһатта. А. Софронов
   [Илээҥки ойуун:] Урааҥхай сахаларга аны биирдэ, тыын уһата таарыйа, саба түһэн көрбөппүт дуо? В. Титов
   Сирбитин-уоппутун, айылҕабытын харыстыахха, сирбит тыынын уһатыахха. «Чолбон»
   ◊ Удьуоргун уһат — оҕолонон-урууланан кэнэҕэски кэлэр ыччаттаах буол (үксүгэр уол оҕоҕо сыһыаннаан этиллэр). ☉ Продлить род (говорится в отношении мужчин)
   Биһиги киһибит уол оҕону төрөтөн хаалларан, удьуорбутун уһатар, туйахпытын хататтарар буолбут диэн бөҕөх санаалаахпыт. СТП АаТ. Үйэтин уһат кэпс. — ким эмэ олох олорор кэмин уһатан биэр. ☉ Жизнь продлить кому-л. [Уйбаан:] Харчы, үпбаай үйэбин уһатыа диириҥ буолуо. А. Софронов
   Эт-хаан өттүнэн эрчиллии, үлэҕэ, булка үөрүйэх буолуу — киһи үйэтин уһатар. Т. Сметанин

туохт.
1. Быстыбыты холбуу баайан устатын оннугар түһэр эбэтэр туох эмэ устатыгар атыны эбэн уһат, устатын улаатыннар. ☉ Наращивать что-л. в длину, надставлять, удлинять. Быаны салҕаа. Маһы салҕаа. Сон сиэҕин салҕаа. Дьиэни салҕаа
□ Оҕонньор икки хатыһы салҕаан баран хас да хос гына бүк тутуталаата. Амма Аччыгыйа
[Сахалар] уобул муннуктаах ампаар дьиэни, маска маһы салгыыр албаһы эмиэ билэллэр. Б. Лунин (тылб.)
2. Саҕаламмыты, төрүттэммити эбии ситэрэн илдьэн ис, ситэрэн оҥор. ☉ Продолжать начатое, вести, делать что-л. дальше
Көҕөнү ылан илиибэр туппутунан суолбун салҕаан истим. Суорун Омоллоон
Сайыҥҥы үлэни салҕаан, күһүҥҥү үлэлэр күөрэйэн таҕыстылар. М. Доҕордуурап
Эһэҥ, аҕаҥ суолларын эн, Эдэр киһи, салгыаҕыҥ, Космоһынан дуу сиринэн Син биир онон барыаҕыҥ. И. Эртюков
Кыахтааҕа эбитэ буоллар өсөһөн да туран билигин үлэтин салгыа этэ. В. Яковлев
3. кэпс. Киһи үбүнэн-аһынан кыһалҕатыгар көмөлөс, кыһалҕатыттан быыһаа. ☉ Помочь кому-л. материально, подсобить деньгами
[Тыҥырах:] Сүрэҕиттэн санаан кыра харчыны салҕаарай диэн кэлбитим. Н. Неустроев
Тойонуом, кыбыыбар отум баранна. Сүөһүм эстэригэр тиийдэ. Биир тиэйии отто эһиилгэ диэри иэс салҕаа. И. Сосин
Оттон бэйэтэ буоллаҕына киһиэхэ тугу эмэ салҕаатаҕа дуу, наар ыларын, албынныырын эрэ саныыр. В. Ойуурускай
4
көр тыынын салҕаа. Дмитрий Иванович айыы кыылын [ыалдьыбыт куосканы] эрэйин кылгатан салгыы охсон кэбиһиминэ диэн сүгэһэр оҥостор санаата арыый урудуйан барбыта. В. Яковлев
♦ Илиитэ салҕаа көр илии. Санаата (күүстэ-күдэхтэ) салҕаа — киһи санаатын күүһүрт, бөҕөргөт. ☉ Подбодрить кого-л., поднять дух кому-л.
Санаабытыгар санаа эбэн салҕаатыҥ. П. Тобуруокап
Мөлтөҕү күүһэт, Мөдөөнү тиэтэт, Саргыта ыллаа, Санаата салҕаа. А. Абаҕыыныскай
[Михаил:] Эн тапталыҥ миэхэ куйах буоллун, эн үтүө санааҥ миэхэ күүс-күдэх салҕаатын! С. Ефремов. Тыынна салҕаа — киһини өлөргө тиэрдимэ, көмөлөһөн тыынын өрүһүй. ☉ Помочь кому-л. остаться в живых, продлить жизнь кому-л., спасти кого-л. (напр., от голодной смерти)
[Хаппыт Суруксут:] Бу эркини көҥү охсубут киһи… һуу! Тыыным хаайылынна… һуу! Тыынна салҕааҥ, көҥүллэ аҕалыҥ. Күндэ
Элбэх киһи махталын ылбыта, элбэх киһиэхэ тыын салҕаабыта. И. Федосеев. Тыынын салҕаа — ыалдьан, оһоллонон өрүһүлтэтэ суох буолбут сүөһүнү, кыылы өлөр, тыына быстарын түргэтэт. ☉ Добить смертельно больное или увечное животное
[Хандыы:] Биир биэбит маска түспүтүн бэҕэһээ тыынын салҕаатыбыт. А. Фёдоров
ср. тат. ялгау, монг. дьалҕа, бур. залҕа ‘соединять, присоединять; сшить’