сыһ. Сүрдээх толоостук, холустук. ☉ Очень неуклюже, неловко
Кини кэлин тыллара ыйыллаҕастык, сүрдээх тыйыстык иһилиннилэр. «ХС»
Прозаикка буоллаҕына барыта хайдах эрэ ыйыллаҕастык, ыараханнык тахсар. АМН ҮТӨ

көр талым
Талыман дууһаҕын атыттар таайбаттар, — Таптаа диэн ол иһин уолаттар хаайбаттар. С. Руфов. Суорун Омоллоон — саха норуотун тапталлаах, муударай драматура, прозаига, өссө бэйиэтэ
Оннук бэйиэттии сырдык дууһалаах, талыман талааннаах. Н. Габышев
Хотугу ханаал устун талыман яхта устан дьэргэйэн испитэ. Ж. Верн (тылб.)

аат.
1. Үчүгэй тыллаах-өстөөх, кэпсиир дьоҕурдаах киһи. ☉ Хороший, умелый рассказчик
Сынньалаҥ кэмҥэ Лэглээр оҕонньор бэрт кэпсээнньит, көрдөөхтүк элэктиир үчүгэй майгыннаах оҕонньор. Амма Аччыгыйа
Семен Егорович …… үөрүйэх кэпсээнньит быһыытынан тиэтэйбэккэ кэпсииргэ оҥоһунна. Далан
[Ира] кэпсээнньит, остуоруйаһыт бастыҥа. Н. Заболоцкай
2. лит. Кэпсээннэри суруйар суруйааччы. ☉ Писатель-прозаик, пишущий рассказы
Кини [Чехов] кэпсээнньит быһыытынан ордук аатыран-сураҕыран, бары улуулары кытта сэргэ аата ааттанар. П. Аввакумов. Н. Габышев кэпсээнньит быһыытынан биллэр. Эрчимэн
Саха литературатын бастаан иһэр жанра — проза. Ол аата, кэпсээнньит, сэһэнньит суруйааччылар биһиги билиҥҥи сахалыы литературабыт инники күөнүгэр тураллар. ЭСЭ

туохт.
1. Тугу эмэ туохха эмэ даҕай, сыһыары тут, таарый. ☉ Прижать, приложить, приставить что-л. к чему-л.
Миша бэлэсипиэт үктэлигэр аҥаар атаҕын тирээтэ да, өҥдөҥөлүү сүүрбүтүнэн барда. Амма Аччыгыйа
Кыыс кыраабылын дьахтар тилэҕэр тирээбит. Софр. Данилов. [Кырдьаҕас киһи] Сир сүрэҕин тэбиитин истээри Спидолаҕа кулгааҕын тирээтэ. Доҕордоһуу т.
2. Кими эмэ тугунан эмэ (үксүгэр сэбинэн-сэбиргэлинэн) куттаан, кыҥаан тур. ☉ Запугивая, угрожая, наставлять что-л. (обычно какое-л. оружие) на кого-л., упереть что-л. концом в кого-л.
Дуолан Хара Анньыһар Боотуру охторор, үҥүүнэн тириир. И. Гоголев
Александр бэстилиэти ылан, Петяҕа уу дьулайга тирээтэ. М. Доҕордуурап
[Харабыл] саатын тирээбитинэн хаайыы аанын диэки барар. С. Ефремов
3. көсп. Ааҥнаа, суоһаа, ыган кэл (араас куттал, өлүү эбэтэр мүччүрүйбэт туох эмэ туһунан). ☉ Подойти вплотную, наступить, грозить (о неизбежной опасности, беде, смерти, о чём-л. неминуемом)
Болокко кыһалҕалаах түгэн тирээтэ. Н. Заболоцкай. Оо, хаһан эрэ тиһэх күн тирээн Олоҕум муҥунсорун умнабын!… И. Егоров
Ыһыы кэмэ субу тирээн кэлбитэ. А. Бэрияк
Миэхэ эксээмэннэр тирээбиттэрэ. ОТК
◊ Тирээн турар — хайаан да буолуохтаах, туолуохтаах, мүччүрүйбэт (хол., сорук, боппуруос). ☉ соотв. не терпящий отлагательства
Доҕордуулар тирээн турар сорук күчүмэҕэйин санаан, иккиэн чочумча саҥата суох олордулар. В. Протодьяконов
Эдэр прозаиктар ордук биһиги олохпут тирээн турар боппуруостарын туруорсарга хорсуннук ылсыбыттара. «ХС»
ср. кирг. тире, др.-тюрк. тирэ ‘подпирать’

туохт.
1. Кими, тугу эмэ тас өттүттэн бүрүйэн баран көстүбэт гына сөрөө. ☉ Обёртывать чем-л., заворачивать во что-л. кого-что-л.
Чааскылары, тэриэлкэлэри барытын холбуу биир ырбаахы тэллэҕэр суулаан бараллар. Амма Аччыгыйа
Маайа лэппиэскэ тоһута тутан кумааҕыга суулуур. Н. Якутскай
Ньукуулаах бэҕэһээ эт сиэбиттэрэ, кини биир кыра куһуогу ийэбэр диэн, өрбөххө суулаан кистэлэҥ муннугар ууран кэбиспитэ. В. Гаврильева
2. Тугу эмэ хас да хос бүк тут. ☉ Согнуть, сложить что-л. несколько раз
Киһитэ сиэбиттэн дьаптайа сууламмыт кумааҕыны ылан, оргууй аҕай бөппүрүөскэ сууланан, түү быыһынааҕы уоһугар кыбытта. А. Софронов
Арамаан кумаламмыт биэс сүүстээх харчыны ылан, ытыһынан имэрийэн тэнитэн баран, суулаан, кубараанньыгар угунна. Амма Аччыгыйа
Харайдаанап тэлэгирээмэни бэркэ сэрэнэн, түөрт муннуктуу суулаан, ырбаахытын сиэбигэр угунна. Софр. Данилов
3. Кими эмэ таҥаһынан эрийэн үллүй. ☉ Укутывать, заворачивать кого-л. во что-л. тёплое
Ороһостуба өрөбүлүгэр Дьөгүөрдээн оҕустаах кэлэн Микиитэни суорҕаҥҥа суулаан дьиэтигэр тиэйэн барда. Амма Аччыгыйа
Маппыры бөрө тириитэ суорҕаҥҥа суулаан, муус маҥан ат сыарҕатыгар олордон, Сипсики илдьэ барарыгар …… Балааҕыйа кылана-кылана эккирэтэн көрбүтэ. Л. Попов
Биир сылаас ириэһин күн …… Тыгырыана сукуйугар суулаан, эһэ оҕотун таһырдьа илдьэ таҕыста. Болот Боотур
△ Кыһыл оҕону таҥаска сөрөө. ☉ Пеленать младенца
Таҥаһынан барытынан Оҕолорун суулуу букунайар. С. Данилов
Оһох аттыгар ыйанан турар кураанах бөлүөҥкэнэн оҕону суулуур. Н. Якутскай
Ааныска оҕото төрөөтөҕүнэ хайдах эмтэриэҕин, суулуоҕун санаата. Күрүлгэн
4. көсп. Оһох эбэтэр кутаа кыһыл чоҕун чөмөхтөөн баран күлүнэн көм. ☉ Засыпать золой собранные в кучу красные угли в печке или в костре
[Чурумчуку] аһаан бүтэн, уоһун соттон, Уотун суулуу турбута. Эллэй
Биһиги аһаан-сиэн бүппүппүт. Лааһар уотун суулаабыта, ордубут чэйинэн саба куппута. Далан
Кээтиис …… уотун суулаан баран, кыысчаанын көтөҕөн тахсан барда. Айталын
5. көсп., кэпс. Күрэхтэһиигэ, оонньууга кими эмэ чэпчэкитик кыай-хот, улаханнык баһый. ☉ Легко победить кого-л. в соревновании, в состязании. Маастар И. Никифоров …… кэлин түөрт туурга көрсүбүт дьоннорун барыларын «суулаата». «Кыым»
△ Тугу эмэ ситиһиилээхтик, кыайан-хотон түмүктээ. ☉ Успешно завершить что-л. Бүтэрбит саҕана көрсүһүүлэрин түргэн үлүгэрдик «суулаан» кэбиспит прозаиктарбыт киирэн кэллилэр. С. Руфов
♦ Солкоҕо суулаа — наһаа маанытык таҥыннар. ☉ Роскошно, нарядно одевать (букв. укутать в шелка)
Миэхэ кэргэн буол, көмүскэ көмүөм, солкоҕо суулуом. Н. Якутскай. Сутуруккун суулаа (суулуу тут) — кими эмэ охсоору, кырбаары илиигин сутуруктуу тут. ☉ Сжать пальцы в кулак с намерением ударить, побить кого-л. [Хабырыыс] тарбахтара ыалдьыар диэри сутуругун ыга суулаата, ойууну охсуох курдук утары атыллаата. И. Гоголев
Черов сиэркилэтиттэн тэйбэтэ. Көрүнэ-көрүнэ, арыт сутуругун суулуу тутан, соҕотох тарбаҕын эрэ чороччу тутан, салгыны кэйиэлээн ылар. С. Дадаскинов
Сутурукпун суулуу туппаппын, Ол иһин үгүс дьон доҕоробун, Ол иһин өстөөҕө суох ыччаппын. Агидель к. Суулуу тутан — биир-биир ырытан көрбөккө, барытын бииргэ. ☉ Всё скопом, без разбору
[Балыыһаҕа] кэлин туох уларыйыы таҕыста? — Тута-бааччы суулуу тутан сыаналыырга ыарахан. Р. Баҕатаайыскай
Киин оройуоннар сахалара Мастаах эҥин диэн араарбаттар, Бүлүүнү барытын суулуу тутан сымаһыттар дойдулара дииллэр этэ. Багдарыын Сүлбэ
◊ Суулуу [бүк] түс — нөрүччү туттан, кимиэхэ эмэ сыста түс (нарымсыйан, таптатаары). ☉ Склониться, прижаться, приникнуть к кому-л. (в знак нежности, любви)
Кэлиҥ, сыллаан ылаттыым! Үс кыыс кэлэн, үһүөн суулуу бүк түһэн биэрэллэр. Суорун Омоллоон
[Настаа (Көстөкүүҥҥэ суулуу түһэн олорон):] Доҕоор, сөбүлэһэр, таптаһар буолан баран хайдах арахсыахпытый? Күндэ. ДТС чоҕла, тув. шуглаар, хак. сулга, кирг. чулҕа

туохт.
1. Баран, сыҕарыйан, тарҕанан ханна, туохха эмэ кэл. ☉ Идя, двигаясь в каком-л. направлении, достигнуть чего-л., дойти
Кинилэр тыа саҕатыгар тиийбиттэр. Суорун Омоллоон
[Суор] ханна эрэ ыраах тиийэн түстэ быһыылаах. Амма Аччыгыйа
Ырыам миэнэ ыраах тиийдин. Күннүк Уурастыырап
Салгыны сатарыйан сөмөлүөт мотуорун тыаһа бу тиийэн кэлбитэ. Н. Якутскай
Холбуйатыгар уот тиийэн хаппаҕын сиэн буруолата сытар. Т. Сметанин
△ Туһааннааҕын бул (кимиэхэ, туохха эмэ туһаайан саҥарбытыҥ, эппитиҥ). ☉ Доходить до адресата (о благопожелании, проклятии)
Мин алгыһым эйиэхэ тиийдин! Н. Лугинов
«Эн эрэйдээх кырыыһыҥ син-биир тиийиэ суоҕа», — диэтэ кини. М. Доҕордуурап
Никандрга ити тыл тиийдэ быһыылаах, саҥата суох хараҥаҕа мэлис гынан хаалла. А. Кривошапкин (тылб.). / / Өйгөр оҥорон көрөн эбэтэр түһээн ханна эрэ баар буолан хаал. ☉ Оказаться, очутиться где-л. (в мыслях, во сне)
Им-дьим ортотугар Микиитэ …… кинигэтин ааҕан, атын дойдуларга-дьоннорго тиийэн олорор. Амма Аччыгыйа
Ааҕааччыам, тиийиэх биһиги Муустаах муора биэрэгэр, Кыайыы иһин силлиэлиин Бар дьон тустар сиригэр. С. Данилов
Мин Москваны киинэҕэ көрдөхпүнэ, түүнүгэр түһээн онно тиийбит буолабын. М. Доҕордуурап
2. Хайа эмэ кэмҥэ, туох эмэ түгэҥҥэ диэри тыыннаах буол, баар буол. ☉ Проживать, доживать до какого-л. срока, времени, события
Сайыҥҥа эрэ тиийдэрбит, оҕобут айаҕын үлэлээн дуу, бултаан балыгынан дуу төлүө этибит. Н. Якутскай
Оҕом онтон ыла турбакка көҕүс ыарыы буолан, муҥ бөҕөнү көрөн, үһүс сылыгар тиийэн өлбүтэ. Эрилик Эристиин
Дьиҥэ бачча сааспар тиийиэм, олоҕу олоруом, ону-маны көрүөм диэн санаабат этим. В. Протодьяконов
3. Ханнык эмэ кэриҥи сит, ханнык эмэ кэриҥҥэ тэҥнэһэр буол. ☉ Достигать какого-л. определённого предела, доходить до какого-л. уровня
Уонча сааспар тиийиибэр ийэм өлөн хаалбыта. Эрилик Эристиин
Батальоҥҥа тиийэр ахсааннаах бартыһааннар этэрээттэрэ аармыйа ыстаабыгар соһуччу саба түһүүнү оҥордулар. Т. Сметанин
Бэрбээкэйдэригэр тиийэр хара дьууппалаах, кылгас сонноох дьахталлар. Н. Габышев. / / Туох эмэ түмүктээх буол, тугунан эмэ түмүктэнэр буол. ☉ Достигать какого-л. результата, иметь что-л. в результате
[Пётр Белолюбскай:] Оок-сии! Ол мин балтым эрэйдээх туох буруйдааҕар, туох аньыытыгар бу айылаах саакка-суукка тиийдэҕэй? П. Ойуунускай
Этиһиигэ тиийдилэр, Иҥин-дьүһүн дэһистилэр, Илгитиһэн кэбистилэр. П. Тобуруокап
Күрээн, суол оймооҥҥут, Күлүүс хаайыытыгар тиийиэххит. С. Васильев. / / Кимиэхэ эмэ тэҥнэс, тэҥнээх буол (үксүн буолб. ф-ҕа тутлар). ☉ Равняться на кого-л., сравниваться с кем-л. (обычно употр. в отриц. ф)
Эйиэхэ тиийэр кийиит биһиги аймахха суох. Далан
«Бу уол ийэтигэр тиийиэ дуо», — диэн таарыйа миигин хомуруйан ылаллара. И. Гоголев
[Дьахталлар] бары туох эрэ итэҕэстээх, Оксанаҕа дьүһүннүүн, быһыылыын-тутуулуун тиийбэккэ дылы этилэр. Суорун Омоллоон
4. Туох эмэ нааданы, көрдөбүлү ситэри толуйар ахсааннаах, кээмэйдээх, кыахтаах буол. ☉ Быть достаточным, иметься в необходимой мере, в нужном количестве
«Быйыл оппут да тиийээ ини», — диэтэ Доромоон, дэлэгэй киһи быһыытынан үөрэ-көтө. Күндэ
Үрэх суолугар киирэн баран, Микиитэ ой дуораана тарҕанарын кэрэхсээн, күүһэ тиийэринэн улаханнык ыллыы истэ. Амма Аччыгыйа
[Петя:] Саха өрөспүүбүлүкэтэ сүөһүнэн олорор ааттаахпыт, ол да буоллар арыыбыт, эппит тиийбэт. С. Ефремов
5. Тугу эмэ хайаан да оҥорорго күһэлин. ☉ Быть вынужденным сделать, совершить что-л. «Чэ, сатыы барарбытыгар тиийэбит», — диэбитэ кини. Суорун Омоллоон
Тойон суоһуттан-суодалыттан төһө да толлубутун иһин, Бурхалей аккаастанарга тиийдэ. Эрилик Эристиин
Сергей мух-мах барбыта, ол эрээри кэпсииригэр тиийбитэ. В. Гаврильева
6. кэпс. Өйгөр киирдин, өйдөө. ☉ Проникать в сознание, вызывать отклик, доходить
— Киһи сотору өссө атын планеталарга көтүөҕэ. — Һы, ол эйиэхэ субу тиийдэ дуо? Өр айаннаабыт доҕор. Н. Лугинов
Кэмэндээн ити этиитэ Сидор Бакланов өйүгэр тиийдэ быһыылаах. Н. Якутскай
♦ Аҥаар да атаҕар тиийбэт көр аҥаар
Ананий аҥаар да атаҕар тиийбэт эрээри, Ананийдаан сииллэр. М. Доҕордуурап
Илиитэ тиийбэт көр илии. Биһиги сорох биллэр-көстөр прозаиктарбыт уонна поэттарбыт суруйууларыгар тылбаасчыттар илиилэрэ букатын да тиийбэт. «ХС»
Мин илиим тиийбэтэ суох курдук саныырым да. «ХС»
Илиитэ тиийдэ көр илии. Илиитэ тиийдэ да уол иирбит курдук буолла. Амма Аччыгыйа
Эмиэ илиитэ сурукка тиийдэ. Н. Габышев
Хомунардыы тэринэн, сэбин-сэбиргэлин сыҕарыталаата, өтүйэлээх балтатыгар кытта илиитэ тиийдэ. «ХС»
Муннуҥ тыаһа муораҕа тиий көр мурун. Сылайбыт дьон утуйан хайыы-үйэ муннуларын тыаһа муораҕа тиийдэ. И. Никифоров
Өлөксөөстөөх утуйан муннуларын тыаһа муораҕа тиийдэ. Г. Нынныров
Муҥур уһукка тиий (киир) көр муҥур. Муҥу-сору көрөммүт, Муҥур уһугар тиийэммит …… Иэскэкүүскэ киирэрбит, Иҥиир тараһа буоларбыт. С. Васильев
Муҥур уһукка тиийэн, эдьиийэ эрдэ төрөөбүт уонна хойут төрүүр уулаах ынахтары солбуһуннара сылдьан көлүйэргэ дьаһал биэрбитэ. Н. Босиков. Санаата тиий- бэт — санаатыгар да кыайбат, сиппэтхоппот. ☉ Даже в мыслях не мочь достигнуть чего-л.
Бу хаһан бар дьоҥҥо дьоллоох олох күнэ тахсыах бэйэтэй? Санаатахпына санаам тиийбэт, өйдөөтөхпүнэ өйүм хоппот. Суорун Омоллоон
Бу күөл хомуһа, лаҥхата кус оҕотугар кириэппэс тэҥнээҕэ, хайа да бэйэлээх сааһыт санаата тиийбэтэ, оннооҕор сиэмэх көтөр кынаттаах бииһэ сатаан бултаспаттар. С. Никифоров
Санаата тиийэр көр санаа II. [Хаалдьыт:] «Уруккуттан санаам тиийэрэ гынан баран, оҕолоро сириксэнэ бэрт дииллэриттэн чаҕыйан олорбутум», — диэхтиир. А. Софронов
Тиийбэт тирии, тарпат тараһа буол көр тарт. Былыргы олоххо элбэх оҕолоох саха киһитэ быстар дьадаҥы, тиийбэт тирии, тарпат тараһа буолан …… олороохтуура. В. Протодьяконов
Дьоннор ити курдук артыалга киирэн байантайан эрэллэр, оттон кинилэр буоллахтарына сыл аайы тиийбэт тирии, тарпат тараһа буола олороллор. АДП КБ. Тиис-тыҥырах тиийэринэн — төһө кыалларынан, кыах баарынан. ☉ Насколько хватит сил. Быйыл соҕотоҕун оттоон, тиис-тыҥырах тиийэринэн муҥнанна. Тоҥор-ириэнэҕэр тиий — тугу эмэ тиһэҕэр тиийэ быһаар. ☉ Доводить что-л. до логического конца
Киргиэлэй холкута эбитэ буоллар тоҥоририэнэҕэр тиийэн баран уурайыах киһи, холкуос мунньаҕын тэрийээри иһэр буолан, ааһарга тиэтэйдэ. Д. Таас
ср. др.-тюрк. тег ‘доходить до чего-л., достигать чего-л., прийти к чему-л.’, алт. тий ‘касаться, трогать, попадать’