м. кэпсээнньит, сэһэнньит.

туохт. Олус киэҥник билин, аатыр (үксүгэр сирэй биллибэккэ-көстүбэккэ). ☉ Получить широкую известность (обычно заочно)
Кыра ырыаһыт, кэпсээнньит, бэйэтин кэмигэр төһө да үгүстүк бэчээттэнэн, ааттанан-сурахтанан, айдааран сырыттар, суолу-ииһи хаалларбакка сүтэр, умнуллар идэлээх. Софр. Данилов

аат. Остуоруйа кэпсииргэ идэтийбит киһи. ☉ Сказочник
Дьадаҥы киһи остуоруйаһыт буолар (өс хоһ.). Сорохторо буоллаҕына чаҥый чаҕаан Остуоруйаһыттар, олоҥхоһуттар. С. Данилов
Олоҥхоһут, остуоруйаһыт киһи эһиэхэ сылдьааччыта суох дуо? Н. Якутскай
[Ира] кэпсээнньит, остуоруйаһыт бастыҥа. Н. Заболоцкай

даҕ. Чорбойон тахсыбыт, чорбойо сылдьар (үксүгэр уоһу этэргэ). ☉ Вытянутый вперёд (обычно о губах)
Чорбоҕор соҕус үөһээ уоһун сөтөрүччү туттан, сүр эйэҕэстик, доҕордуу мичээрдээбит. Амма Аччыгыйа
[Кыыс] субуйа тарпыт курдук хааһа элэктээхтик тэрбэспиттэр, синньигэс муннун анныгар чорбоҕор соҕус уоһа мүчүйэрэ. Л. Попов
Кэпсээнньит дьахтар тохтоон, чорбоҕор чараас уостарын ньимийэн ылла. Н. Заболоцкай

туохт. Кими, тугу эмэ атаҕастаан эбэтэр түһэрэн таайтаран күлүү-элэк гын, үгэргээ. ☉ Насмехаться, подтрунивать, дразнить, издеваться
Сынньалаҥ кэмҥэ Лэглээр оҕонньор бэрт кэпсээнньит, көрдөөхтүк элэктиир үчүгэй майгылаах оҕонньор. Амма Аччыгыйа
«Хайа, Ньыыкан, кыыстан сурук ылаат, ойуурга түһэн хаалбыт үһүгүн дуу», — диэн элэктээтэ. Е. Неймохов
«Света, улаата оҕус! Аны сайын сыбаайбалыахпыт!» — Мэхээчэ элэктээн хаһыытыыр. «Балыыҥкалаама! Дьэ сэрэн!» — Света ырааппыт Мэхээчэни суумкатынан охсоору далбаатыыр. «ХС»

аат. Отууга кутаа уотугар чэйи, күөһү иилэн оргутарга анаан сиргэ өкөччү батары анньыллыбыт эбэтэр икки атахха сытыары ууруллубут ураҕас. ☉ Олдон (перекладина для подвешивания котлов, чайников над костром)
Микиитэ кыра мас тобоҕунан уот оттон, уулаах солуурчаҕы оллооҥҥо ииллэ. Амма Аччыгыйа
Улахан кутаа онно хараара сытара уонна уоттан кэриэрбит оллоон турара. Далан
Уокка хатыҥ оллооҥҥо дьэс чаанньык кыынньа турар. Күндэ
♦ Оллоон кэбис — олорон эрэ биир атаххын атын атаҕыҥ үрдүгэр уур (кэпсээнньит үөрүйэх буолбут туттунуута). ☉ Закидывать ногу на ногу (сидя — традиционная поза рассказчика)
Киһи оллоон кэбиһэн, сото тардыстан, чинэччи туттан, нөҥүө өһүө баһын көрөн хантаарыҥнаата. Болот Боотур
Оҕонньор …… Уотун иннигэр лэкээ уурунна, Уҥа атаҕынан Оллоон кэбистэ, Хоппо ытыһынан Кулгаах баттанна, Кэрдиис хабарҕатын дабатан Кэпсээнкэҕийэн киирдэ. С. Васильев
ср. эвенк. оллон ‘крюк для подвешивания котлов’

сыһ.
1.
үмүрү диэн курдук. Буурҕалаах-силлиэлээх, хабысхараҥа күһүҥҥү түүн обургу, улуу тайҕаны үмүрүччү тарпыт курдук, күлүктүү бүрүүкээн кэллэ. Д. Таас
Туу сүрэҕэ тута үмүрүччү өрүллэн барар. Хомус Уйбаан
Бэйэтэ бэртээхэй остуоруйаһыт, олоҥхоһут, кэпсээнньит, түһүлгэҕэ үтүмэн үгүс киһини үмүрүччү тардар үҥкүү этээччи буолбута. «Кыым»
2. Атахтарыҥ төбөтүн иһирдьэ, тиҥилэхтэргин тас диэки буолар гына (үктээ). ☉ Пятками врозь, носками внутрь, косолапо (ступать)
Суол бадарааныгар эһэ сабыс-саҥа дээдэҥнээн, үмүрүччү үктээн ааспыт суолун көрдүбүт. С. Маисов
Саҥа хаарга ким эрэ үмүрүччү үктэнэн барбыт. ЕНВ СТ
Иван Петрович илиититтэн араарбат хапсыгыр бартыбыалын биэрэҥнэтэн, үмүрүччү үктээн иһэр буолара. «Кыым»
3. Уостаргын чорбоччу, үмүрүйэр курдук хомуйан (тутун). ☉ Собрав губы в дудочку, дудочкой
Эдэр киһи чорбоҕор уоһун үмүрүччү туттан, күлэн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Саша үүт-үкчү аҕатын курдук эбит, оннооҕор мичээрдиирдиин, уоһун үмүрүччү, төбөтүн кыҥнары туттардыын. Болот Боотур
Уһуй чочумча саҥата суох уоһун үмүрүччү туттан олорбохтоон баран эттэ. Н. Лугинов

аат. Былыр сүнньүнэн сэриигэ, кыргыһыыга туттуллар тимир эбэтэр муос төбөлөөх чаачар саанан ытарга аналлаах кутуругун диэки куорсуннаах тэрил. ☉ В старину: боевая стрела для стрельбы из лука (бывает с железными и костяными наконечниками различных форм, обязательно имеет оперение, чаще всего из гусиных маховых перьев)
Оҕонньор кэһэҕиттэн үс оҕу сулбу тардан таһаарар. Саха фольк. Хоһуун ол турдаҕына эмискэ тулатынааҕы иһийэн турар сарсыардааҥҥы чуумпуга дапсылар тыастара лабырҕаспыттара, тула өттүттэн ох сыыгынас буола түспүтэ. Далан
Суптурута түһэр чупчурҕан охтортон аһартаан сиирэ-халты түһэртэрэ-түһэртэрэ чурбука үрдүттэн аллара ыстаммыта. «ХС»
♦ Ох курдук оҥоһун, кустук курдук куоһан — туохха эмэ бэрт үчүгэйдик оҥоһун, бэлэмнэн. ☉ Основательно подготовиться к чему-л.
Ох курдук оҥоһун, кустук курдук куоһан, Бэйэ бодоҕун тардын, Тоҕус тоҕойдоох Толомон маҥан суолу Тобулан көр. П. Ойуунускай. Охтооҕор түргэнник — аһара түргэнник, сымсатык, чыпчылыйыах бэтэрээ өттүгэр. ☉ Очень быстро, проворно, в одно мгновение (букв. быстрее стрелы [выпущенной из лука])
Тоойуом, эр бэрдэ киһи, охтооҕор түргэнник, түүтээҕэр чэпчэкитик сылдьаҥҥын, Маайыһы чып кистэлэҥинэн ыҥыран киллэр. Амма Аччыгыйа. Охтоохтон охтума, саалаахтан самныма алгыс. — хаһан да хотторума; өстөөҕү кыай. ☉ Не имей поражения; побеждай врага
Охтоохтон охтубатын, саалаахтан самныбатын үтүө бырааппыт Миитэрэй! Амма Аччыгыйа
Уолгун охтоохтон охтума, саалаахтан самныма диэн сахалыы алҕаа. «ХС». Ох тыл- лаах — сытыы тыллаах киһи; сэттээх, кырыыстаах тыллаах киһи. ☉ Тот, у кого острый язык, острослов; тот, у кого злой язык
Ох тыллаах тоҕо туойбут соро дуу? Өксөкүлээх Өлөксөй
◊ Бүргэс ох эргэр. — тимир куйаҕы дьөлө ытарга аналлаах түөрт кырыылаах бүргэс курдук тимир төбөлөөх ох. ☉ Бронебойная стрела с четырёхгранным шиловидным железным наконечником. Хотугу сахалар уонна тоҥустар бүргэс оҕу сүлүкэчээн диэн ааттыыллара. Быыра ох эргэр. — ачаахтаах төбөлөөх ох. ☉ Стрела с развилкой на наконечнике
Быыра ох курдук Быһый быһыылаах, Көнө уҥуохтаах, Көрсүө быһыылаах. П. Ойуунускай. Бэттиэмэ ох көр бэттиэмэ. Билигин оннооҕор былыргыны билээччи кырдьаҕас кэпсээнньиттэр бэттиэмэ ох кустук охтон туох уратылааҕын аанньа билбэттэр. Дьиэрбэҥ ох эргэр. — оноҕос көрүҥэ. ☉ Разновидность стрелы
Тоҥ харыйа саҕа киһи Дьиэрбэҥ ох курдук Дьирэс гына түстэ. П. Ойуунускай. Иһиирэр (ырыалаах) ох эргэр. — көттөҕүнэ иһиирэр ох. ☉ Стрела-свистунка
Саха сиригэр былыргы үһүйээннэргэ кэпсэнэр иһиирэр ох биирдэ эрэ булуллубута, билигин Тойбохой кыраайы үөрэтэр музейыгар баар. Кустук ох эргэр. — сэбирдэхтиҥи (сороҕор оруомбатыҥы) быһыылаах устатынан үөстээх тимир төбөлөөх ох. ☉ Стрела с листовидным (иногда ромбическим) железным наконечником, по центральной линии которого имеется продольный желобок. Сибиир түүрдэригэр, холобур хакастарга, хоста диэн былыргы сахалар кустук охторугар маарынныыр ох баар буола сылдьыбыт эбит. Маалтаар (моолчоор) ох — маалтаар оноҕос диэн курдук (көр маалтаар I). Маалтаар ох күндү түүлээҕи түүтүн, тириитин буортулаабат гына бултуурга аналлаах, оттон былыр, кыргыс үйэтин саҕана, өстөөҕү маалтаар оҕунан төбөҕө ытан дөйүтэн билиэн ылаллара. Муостаах ох — уостаах ох диэн курдук. Пекарскай бэйэтин тылдьытыгар муостаах оҕу уостаах оххо тэҥнээбит. Ох маһа — оноҕос мас уга (төбөтө уонна куорсуна суох). ☉ Древко стрелы (без наконечника). Билиҥҥи да усулуобуйаҕа ох маһын оҥорор сүрдээх уустук. Ох саа — чаачар саа, кураахтаах саа (оҕунан ытарга аналлаах киристээх, чаачара тиит киилинэн, хатыҥынан хатыыс хабаҕынан силимнэнэн оҥоһуллубут имигэс оҥоһук). ☉ Лук (ручное метательное оружие). Ох саа кириһин иитэргэ күүс буолбакка, анал ньымалар туттуллаллар. Ох төбөтө — ох уһуга (араас быһыылаах тимир, алтан, мас, муос оҥоһук буолар). ☉ Наконечник стрелы (бывает разнообразных форм, изготавливается из различных материалов: железа, меди, дерева, кости или рога). Бааһынаттан боруонсаттан кутуллубут ох төбөтүн булбуттар. Ох тыл — биллэр ааптардаах буолан баран, норуокка киэҥник тарҕанан өс хоһоонун курдук туттуллар буолбут бэргэн этии. ☉ Крылатое выражение, афоризм
Охсуһуу хонуута — мин сүрэҕим, Онно хаһан да уостубат отойун Хомуһуннаах ох тыл абытайа. С. Данилов. Сардаана (сардаан) ох — төбөтө сүгэ курдук лаппаҕар биилээх хаптаҕай төбөлөөх ох. ☉ Стрела с наконечником в виде плоского срезня. Сардаана ох, үөрүйэҕэ суох харахха, уостаах оххо олус маарынныыр. Сулумах ох — оруомбатыҥы быһыылаах хаптаҕай тимир төбөлөөх ох. ☉ Стрела с железным наконечником обыкновенной ромбовидной формы. Сулумах ох икки сүрүн көрүҥнээх. Уостаах ох — сардаана оххо лаппа маарынныыр, ол гынан баран биитэ саҥа үүммүт эбэтэр үүнэн ортолообут ый курдук быһыылаах төбөлөөх ох. ☉ Стрела с железным наконечником в форме месяца, рога которого повёрнуты в сторону полёта стрелы, плоский двурогий срезень.
др.-тюрк. ох, тюрк. ок

I
даҕ.
1. Үчүгэй биилээх, үчүгэйдик хотор, быһар. ☉ Острый, отточенный, хорошо режущий, колющий
Бырдьай, иннигэр талаҕы чохчолоон олорон, саха ууһа охсубут үөстээх сытыы баҕайы быһаҕынан кыһа-кыһа чааркаан оҥортуур. Күндэ
Сытыы биилээх баһымньыларынан ыарҕа төрдүлэрин, тыс үтүлүк саҕаны, быһыта дайбаан тэллэҥнэппитинэн бардылар. М. Доҕордуурап
Ити айылаах сытыы сүгэ ас гыныа үһү дуо, сип-синньигэс, бэйэтэ да ааһан-туоран эбии синньээбит моой туоматын. Н. Заболоцкай
△ Ордук уһуктаах. ☉ Суживающийся к концу, остроконечный, клиновидный
Бэҕэһээ бу моонньубун хайа тардан кэбистэ. Тыҥыраҕа сытыыта диэн... тииҥ оҕотун киэнин курдук. Амма Аччыгыйа
Ыт сытыы аһыыларынан Түүлээх Уллуҥах муос такымыгар түспүтэ. Суорун Омоллоон
Бэҕэһээ Боотур өстөөҕүн сытыы муоһунан ойоҕоско түбэһиннэрэн, дьиэ сабараанньатын үрдүнэн түһэрбит этэ. Н. Заболоцкай
Сытыы үөрбэ атырдьаҕынан бугулу анньан ылаҕын. Т. Сметанин
2. көсп. Күүстээх, киһини ордук хотор, кыаҕын баһыйар (тыал, ыарыы). ☉ Резкий, пронизывающий насквозь (о ветре), сильно выраженный, острый (о болезни)
Хаар түспүтэ. Арыт сытыы тыал үрэрэ. И. Сосин
Сытыы чыпчархайынан быһыта охсордуу тыал үрэр. А. Сыромятникова
Сотору-сотору сабыта көтөр сытыы, сыстыганнаах ыарыылар эпидемиялара элбэх дьон олоҕун уоттуу салаан ааһаллара. ППА СЭЫа
△ Уохтаах, киһиэхэ ордук биллимтиэ, киһи сүрэҕэ чаалыйар. ☉ Сильно действующий на вкус и обоняние, острый
Эриэхэ үүммүт дьылыгар эһэ бэркэ уойар. Оннук эһэ сыата сугуҥҥа уойбут эһэ сыатынааҕар ордук сытыы, ууллаҕас буолар. В. Миронов
Хайах көбүөртэн, чохоонтон уратыта аһыы буолар, көбүөр курдук сииргэ сытыы буолбатах. ТИИ ЭОСА
Ольга Павловна бааҥкаҕа истиэп эрбэһинин туруорбута. Сытыы сыт хоһу тунуйбута. Ю. Чертов (тылб.)
△ Хатан, киһи мэйиитигэр хатанар. ☉ Пронзительный, резкий (о звуке)
Ол сытыы тыаһа эрдэттэн кини мэйиитигэр тахсарга дылы гынна, куйахата күүрбэхтээтэ. Амма Аччыгыйа
Эмискэччи ойоҕоһугар сытыы тыас сирилээтэ, соһуйан кылана түстэ. Т. Сметанин
«Чугаспыт ээ мантан, киһи аҕыйахта үктэнэн тиийэр», — Маша сылыбырас сытыы саҥатынан сып гыннарда. В. Яковлев
3. Кыраҕы, булугас, сэргэх (өй, харах). ☉ Проницательный, острый (ум, глаз)
Маабыра эмээхсин түөрт муннуктаах муус маҥан, кэтит сирэйдээх, мурумултугур муруннаах, сүүһүн анныттан өрүтэ сиэлийтэлээбит, сытыы харахтардаах. Амма Аччыгыйа
Маратик уруккуттан быһа этэн кэбиһэр сытыы өйдөөх уол этэ. А. Сыромятникова
Онон бу уус тыл, сытыы өй, хайа да ырыаһыт, кэпсээнньит киэнэ талаанын улахан өттө буолуохтаах. Эрилик Эристиин
Дьолбутугар, мин сытыы харахтаах буоламмын, чугас киэҥ маар баарыгар тоҥустар дьиэлэрэ (ураһалара) туралларын көрө биэрбитим. «ХС»
4. Ордук сэтэлээх, хотоойу (киһи тылын, саҥатын этэргэ). ☉ Острый, выразительный, сочный (о языке, речи)
Уоллаах эмээхсин эрэ күлбэттэр, кинилэр оҕустарын аһынан киллэрэри дуу, өһүөннээн тоҥоро түһэри дуу мөккүһэн, эйэҕэс сытыы тылларынан күрэстэһэ оонньууллар. Амма Аччыгыйа
Биһигиттэн саамай сытыы тыллаахпыт Таня Павлова тыл кыбытта. Софр. Данилов
Сытыы тыллаах-өстөөх, өйдөөх баҕайы кырдьаҕас эбит! С. Дадаскинов
△ Сыыспат, табыгас (хол., буулдьа). ☉ Меткий, разящий наповал (напр., о пуле)
Сытыы буулдьа табарын, сыыйыы ыстыык анньарын! Эдэр байыас хорсунун, Эрчим илии охсорун! И. Чаҕылҕан
Кэпсээбитэ сэрии Суоһунсуодалын, Буулдьа сытыытын, Сүрэх мөхсүүтүн, Хаан оонньооһунун. В. Яковлев
5. Тугу эмэ быһаарарга ордук кыайыылаах, чобуо, дьорҕоот. ☉ Находчивый, бойкий, шустрый
Сытыы кыыс биһигини «тыла суох» ыыталыырыттан кини күлэрин туттуна сатыы олорор. Амма Аччыгыйа
Онно, кини оннугар атын сытыы соҕус киһи эбитэ буоллар, Кириллов ньүдьү-балайын саралыы тардыа этэ. Н. Лугинов
Эдэр киһи сытыы, хоодуот, хорсун буолуохтаах. Н. Габышев
«Кэскил, арыый тыллаах-өстөөх сытыы киһи, эн баран аҕал», — бүтэһиктээх быһаарыы итинник этэ. Г. Колесов
6. Атаҕынан сыыдам, быһый. ☉ Резвый, быстрый на ноги, спорый, проворный
«Кууһума эдэр эрдэҕинэ сүүрүк, кылыыһыт, сытыы киһи этэ, тоҥуу хаарга сылгыны ойутар диэн баар дуо», — диэн тыллаһара. Н. Павлов
[Т. Сметанин] сытыытын, кытыгыраһын иһин төрөппүттэрэ таптаан «Быһыйа» диэн ааттаабыттара. КНЗ ТС
Чаппа уола Мэхээлэ …… уурбуттуппут курдук дьоҕус быһыылаах-тутуулаах, сытыы сымса киһи. «ХС»
7. Эйэлэспэт мөккүөрдээх, хабыр, быһымах (хол., охсуһуу). ☉ Непримиримый, беспощадный (напр., о борьбе, критике)
Чахчы сытыы киирсиини кэтэһэн, көрөөччүлэр сирэйдэрэ сэргэхсийдэ. Н. Лугинов. Эрилик Эристиин бары айымньылара сытыы кылаассабай ис хоһоонноох буолааччылар. Н. Тобуруокап
Оройуон хаһыатыгар Уһун алаас отчуттарын туһунан сытыы кириитикэлээх ыстатыйа уонна хаартыскалаах сэмэлээһин бэчээттэнэр. В. Ойуурускай
8. Олус чаҕылхай, олус сырдык. ☉ Яркий, режущий глаза
Сир кырса кэнчээрилээн, былдьаһыктаах, кэлэн иһэр күһүҥҥү хаһыҥнаах аргыар кыайбатар курдук диэххэ айылаах, сытыы күөҕүнэн чэлгийэн эрэр эбит. П. Ойуунускай
Күн уотун сытыы иннэтэ Күрдьүгү тэһитэ кэйдэ. Баал Хабырыыс
Сытыы чаҕылҕан ат иннигэр курбуулаан ылла. А. Сыромятникова
◊ Сытыы муннук көр муннук
Сыппах муннукта оҥоруҥ уонна кинини аҥаардааҥ. М сытыы муннукта оҥоруҥ уонна МР биссектрисатын тутуҥ. ВНЯ М-4
Өскөтүн үс муннук биир муннуга көнө эбэтэр сыппах буоллаҕына, оччоҕо атын икки муннуктара сытыылар. КАП Г
ср. ДТС йити, йитиг, тув. чидиг ‘острый’
II
сыт I диэнтэн хай
аата. Утуйуу кэмин сөпкө тутуһуу, атыннык эттэххэ, кэмигэр сытыы уонна туруу олус улахан суолталаах. ЛЛА ЧЧОИ
Чааһынан үлэлиир, онтон — сынньалаҥ, атаҕы өрө тэбэн сытыы. «ХС»
Тимир эриэлсэлэри кууһан сытыыны уонна төбөнү ыспаалаларга кырбааһыны таҥара кимиэхэ да тиксэрбэтин. Ч. Айтматов (тылб.)

1. аат.
2. Кыыс эбэтэр уол кыра сааһыгар (үксүгэр эдэр сааһыгар диэри кэмҥэ этиллэр). ☉ Ребёнок, младенец, дитя
   Сүүрбэтин туола илик, барыларын баһыгар баар суох маанылаах оҕолоро. Эрилик Эристиин
   Вера суулаах оҕону аа-дьуо ылан сөрүүн сиргэ сытыарар. С. Ефремов
   Оҕолор эрэ тустарыгар киһи олорор, үлэлиир. В. Гаврильева
3. Улаата илик көтөр, кыыл. ☉ Детёныш, зверёныш, птенец. Кус оҕото. Ыт оҕото
   □ Саҥардыы көтөөрү гынан эрэр тураах оҕото мутукка хатана сатыыр. Эрилик Эристиин
   Эһэ кылана-кылана оҕолорун уҥа-хаҥас садьыйда. Т. Сметанин
   [Куоска] чыычаах оҕотун тутан сиэри дьүһүлэннэҕин! Р. Кулаковскай
4. Атын аат тылы кытта аччатар, атаахтатар суолталаах холбоһугу үөскэтэр. ☉ С именами существительными образует сочетание уменьшительно-ласкательного значения
   Суоҥаа сымнаҕастык, эйэҕэстик ытыһын оҕотунан айахпын саба туппута. И. Гоголев
   [Сотоколуур:] Арыы оҕотуна, үрүҥ сиэллэ аҕал. Күндэ
   Массыына иннигэр кыра алаас оҥос гына түспүтэ, ортотугар күөл оҕото чэмэлийэн сытара. В. Гаврильева
5. даҕ. суолт.
6. Ситэ илик, кыра; эдэр. ☉ Маленький, недостаточно зрелый, молодой
   Оҕо суордар иҥсэлээх харахтарынан кулуну одуулаһан турулуҥнаһаллар. Амма Аччыгыйа
   «Ээ, оҕо, букатын оҕо, доҕор!» — Иван Иванович мин диэки кылап гына көрдө. С. Данилов
   Ыарҕа талах ыпсыылаах Оҕо мастар Ойуур тыа буолан, Уобуруччулуу курдуу үүнэн Түспүттэр эбит арай. С. Зверев
7. көсп. Эрдийэ илик, туҥуй. ☉ Молодой, неокрепший
   Ол эрээри, сырдык хоһоон сылаас тыына кини оҕо сүрэҕин үөртэ. Амма Аччыгыйа
   Кыыс ырыата эдэр киһи эмньик сүрэҕин эймэһитэ, уол киһи оҕо кутун уйадыта эйээрбит. П. Филиппов
   Кини оҕо санаатын киэр кыйдаан, бэйэ бодотун тардыммыта. Н. Босиков
   ♦ Муммут кус оҕотун курдук көр мун. Кини ыксалыттан тугу да гыныан булбата, муммут кус оҕотун курдук буолла. Оҕоҕо баттат кэпс. — элбэх оҕолоох буол, элбэх оҕолон. ☉ Стать многодетным, заиметь много детей (букв. быть задавленным детьми)
   Элбэх оҕоҕо баттатан, ордук кыһалҕалааҕа. ГИП КДь. Оҕо куотуо суоҕа (миигиттэн оҕо куотуо буоллаҕай) — туох да куһаҕан буолуо суоҕа. ☉ Никакой беды, ничего страшного не будет (нечего пугаться, суетиться). Бу да киһи эттэххин, аата, оҕо куотуо буоллаҕай. Оҕо кутун тут — кимиэхэ эмэ олус сөбүлэт. ☉ Очаровать кого-л. [Кэтириинэ] Оонньуур иминэн уоттуу кыыһан, Оҕо куппун тутта дии! А. Бродников. Оҕолоотор оҕом (оҕобут) үрд. — төрөппүт эбэтэр аҕа саастаах киһи «олус чугастык саныыр баар-суох эрэнэр киһим» диэн санаатын этэр көһөр олук (тард. сыһыар-х тут-лар). ☉ Формула почтительно-вежливого обращения старших к молодым (употр. в притяж. ф.)
   Өлбөт-сүппэт ыйаахтаах Уот Дьөһөгөй төрдүттэн Уруйдатан тураммын Оҕолоотор оҕобор аҕаллым. П. Ойуунускай. Оҕону кытта оҕо, <дьахтары кытта дьахтар> — дьоҥҥо барытыгар биир тэҥ үчүгэй, эйэҕэс сыһыаннаах киһи. ☉ Человек, ко всем относящийся одинаково сердечно, доброжелательно, добродушный, искренний (букв. с ребёнком — ребёнок, с женщиной — женщина)
   Онуоха эбии кини майгыта эйэҕэһэ, үчүгэйэ бэрт: оҕону кытта оҕо, дьахтары кытта дьахтар, кими баҕарар кытта истиҥ тылы булан кэпсэтэр идэлээх. Софр. Данилов
   Кини киһиэхэ барытыгар эйэҕэстик сыһыаннаһар, оҕону кытта оҕо, кырдьаҕаһы кытта кырдьаҕас. И. Федосеев. Оҕо оонньуута кэпс. — кыра, дуона суох; кэбэҕэстик кыаллар, кыах иһинэн. ☉ Незначительное, лёгкое, пустяковое дело, занятие (букв. детская игра)
   Бу диэн оҕо оонньуута буоллаҕа дии, тохсунньуга сиргэ хонор баар — абытай суол. Р. Кулаковскай
   Билиҥҥи үйэҕэ, бэл, уу күүһэ оҕо оонньуута буолла эбээт. Н. Заболоцкай
   Инники айаммытыгар тэҥнээтэххэ, тымныы ууга биирдэ киирэн тахсыбытым оҕо оонньуута эбит. «ХС». Оҕо оонньуута буолбатах — дөбөҥнүк кыаллар буолбатах, чэпчэкитэ суох. ☉ Это не пустяк, это не шутка, это серьёзное дело (букв. [это] не детская игра)
   Олоҕу олоруу — оҕо оонньуута буолбатах. Болот Боотур
   Бүтүн ыалы, бачча сүөһүнү көһөрөр, сүүрүктээх үрэҕи харбатан туоратар оҕо оонньуута буолбатах. Н. Заболоцкай
   Уон биир көстөн ордук сири сатыы хаамар оҕо оонньуута буолбатах. «ХС». Оҕо тойуга кэпс. — кураанаҕы лахсыйыы. ☉ Несерьёзный разговор, детский лепет
   Финляндияны таҥнаран биэрдибит диэн тыллаһыы адьас оҕо тойуга буолар. «ХС». Оҕо төрүү ыарыһах кэпс. — төрүөҕүттэн, төрүкү ыарыһах. ☉ Болезненный с самого рождения
   Ити киһигит оҕо төрүү ыарыһах, мөлтөх киһи. И. Никифоров. Оҕотугар өлүү- лээх кэпс. — оҕолоро өлө турар (ыал). ☉ Дети умирают один за другим у кого-л.
   Былыргылыынан, оҕолоругар өлүүлээх ыаллар оҕолоругар, сүрэхтээбит ийэ буолан, ылан иитэлиир. С. Васильев. Оҕотугар түспүт — оҕо курдук буол, оҕолуу быһыылан. ☉ Вести себя как ребёнок, впадать в детство (букв. стал ребёнком)
   Хаһан да маннык көргө-нарга түбэспэтэх дьон, эдэриттэн эмэнигэр тиийэ оҕолоругар түһэн оонньоотулар. Болот Боотур
   Оҕонньорум барахсан Оҕотугар түстэ: Уулуссаҕа ойон тахсан Уйадыйан турда. С. Данилов. Оҕотун быарын сиир харыс. — өлбүтүм быарын сиэн уойдум диэн курдук (көр өлбүт). Сахалар киһи наһаа кырыйдаҕына «оҕотун быарын сиир» дииллэр. Оҕо турбат (сыппат) <ыала, дьоно> — оҕолоро төрүү-төрүү өлөн иһэр, оҕолоругар табыллыбат (ыал, дьон). ☉ Дети не выживают, не держатся у кого-л. (букв. ребёнок не встаёт)
   Хабыаччылаах оҕо турбат ыала буолаары гыннылар быһыылаах. Болот Боотур
   Биһиэхэ оҕо турбат, төрүү-төрүү иккилэригэрүстэригэр тиийбэккэ өлө тураллар. И. Федосеев. Оҕо түспүт харыс. — сиппэтэх оҕо төрөөн өлбүт. ☉ Произошёл выкидыш (букв. ребёнок выпал). Тэҥн. оҕо куоппут (көр куот). Оҕо уйата оҥор (тарт) эргэр. — өр оҕоломмотох ыалга кыыран оҕо кутун иҥэрэн, үҥэнсүктэн, көрдөһөн кыыр (ойууну этэргэ). ☉ Камланием и заклинаниями вселить дух ребёнка в дом бездетной семьи (о шамане)
   Эрэмдэ диэн сиргэ олорор Чыыбыс ойуунунан оҕо уйата оҥотторорго сүбэлэспиттэр. И. Федосеев
   [Анньыыһын ойуун] оҕо уйата тардан араас иччилэргэ, айыыларга суламмыт. Багдарыын Сүлбэ. Оҕо хаата кэпс. — субуруччу оҕолонон иһэр, элбэх оҕолоох дьахтар. ☉ Женщина, которая рожает несколько раз подряд (букв. сума для детей). Кийиит оҕо хаата буолуон баҕарбат. Орук оҕото көр орук. Былыр орук оҕотун харыстаан, туора дьоҥҥо мээнэ көрдөрбөккө улаатыннараллара. Тойон оҕото буол кэпс. — кимтэн да тутулуга суох буол; сололоох буол. ☉ Стать независимым; быть свободным, распоряжаться временем по своему усмотрению
   Туһааннаах үлэҕин бүтэрдиҥ да тойон оҕото буола түһэҕин. Э. Соколов. Төрүүр (төрөтөр) оҕону төлкөлөө (уйалаа) фольк. — «кэлэр кэскилиҥ, үүнэр көлүөнэҥ тэнийэ, салҕана турдун» диэн алҕаан этии. ☉ Благословение на продолжение рода, чтобы судьба была благосклонна к потомству кого-л.
   Төрөтөр оҕолоро уйаламмыт, Иитэр сүөһүлэрэ күрүөлэммит. ПЭК ОНЛЯ III
   Төрөтөр оҕоҕут уйаланнын, Иитэр сүөһүгүт күрүөлэннин. Суорун Омоллоон
   [Тойбохой:] Төрүүр оҕону манна төлкөлүөм, Иитэр сүөһүнү манна күрүөлүөм. И. Данилов. Үүтүн тохпут оҕо курдук — аһара хомойбут, санаарҕаабыт курдук, кэри-куру (буол, сырыт). ☉ соотв. как в воду опущенный (букв. как ребёнок, проливший своё молоко)
   Кини үүтүн тохпут оҕо курдук саппаллан, тугу да гыныан булбакка, таах туран хаалла. В. Яковлев
   Сөдүөт, аньыылаах-харалаах киһи, ити күнтэн ыла үүтүн тохпут оҕо курдук сырытта. Н. Кондаков
   ◊ Айылҕа оҕото көр айылҕа
   Кини [Дьэллик] бу айылаах кэрэ, нарынтаннарын айылҕа оҕотун сүрэххэ-быарга кыҥыы турбута буолуо дуо? Н. Заболоцкай
   Ньургуһун [кыыс аата] бэйэтин аатын курдук ыраас айылҕа оҕото, айылҕа тыыннаах сибэккитэ. Т. Сметанин
   Бу хорсун санаалаах айылҕа оҕото айаҕынан иитиллэр туурка саатын ыһыктыбакка сылдьар эбит. «ХС». Айыы оҕото — 1) кэпс. — үтүө-мааны майгылаах, сайаҕас санаалаах оҕо. ☉ Божье дитя, человеческое дитя, человек. Оҕом айыы оҕото, санаа хоту сылдьар; 2) фольк. — үөһэттэн айдарыылаах, киргэ-дьайга сыстыбат оҥоһуулаах оҕо. ☉ Благословенный свыше, неподверженный нечисти, невинный (о ребёнке). Онтон ыла аймахтара харыстаан, «айыы оҕото» диэн аат биэрэллэр. Саха фольк. Бэйэбит оҕобут кэпс. — манна үөскээбит, мантан төрүттээх оҕо. ☉ Здешний, местный, из этих мест (о молодом человеке)
   Сандаарка: «Хата бэйэбит оҕобут манна тахсан биэлсэр буолсу». С. Ефремов. Оҕо аата оҕо кэпс. — өссө да кыра, өйдөөбөтө элбэх буоллаҕа. ☉ Ребёнок есть ребёнок, ещё маленький, многого не понимает
   Оҕо аата оҕо, дэҥнэтэн улдьаарталыыра баар буолааччы. П. Аввакумов. Оҕо аймах поэт. — кыра, сүүрэр-көтөр саастаах оҕолор. ☉ Маленькие дети, детвора, ребятня
   Оҕо аймах таһыйар чалбаҕын Тиийээтин тиэтэйэн таһаартаа, Харалдьык маҥнайгы ачатын Сүрэҕим суоһунан угуттаа. П. Тобуруокап
   Кимка тыаҕа учууталлыыр, Оҕо аймах биһириир. Н. Босиков
   Ол иһин, оҕо аймах тэлгэһэҕэ, Эһиги көҥүл көрүлүүгүт. Т. Сметанин. Оҕо биһигэ кэпс. — кыһыл оҕону сытыаран бигиир орон (сүнньүнэн ыйанар орону этиллэр). ☉ Люлька (обычно о подвесной колыбели)
   Хаҥас диэки оҕо биһигэ көстөр. А. Софронов. Оҕо бырааһа эмт. — оҕону көрөр, эмтиир идэтийбит эмчит. ☉ Детский врач, педиатр. Бүгүн оҕо бырааһа кэлэн барда. Оҕо <да> оҕотуттан — оҕо-оҕо тус-туһунан, хайдах оҕотуттан. ☉ Ребёнок ребёнку рознь, дети детям рознь
   Ити гынан баран, оҕо оҕотуттан, ханнык баҕарар үлэҕэ айылҕа биэрбит талаана наада. Н. Босиков
   «Оҕо да оҕотуттан» диэн бэрт өйдөөх, түгэхтээх этии баар. «Кыым». Оҕо дьиэтэ — тулаайах оҕолору иитэр-харайар тэрилтэ, дьиэ. ☉ Детский приют, детдом
   Григорий Романович оҕо дьиэтигэр, оттон эдьиийэ, балта, быраата дьоҥҥо иитиллибиттэрэ. В. Ойуурускай
   Уруккута сынньалаҥ киинэ, билигин оҕо дьиэтэ. Н. Заболоцкай
   Дириҥҥэ оҕо дьиэтэ баара. ПП ОА. Оҕо дьон поэз. — оҕо саастарыттан өссө тахса илик, эдэр-сэнэх дьон. ☉ Молодые люди в расцвете сил
   Үрэллигэс кыымнанан Отуу уота кытыастар. Үлэ бүтэн сынньанан, Оҕо дьоммут кылыйар. А. Абаҕыыныскай
   Оһуохайга оҕо дьоннор Оонньуулара тахсыбат, Сырдык дьиэттэн эдэр дьоннор Харахтара арахпат. С. Данилов
   Уран муудараһыгар Оҕо дьону иитэр Оскуолалары оҥордубут. Эллэй. Оҕо киһи — эдэр сааһыгар сылдьар уол, ыччат. ☉ Юноша
   Кыра Хабырыыс сүүрбэтиттэн эрэ тахсан эрэр оҕо киһи этэ. Эрилик Эристиин. Оҕо көрөөччү — ыал оҕотун көрөр, хамнастаах үлэһит. ☉ Няня, гувернантка (гувернёр)
   Кыысчаан ыалларга оҕо көрөөччүнэн, остолобуойга иһит сууйааччынан үлэлии-үлэлии, сэттэ кылааһы бүтэрбитэ. А. Кондратьев
   Ол саҕана уобалас үрдүнэн түөрт быраас, уон тоҕус биэлсэр уонна үс оҕо көрөөччү баара. И. Федосеев. Оҕо көтөҕөөччү эргэр. — дьахтар оҕолоноругар көмөлөһөөччү, дьахтар төрөтөөччү (былыр ыҥырыыга сылдьар саастаах дьахталлары, эмээхситтэри этэллэрэ). ☉ Повитуха, повивальная бабка
   Нарыйа ыалдьыан хас да хонук иннинэ оҕо көтөҕөөччү билэр эмээхсиннэрэ кэлбитэ. В. Яковлев
   «Тыый, ол оҕо көтөҕөөччүтэ суох хайдах?» — диэн Тумалыма хотун аймана түспүтэ. ИН ХБ. Оҕо куоппут (куоттар) көр куот. Сураҕа, кыыстара оҕо куоттарбыт үһү. Оҕо куотуута харыс. — үөскээн иһэр оҕо түһэн хаалыыта. ☉ Выкидыш. Быйыл бөһүөлэккэ оҕо куотуута аҕыйаата. Оҕо кут үрд. — оҕолуу эдэр ыраас кут. ☉ Чистая, светлая душа, детская душа
   Айылҕа дьикти көстүүтэ Абылаата сүрэхпин. Ол иһин нөрүйүөм этэ Оҕо куппун биэрэммин. А. Бродников
   Кыыс ырыата уол киһи оҕо кутун уйадытта. П. Филиппов. Оҕо кэбис кэпс. — сиппэтэх төрүөхтэн (кыылы этэргэ). ☉ Выкидывать детёныша (обычно о животных)
   Оҕо кэбиспит кырса аһаабат. В. Алданскай
   Куһаҕан хаачыстыбалаах, түүнүгүрбүт аһылыктан буос тыһылар оҕо кэбиһэллэр. ТИиС. Оҕо оҕо кур- дук — оҕоттон атына суох. ☉ соотв. ребёнок как ребёнок
   Бастаан үөрэнэ киирэрбитигэр оҕо оҕо курдук этибит. Далан
   Биһиги оҕолор оҕолор курдук дьоммутун кытта бииргэ олорор буоллубут. Ф. Захаров
   Нина син оҕо оҕо курдук, ол эрээри биир чорбойордоох. ЧКС ОИиСТ. Оҕо оҕото өтөр кэпс. — тэбэнэттээх, мэник санаата баһыйан кэлэр (сылдьан эрэ эмискэ). ☉ В ребёнке детство играет (шалит)
   Ийэтэ тыыннааҕар, оҕо оҕото өтөн, айаннаан иһэн мэнигилиир эбит. Сэмээр Баһылай. Оҕо саас — кыра эрдэҕинээҕи кэм; сүүрэнкөтөн оонньуур, көҥүл көччүйэр кэм (ситэр сааска диэри кэми этиллэр). ☉ Детство. Киһи оҕо сааһын сарсыардаҕа холууллар. Саха фольк. Мин испэр саныырым: «Быраһаай, оҕо сааһым, оонньуур кэмим!» Н. Якутскай
   Олох диэн оонньуу буолбатаҕын Оҕо сааспыттан билэбин. С. Данилов. Оҕо саҕа оҕолоох кэпс. — киэн туттар, үчүгэй оҕолоох. ☉ Иметь ребёнка, которым можно гордиться
   «Саха тиксибэтэх улахан аатсуол бөҕөҕө тигистиҥ, оҕо саҕа оҕолордооххун», — дииллэр ээ дьон. Н. Лугинов. Оҕо суруйааччыта — оҕолорго аналлаах айымньылары суруйар киһи. ☉ Детский писатель. Пётр Дмитриев — Туутук — оҕо суруйааччыта
   □ Суорун Омоллоон оҕо суруйааччытын, кэпсээнньит, хоһоонньут, публицист быһыытынан ааҕааччыларга эмиэ киэҥник биһирэнэр. ОГГ СМ. Оҕо суута кэпс. — кыһыл оҕону суулуур таҥас. ☉ Пелёнка (детская). Быаҕа оҕо суута бөҕө ыйаммыт. Оҕото бэрт кэпс. — наһаа эдэр, эдэрэ бэрт. ☉ Слишком молод
   «Бу киһи оҕото бэрт ээ», — Кыра Уйбаан хайдах эрэ сирэйэ сырдыы түһээт, эрчимнээхтик күлэн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
   Оҕото бэрт буолан, кэнэнэ холкутатар буоллаҕа эбээт. ОГГ ТЛ-8. Оҕотун түһэртэрбит харыс. — саҥа үөскээбит оҕотун мэдиссиинэ көмөтүнэн ылларбыт. ☉ Делать аборт. Кэлиҥҥи кэмҥэ дьахтар оҕотун түһэртэрбэтин туһугар иитэрүөрэтэр үлэни ыытар буоллулар. Оҕо хаата эмт. — эһээхэй оҕо ийэтин иһигэр сылдьыбыт хаата. ☉ Послед (у женщины). Оҕотун хаата таҕыстаҕына дьахтар дьэ быыһанар, ырааһырар. Оҕо хатыыта кэпс. — тииһиир, түһэр тиис. ☉ Молочный зуб. Оҕо хатыыта тахсарыгар ыарыыланар. Оскуола оҕото — оскуолаҕа үөрэнэр саастаах оҕо. ☉ Ребёнок школьного возраста, школьник. Аттынан оскуола оҕолоро аастылар
   □ Оскуола оҕото тарҕаһан Остуорас Акыым дьиэтигэр Омуннаах айдаан элбиир. С. Васильев. Уол оҕото кэпс. — сытыы-хотуу, туохтан да иҥнэн турбат уол. ☉ Отчаянный, лихой, бесшабашный молодой человек
   Миша, дьэ, уол оҕото дии. Э. Соколов
   Уу ньирэй (кыһыл) оҕо — кыһыл оҕо диэн курдук (көр кыһыл). Биһиги бүгүн, бэҕэһээ төрөөбүт уу ньирэй оҕолор буолбатахпыт. Эрилик Эристиин. Ойуун буоларга кыһыл оҕо эрдэххиттэн айдарыылаах этиҥ. Д. Софронов
   Дуомуна кыһыл оҕотун биһиккэ сытыаран аргыый бигии олорбута. А. Сыромятникова. Эрдэҕэс оҕо — улааппыт, обургу оҕо (быһа холоон уон иккититтэн уон алтатыгар диэри саастаах). ☉ Подросток (примерно от двенадцати до шестнадцати лет)
   Эрдэҕэс оҕолор үксүн бииргэ үөрэнэллэринэн, оонньуулларынан, чугас-чугас олороллорунан доҕордоһоллор. ЧКС АК
   ср. монг. өкин, халх. охиҥ, орд. окин ‘дочь, девочка, ребёнок’, тюрк. чаба ‘мальчик, ребёнок, дитя’