несов. см. прозреть.

туохт., кэпс.
1. Көр, көрөр буол, ким, туох эмэ көмөтүнэн сырдатынан сырыт. ☉ Прозреть, стать зрячим; использовать что-л. для улучшения зрения или видимости
Оҕонньор саҥа ачыкытын кэтэн, букатын харахтанан хаалла. Н. Заболоцкай
[Кыыллар] сонно харахтанан кэлэн, куҥнананэттэнэн, түүлэрэ мөлбөйө толбоннуран, Куралай Кустукка быардарынан сыыллан, атаҕын салыы, хаптаһан сыттылар. Д. Апросимов
Хайыахпытый, чүмэчинэн харахтанарга күһэллэбит. А. Кривошапкин (тылб.)
2. Тугунан эмэ олус үлүһүй, дьарыктан, онон эрэ олор. ☉ Слишком увлекаться чем-л.; жить чем-л. одним
Ол үөрэммэтэх аньыыбар хаартынан харахтанным. П. Ойуунускай
Хайҕаллаахха ханыыласпакка, Харчы эрэ харахтаннахпытына, …… Үп эрэ өйдөннөхпүтүнэ, …… Иэнигийэр ийэ куппут Иҥнэри үктэннин! Р. Баҕатаайыскай
Ол мин, үөрэҕэтаймата суох, ити көрөр табаларым курдук хара тыаны харахтанан үөскээбит киһи, ханна туруорсуомуй? ВВ ЫСЫ
♦ <Хараҥа> түүнү харахтан көр түүн II
Бу хосхо, түүнү харахтанан, Өр олорон ааҕарым. Н. Босиков. Ийэм дьиибэргиир: «Ким кэллэ, тыый, Хара түүнү харахатанан!» Баал Хабырыыс
Биһиги …… ыас хараҥаны харахтанан, сүрдээх бытааннык баран истибит. И. Сосин
Хохту хараҕа (хараҕын) харахтанар, <кус уҥуоҕа (уҥуоҕун) уҥуохтанар> — кус уҥуоҕун уҥуохтанар диэн курдук (көр кус I). Биир тылынан эттэххэ: хохту хараҕа харахтанар, кус уҥуоҕа уҥуохтанар — уҥуохтаах тириитэ эрэ хаалар. Н. Якутскай

туохт.
1. Утуйан бүт, утуйан тур. ☉ Перестать спать, проснуться
Аны дьоммут уһуктуохтара, бара охсон кэлиэх. А. Софронов
Пуд Ильич уһуктар, хамсаныыта-имсэниитэ түргэтиир, санаата көтөҕүллэр. Далан
Саҥа ойон эрэр күн уотун көмүс сүүмэҕэ, уһуктубут чыычаахтар ырыаларынан аргыстанан, тэлэллибит аанынан дьиэҕэ киирдэ. Л. Попов
2. кэпс. Уһуктубут курдук буол, тылын, чэлгий (айылҕаны этэргэ). ☉ Ожить (о природе)
Хара тыа уһуктан, күөх хампанан намылыйан, титирик мастар күөх лабаалара бары биир тэҥҥэ күөгэлдьиһэ тураллар. Амма Аччыгыйа
Айылҕа ийэ уһуктан — Ала дьикти арылынна, Кыыспыт имнээх илин саҕах Кытыастар уокка куустарда. Күннүк Уурастыырап
Халарча оҕонньор айылҕа саас уһуктарын кэпсээбититтэн уонна көрдөрбүтүттэн үөрбүт көрүҥнээҕэ. С. Дадаскинов
3. көсп. Урут биллибэккэ сылдьан, эмискэ көбөн, күөдьүйэн кэл (хол., иэйии). ☉ Пробудиться, проснуться, затеплиться (напр., о чувстве)
Күөрэгэйи, тыалы кытта Күн тахсыыта дьол уһуктар. И. Гоголев
Быһайын миэхэ ол талааным ситэ уһукта илик этэ, оттон быйыл кыһын дьэ уһугунна. И. Семёнов
Микиитэ, эдэр киһи, Агашаҕа сүрэҕэ уһуктуох курдук гынан иһэн, умуллан хаалар. Эрчимэн. [Ньыыкан:] Кэлин киһи идэтигэр, дьарыгар бэриллэрин, өйүгэр-санаатыгар биллибэккэ да сылдьан хаһан эрэ булгуччу уһуктуохтааҕын биллим диэн бигэтик этэбин. НЭНь
♦ Оһоҕоһо (иһэ) уһукта <илик> көр оһоҕос. Бу оҕо оһоҕоһо уһукта илик быһыылаах
□ Мин мааҕын сарсыарда эрдэлээн, иһим уһуктубакка, аанньа аһаабакка ордук иэдэйдим. Н. Борисов
Баҕар, сөп-сөрүүн бутугас оҕото иһиэҥ буолаарай, иһиҥ уһуктуо этэ. В. Гаврильева. ☉ Өйө уһуктар — урут өйдөөбөтүн чопчу өйдүүр буолар, өй-санаа өттүнэн лаппа сайдар. ☉ Пробудиться (о сознании), прозреть
Кини Дьаакыбылап кулуба бас билэр сириттэн төһөнөн ыраатар да, соччонон тыла чобуотуйан, санаата сайдан, өйө уһуктан барар. Н. Якутскай. Суобаһа оонньуур (уһуктар) калька. — куһаҕаны оҥорбутун кэлин өйдөөн кэмсинэр, суобаһыргыыр. ☉ соотв. совесть проснулась
Хайдах эрэ суобаһа уһуктарга дылы гынна. Н. Павлов
Син өйдөөбүт дии, соролообут саҥыйахтааҕын көрөн, суобаһа оонньоотоҕо дуу? С. Курилов (тылб.)
Уһуктубат <уһун> уутун утуйда көр уу II. Сырдык дууһатын таҥараҕа туттаран баран, уҥа орон үрдүгэр уһуктубат уһун уутун утуйа сытар. А. Софронов
Манна икки бойобуой лүөччүк үйэ-саас тухары долгуйбат чуумпуга сууланан, уһуктубат ууларын утуйа сыталлар. Амма Аччыгыйа
Украина илгэлээх буоругар таптыыр доҕоро, кэргэнэ Сүөдэрэ уһуктубат уһун уутун утуйа сытар. П. Аввакумов
ср. др.-тюрк. одун, хак. усхун, с.-юг. узуҕан ‘просыпаться’