туохт.
1. Утуйан бүт, утуйан тур. ☉ Перестать спать, проснуться
Аны дьоммут уһуктуохтара, бара охсон кэлиэх. А. Софронов
Пуд Ильич уһуктар, хамсаныыта-имсэниитэ түргэтиир, санаата көтөҕүллэр. Далан
Саҥа ойон эрэр күн уотун көмүс сүүмэҕэ, уһуктубут чыычаахтар ырыаларынан аргыстанан, тэлэллибит аанынан дьиэҕэ киирдэ. Л. Попов
2. кэпс. Уһуктубут курдук буол, тылын, чэлгий (айылҕаны этэргэ). ☉ Ожить (о природе)
Хара тыа уһуктан, күөх хампанан намылыйан, титирик мастар күөх лабаалара бары биир тэҥҥэ күөгэлдьиһэ тураллар. Амма Аччыгыйа
Айылҕа ийэ уһуктан — Ала дьикти арылынна, Кыыспыт имнээх илин саҕах Кытыастар уокка куустарда. Күннүк Уурастыырап
Халарча оҕонньор айылҕа саас уһуктарын кэпсээбититтэн уонна көрдөрбүтүттэн үөрбүт көрүҥнээҕэ. С. Дадаскинов
3. көсп. Урут биллибэккэ сылдьан, эмискэ көбөн, күөдьүйэн кэл (хол., иэйии). ☉ Пробудиться, проснуться, затеплиться (напр., о чувстве)
Күөрэгэйи, тыалы кытта Күн тахсыыта дьол уһуктар. И. Гоголев
Быһайын миэхэ ол талааным ситэ уһукта илик этэ, оттон быйыл кыһын дьэ уһугунна. И. Семёнов
Микиитэ, эдэр киһи, Агашаҕа сүрэҕэ уһуктуох курдук гынан иһэн, умуллан хаалар. Эрчимэн. [Ньыыкан:] Кэлин киһи идэтигэр, дьарыгар бэриллэрин, өйүгэр-санаатыгар биллибэккэ да сылдьан хаһан эрэ булгуччу уһуктуохтааҕын биллим диэн бигэтик этэбин. НЭНь
♦ Оһоҕоһо (иһэ) уһукта <илик> көр оһоҕос. Бу оҕо оһоҕоһо уһукта илик быһыылаах
□ Мин мааҕын сарсыарда эрдэлээн, иһим уһуктубакка, аанньа аһаабакка ордук иэдэйдим. Н. Борисов
Баҕар, сөп-сөрүүн бутугас оҕото иһиэҥ буолаарай, иһиҥ уһуктуо этэ. В. Гаврильева. ☉ Өйө уһуктар — урут өйдөөбөтүн чопчу өйдүүр буолар, өй-санаа өттүнэн лаппа сайдар. ☉ Пробудиться (о сознании), прозреть
Кини Дьаакыбылап кулуба бас билэр сириттэн төһөнөн ыраатар да, соччонон тыла чобуотуйан, санаата сайдан, өйө уһуктан барар. Н. Якутскай. Суобаһа оонньуур (уһуктар) калька. — куһаҕаны оҥорбутун кэлин өйдөөн кэмсинэр, суобаһыргыыр. ☉ соотв. совесть проснулась
Хайдах эрэ суобаһа уһуктарга дылы гынна. Н. Павлов
Син өйдөөбүт дии, соролообут саҥыйахтааҕын көрөн, суобаһа оонньоотоҕо дуу? С. Курилов (тылб.)
Уһуктубат <уһун> уутун утуйда көр уу II. Сырдык дууһатын таҥараҕа туттаран баран, уҥа орон үрдүгэр уһуктубат уһун уутун утуйа сытар. А. Софронов
Манна икки бойобуой лүөччүк үйэ-саас тухары долгуйбат чуумпуга сууланан, уһуктубат ууларын утуйа сыталлар. Амма Аччыгыйа
Украина илгэлээх буоругар таптыыр доҕоро, кэргэнэ Сүөдэрэ уһуктубат уһун уутун утуйа сытар. П. Аввакумов
ср. др.-тюрк. одун, хак. усхун, с.-юг. узуҕан ‘просыпаться’

1. аат.
2. Туох эмэ сытыы, туохха эмэ батары киириэн сөптөөх төбөтө. ☉ Острый, колющий конец, кончик чего-л., остриё
   Быһах уһугунан тиийэн тостубутугар дылы (өс ном.). Оҕонньор тоһоҕотун ороон ылан уһугун көрбүтэ уонна киэр илгэн кэбиспитэ. Н. Якутскай
   Кыраабылы, атырдьаҕы уһугунан, төбөтүнэн сиргэ батары анньыбаккын. ПАЕ ОСС
   Аарыма харыйа хойуу туораахтаах сытыы уһугунан ыксатынааҕы эргэнэ хара тыаны үрдүнэн өҥөйөн, халлааҥҥа харбаспыт. «Чолбон»
3. Туох эмэ саамай төбөтө, бүтэр сирэ. ☉ Край, предел, конец чего-л.
   Күөгү уһун ойугар быам биир уһугун баайдым. Т. Сметанин
   Бэлэм хааны оһоҕоско кутуллар, үс гыммыттан иккитэ буолбутун кэннэ, суон сабынан эбэтэр кылынан икки уһугун холбуу баайыллар. Дьиэ к. Быа тардыллар уһуга төһөнөн субуйуллар да, таһаҕас эмиэ соччо үрдүккэ өрө көтөҕүллэн тахсар. ПАВ Ф-6
4. Сир-дойду кытыы, ыраах өттө. ☉ Край, окраина (напр., местности)
   Бу суол аҥаар уһуга «Үүнүү» холкуоска тиэрдэр, аҥаар уһуга кини дьонугар тиэрдэр. Амма Аччыгыйа
   Арай илин уһукка собус-соҕотох ордон хаалбыт, онон-манан туоһа хастанан хараарбыт кырдьаҕас хатыҥ лаглайбыт. С. Данилов
   Биһиэхэ аан дойду араас уһуктарыттан туристар кэл да кэл буолаллар. ЦСИ КСФ
5. даҕ суолт.
6. Бүтэһик турар, туох эмэ бүтэһигэр баар. ☉ Находящийся на краю, в конце чего-л.
   Николай Бурусов оргууй хааман кэлэн, саҥата-иҥэтэ суох уһук олох маска олорунан кэбистэ. А. Сыромятникова
   Гриша көрүдүөр устун тэлэкэччийэн кэлэн, уһук хос аанын тутааҕыттан харбаат, күүскэ тарта. А. Фёдоров
   Ук уһугар уһук үнүгэс, оттон сэбирдэх хонноҕор ойоҕос үнүгэс диэннэр бааллар. КВА Б
7. Ыраах, тэйиччи баар, тэйиччи сытар (хол., сир-дойду). ☉ Находящийся подальше, дальний, крайний (напр., о местности)
   Бу олус киэҥ, уһук сир ураты айылҕалаах киэҥ нэлэмэн иэнэ бэйэтэ туспа кэрэлэрдээх. Н. Якутскай
   Элэктэриичэстибэ уота, былаан быһыытынан, биһиги уһук дойдубутугар бэрт ыраахтан айаннаан кэллэ. Суорун Омоллоон
   Тыа сирин уһук учаастактарыгар, сүөсүһүттэр кыстыыр уонна сайылыыр сирдэригэр үлэһиттэр сынньалаҥнарын тэрийии билигин даҕаны ситэтэ суох. АҮ
   ♦ Аҥаар кырыытыттан (кытыытыттан, уһугуттан) көр аҥаар
   Аҥаар уһугуттан түҥэтэн киирэн барабын. Амма Аччыгыйа
   Кинигэ лииһиттэн биир да лоскуйу көтүппэккэ эрэ, аҥаар уһугуттан киирэн үөрэтэн барарбыт. Д. Таас
   Аҥаар уһугуттан ньиэмэстэри кырга охсон баран, дойдулуох баар этэ. Н. Туобулаахап
   Аҥаар уһугуттан сыбаатахха, хотуур хотуур буолуо дуо? «Чолбон». Аҥаар уһуктатан сытар көр аҥаар. Эһэлэрэ мөлтөөн, аҥаар уһуктатан сытара. Киһи киэнэ үс (түөрт, аҕыс) уһуктааҕа (кырыылааҕа) — аҕыс кырыылаах диэн курдук (көр аҕыс I). Киһи киэнэ үс уһуктааҕа сылдьар быһыылаах. Кулгааҕыҥ уһугунан аһар калька. — өйдөөн-дьүүллээн истимэ, болҕомтоҕо ылыма. ☉ соотв. пропускать мимо ушей
   Микиитэ кулгааҕын уһугунан истэн аһарда. Амма Аччыгыйа
   Мин кини ыйытар боппуруоһун сатаан өйдөөбөккө, кулгааҕым уһугунан аһардым. Н. Заболоцкай
   Ылдьаа көннөрү кэмҥэ итини кулгааҕын уһугунан аһарыа этэ. «Чолбон»
   Кулгааҕыҥ уһугунан (иһит) көр кулгаах. Сиһилии билбэппин эрээри, баһын-атаҕын оройкуомтан кулгааҕым уһугунан истибитим. Р. Баҕатаайыскай
   Ойуунускай туһунан кулгаахпыт уһугунан эрэ истэрбит. М. Тимофеев
   Ылдьыыс «суобас» диэн тылы улахан дьон этэллэрин кулгааҕын уһугунан истэрэ да, ис хоһоонун өйдөөбөт этэ. СТП АаТ. Кылаан бэрдэ, уһук туйгуна — атыттардааҕар уһулуччу ордук (үксүгэр дьахтары этэргэ). ☉ Лучший из лучших (обычно о женщине)
   Үтүөкэннээх дьүһүннээх, Үрдүк үскэллээх Кыыс оҕо кылаан бэрдэ, Уһук туйгуна кини эбит. П. Ядрихинскай
   Дьахтарга туһаайан этэллэр: кыыс оҕо кылаан бэрдэ, уһук туйгуна диэн. ПБН КСКТ
   <Муҥур> уһукка тиий (киир) көр муҥур I. Муҥур уһукка киирэн, Эдьиэйэ эрдэ төрөөбүт уонна хойут төрүүр уулаах ынахтары солбуһуннара сылдьан көлүйэргэ дьаһал биэрбитэ. Н. Борисов
   Баайдар уонна дьадаҥылар өстөһүүлэрэ муҥур уһугар тиийэ сытыырхайбыта. «Чолбон»
   Муҥур уһукка тириэрт көр муҥур I. Эсердэр уонна меньшевиктар баартыйалара ити курдук муҥур уһукка тириэрдибитэ түбэһиэхчэ буолбатах. ЛВИ КБО. Сир уһуга көр сир II. Хоту, сир уһугар төрөөбүтэ. Тыла уһуктаммыт — олус чобуотук, кими эмэ кыһытардыы, өһүргэтэрдии саҥар-иҥэр. ☉ Язвить, оскорблять, задевать словами кого-л. [Омуннаах Уйбаан:] Дьэ, бу эмээхсин тыла уһуктаммыт даҕаны, доҕор. Н. Неустроев. Тыл уһугунан — аахайбатахтыы, ааһан иһэн курдук. ☉ Между прочим, мимоходом, вскользь
   Киһи тыл уһугунан эрэ этэн кэбиһэр күнэ-дьыла буолбатах. Эрилик Эристиин
   Киһилэрэ хайдах эрэ тылын уһугунан саҥаран тыыбырҕатан барда. М. Доҕордуурап. Тыл уһугуттан өйдөһөн — олус истиҥникчугастык сыһыаннаһан. ☉ соотв. с полуслова (понимать друг друга)
   Чыырыйалаах Тумат санааларын тылларын уһугуттан өйдөһөн, эйэ дэмнээхтик уонча сыл олорбуттара. П. Степанов
   Кыра оҕо эрдэхпитинэ, санаабытын тылбыт уһугуттан өйдөһөн, бииргэ сылдьыбыппыт. «Чолбон». Уһуга оонньуур (уһугунан оонньообут) — аһара байан-тайан, хайдах да буолуон булбат, баҕарбытын барытын оҥорор. ☉ соотв. с жиру беситься
   Тот киһи уһуга оонньуур. ПЭК СЯЯ. Уһугунан дугуммут (оройунан оонньообут, көрбүт) — өйүн-төйүн тута илик, туох да кыһалҕата суох сылдьар, чэпчэки олоҕу батыһар киһи (үксүгэр эдэр киһини этэргэ). ☉ Тот, кто проводит время в легкомысленных затеях, бездельник, повеса (букв. ступает на цыпочках, смотрит теменем, дышит грудью — обычно о молодом человеке)
   Кини да уол оҕо буолан, уһугунан дугунан, оройунан оонньоон сылдьыбытын өйдөттө. Амма Аччыгыйа
   Оройбунан көрбүт, Уһукпунан дугуммут, Омуннаах-төлөннөөх Уол оҕо этим, оҕолоор. Болот Боотур. Сылгы Көлүйэ хотун дьогдьойор саалыгар, килэйэр киинигэр уһукпунан дугунан, оройбунан оонньоон улааппытым. И. Федотов. Уһуктаах тыллаах (уостаах) — сытыы-хотуу, киһини кыһытар тыллаах-өстөөх. ☉ соотв. бойкий на язык, остряк. Дьэ, эмиэ уһуктаах тыллаах киһигин быһыылаах
   ◊ Баһык уһук — 1) көр баһык
   [Айыыһыт] Баһык уһукка баран Бабыгыраабытынан барда, Атах уһукка тиийэн Айхаллаабытынан барда. П. Ойуунускай
   Чинарин сыттыктаах баһык уһукка өйөнөн олорон, билиэннэйи бэркэ болҕойон көрдө. Эрилик Эристиин; 2) эргэр. — бастыҥ олох (улаханнык ытыктанар-убаастанар ыалдьыты олордор сир). ☉ Место для почётного гостя в традиционном якутском жилище — балагане
   Баҕар, суруксут буолан, Баһык уһукка олоруом, …… Бар дьоҥҥо туһалыам. С. Васильев. Баһык уһук ыалдьыт эргэр. — улаханнык ытыктанар-убаастанар ыалдьыт. ☉ Почётный гость
   Баһык уһук ыалдьыкка анаан олбох бэлэмнээбиттэр. Бүтэр (быстар) уһуга (бараныыта) көр быһын I. Сэлиэнньэ бүтэр уһугар тиийэн бөлүөхсэн, бартыһааннары утары уоту астылар. Эрилик Эристиин
   Улууспут быстар уһугар, Дулҕа үрэх хоонньугар Баара кыстык угун саҕа Буор сыбахтаах балаҕан. Баал Хабырыыс
   Итини сэргэ атах өттө бүтэр уһук, саамай ыраах уонна өссө сир киэнэ куһаҕана диэн суолталардаах. Багдарыын Сүлбэ. Бүтэр уһугар кэпс. — туох эмэ олох бүтэрин саҕана, бүтэһигэр. ☉ В последний момент, в конце чего-л.
   Бүтэр уһугар эмээхсин Манчаары Баһылайы кэпсээтэ. Амма Аччыгыйа
   Биһиги айаммыт бүтэр уһугар улам чугаһаан истибит. Н. Заболоцкай
   Ол айылаах буолан баран, бүтэр уһугар уопсай тылы булабыт, мастарын олорор сирбэр тиэйэн биэрэллэр. ӨӨ ДДьДТ
   <Кэлин> уһугар (тиһэҕэр) <тиийэн> көр кэлин I. Кэлин уһугар бырда быстар, олус диэн утатар, олоро түһэр. Суорун Омоллоон
   Буоксаҕа кэлин уһугар күүстээхтэртэн күүстээхтэр хааланнар күрэс былдьаспыттара. Н. Лугинов
   Биллэн турар, Дайбыырап мэлдьэһэр оҕонньор буолуо да, уһугар тиийэн, онтуката туһалыыра биллибэт. М. Попов
   Уһугар тиийэн, үөрэххэ барарбынан сибээстээн, Степан Павлович миигин үлэбиттэн босхолообута. Г. Борисов. Уһук хоту — Саха сирин хотугу өттүгэр. ☉ На Крайнем Севере
   Саха байаан дьоннорун Саргыларын сайыннарыҥ, Уһук хоту дойдуга Уйгулаах олохто оҥоруҥ. С. Зверев
   Уһук хоту сиргэ саас кэлэр, хаар хараарар. Н. Якутскай
   Арай Маппый гастролга уһук хоту тиийбит. Тускун. Харандаас уһуга — харандаас уһуктаммыт, уруһуйдуур төбөтө. ☉ Часть карандаша, которым наносят рисунок, кончик карандаша
   Аны харандааһым уһуга тостон хаалла. Амма Аччыгыйа. Ыал уһуга — нэһилиэнньэлээх пуун (хол., дэриэбинэ, нэһилиэк) саамай кытыыта, бүтэр сирэ. ☉ Край, окраина населённого пункта
   Үөксүкү миигин бу, көскө ыытар кэриэтэ, ыал уһуга ходуһаҕа хаайан, сайылыкка таһаарбакка бохсон олорор. Суорун Омоллоон
   Ыал уһугуттан ыал уһуга — Саһылтан Өймөкөөн уһугар диэри — алта уон көс буолуохтаах. Н. Заболоцкай
   ср. др.-тюрк., тюрк. уч ‘конец, вершина’

аат.
1. Быһар, охсор сэп-сэбиргэл биилээх өттө биитэр уһуктаах тэрил сытыы уһуга. ☉ Острый край режущего, рубящего орудия или острый конец колющего предмета
Оккомаска туттар сэбин-сэбиргэлин уһугакылаана сыппаабат гына сытыылаан иһэр. Кустук
2. көсп. Кыһыы-аба, өргөстөөх быһыымайгы. ☉ Раздражительность, злость
Үрэкиин соруйан, эрдэттэн оҥостон, киһи уотун-күөһүн мөлтөтөр, уһугункылаанын мүлүрүтэр курдук эппитин Коля өйдөөтө. Болот Боотур
Сэрии баар — уһукпун-кылааммын Мултуппут. Сэриини утары тыл этиҥ! «ЭК»
Норуот күүһэ сэриигэ суудайааччылар өйдөрүн-санааларын уһугун-кылаанын тоһуппута. ПА

аат. Туох эмэ уһуктаах, кырыылаах өттө. ☉ Острая, колющая часть, остриё чего-л.. Сэп-сэбиргэл уһугун-кырыытын атын сир диэки туһаайан уурар куолу

даҕ. Туох эмэ уһук, кытыы өттүнээҕи. ☉ Дальний, крайний
Былатыан Ойуунускай модун куолаһа оччотоооҕуга Саха сирин бары уһук-кытыы муннуктарыгар тиийэ дуораһыйара. Софр. Данилов

аат.
1. Туох эмэ (хол., сэп-сэбиргэл) уһуктаах, төбөлөөх өттө. ☉ Острая часть, остриё чего-л. (напр., оружия). Уһуга-төбөтө анараа диэки буолар гына тиэйиҥ
2. көсп. Туох эмэ бүтэһигэ, бүтэр уһуга (хол., кэпсэтии). ☉ Заключительная часть, конец чего-л. (напр., разговора)
Кэрэмээһэптээх Дьэҥкиртэн сылтаан тыл-тылларыгар киирсибэт буолбуттарын Тиэрэхэп уһугун-төбөтүн билэр. Софр. Данилов
Томмот аан аттынааҕы ороҥҥо олорон иһиллии сатаата да, уһугун-төбөтүн эрэ иһиттэ. «ХС»

прям., перен. пробуждаться, просыпаться; уугуттан уһугун = проснуться; айылҕа уһугунна природа пробудилась; өй-санаа уһугунна сознание пробудилось # оһоҕоһум уһукта илик у меня ещё аппетит не разыгрался (сразу после сна).

1) остриё; быһах уһуга остриё ножа; иннэ уһуга остриё иголки; 2) край, окраина || крайний, последний; куорат уһуга окраина города; сир уһуга или уһук сир край земли (по поверью пустынное, необитаемое место); уһук дьиэ крайний дом # аҥаар уһугуттан без разбора, подряд; баһык уһук уст. почётное место (для важного гостя); баһык уһук ыалдьыт уст. почётный гость; быстар уһукка тиий = оказаться на грани нищеты, на грани разорения; муҥур уһук критическое, безвыходное положение; өлөр уһукка под конец; перед смертью; на смертном одре; уһугунан дугуммут, оройунан көрбүт ступает на цыпочках, смотрит теменем (говорится о шалопае).

n. endpoint