аат. Туох эмэ күттүөнэ, дуона, дьоһуна. ☉ Прок, толк, польза
Мунан хааллыбыт. Ыксаатыбыт… Хоргуйдубут даҕаны. Отонноон сиэн көрдүбүт даҕаны эмээн буолбата. С. Тумат
Сүөдэр Сивцевтэн улаханнык мөҕүллэр, сэмэлэнэр. Алҕаһа даҕаны, быһаччы санаатахха, оннук улахана, эмээнэ суох буолуо. Эрчимэн
Айаҕалыы сатаан, өлүү килиэппититтэн, хааһыбытыттан ордорон [аттарбытын] аһата сатаабыппын да, ол диэхтээн туох эмээн буолуой? Тумарча

аат., кэпс.
1. Туохтан эмэ тахсар туох эмэ көдьүүс, туһа. ☉ Толк, польза, прок от чего-л.
Кыра Хабырыыс туох да туолка тахсыа суоҕун билэн, ах баран хаалла. Эрилик Эристиин. Мин Туохтан эрэ туорхаһыйан, Туолката суох чуҥкуйан …… Кэри-куру олордохпуна, Сахалыы саҥа Саамал кымыс курдук Сайа охсон киирдэ. И. Федосеев
2. Туох эмэ ис хоһооно, суолтата. ☉ Суть, содержание, смысл чего-л.
Сипсап кэпсэтэллэр, ону иһиллии сатаата да, туох да туолкатын быһааран истибэтэ. Күндэ
[Билигин сорох оҕолорбут] Африка, Латинскай Америка, Арҕаа Европа дойдуларыгар киһи куйахата ытырбахтыыр сабыытыйаларын туолкаҕа ылбаттар. ЧКС ОДьКИи

I 1) пища, еда, кушанье, блюдо; продукты; минньигэс ас сладкое блюдо; үрүҥ ас молочные продукты; таҥара аһа уст. а) сладкая вода, употребляемая в обрядах православного богослужения; б) просвира, просфора, просвирка; ас астаа = готовить пищу; сүрэҕэ суох үлэ чэпчэкитин, ас минньигэһин талар посл. лентяй выбирает работу полегче, пищу — повкуснее; 2) плод; бурдук аһа зерно (букв. плод хлеба); сир аһа плоды; ягоды; оҕуруот аһа овощи; 3) гной, гнойные выделения; ас тардар гноится (нарыв); куһаҕан кутургуйа аһын курдук дэлби барыа посл. плохое прорвётся, как гной из нарыва; 4) перен. польза, прок; ас тахсыа суоҕа пользы не будет; ас ылбаппыт мы пользы не получим; алдьархайтан ас тахсар посл. от беды (и) польза бывает (соотв. нет худа без добра) # ас барбат рак пищевода; ас гыммат он легко побеждает, осиливает кого-л.; ас кут = созревать; ас кээс = терять аппетит; күөл аһа бот. сусак, оситняк.
II волосы; кэтэҕин аһа волосы на затылке; чанчыгын аһа волосы на висках; ср. баттах I 1.

I
туохт.
1. Туох эмэ төһө баарын таһынан эмиэ оннугу өссө биэр, уур, кут, оҥор. ☉ Добавить что-л. к чему-л. в дополнение (напр., деньги), подкинуть (напр., дров), подлить (напр., суп). Биир мөһөөхтө эп эрэ
□ Эбэн кут. ПЭК СЯЯ
Түптэтигэр саҥа киини эптэ уонна баай тиит хойуу лабаатын анныгар көһөрдө. Софр. Данилов
Ньукулаас уотугар мас эбэн биэрдэ. С. Никифоров. Бырабыыталыстыба үбүлээһини хат көрөн, өссө икки сүүс тыһыынча солкуобайы эбэн туран, былыырыҥҥы курдук үс сүүс мөлүйүөн солкуобайы оннунан хаалларда. «Саха с.»
△ Тугу эмэ элбэтээри, тупсараары баартан атыны өссө биэр, уур. ☉ Дополнить что-л. чем-л., чтобы увеличить количество или улучшить качество (напр., сдобрить кашу маслом)
— Чэ, бар сиэ, чэй аҥаарын биэриэм. — Ээ, биир уонча муунта бурдукта эбээр, доҕор. Амма Аччыгыйа
Хааһытыгар үүт эптэ. Т. Сметанин
Таба этин минньитэр туһуттан сибиинньэ сыатын эбэллэр. БББ
Үрдүкү Сэбиэт Президиума бэйэтин ыйаахтарынан ССРС сокуоннарын уларытан уонна эбэн биэрэр. СГПТ
2. Тэтимҥин (хол., хаамыыга, сүүрүүгэ, үлэҕэ) түргэтэтэн биэр. ☉ Увеличить скорость, темп (напр., ходьбы, бега, работы)
[Ат] сыыр тэллэҕэр тиийэн чугуулаан күдээритэн баран, сүүрэрин тэтимин эптэр эбэн, туох баар күүһүн муҥунан үс мас үүт бүтэйгэ кэтиллэ биэрбитэ. Күннүк Уурастыырап
[Ыттар] иччилэрэ тиэтэппит саҥатын истэннэр, айаннарын эбэн биэрдилэр. Н. Заболоцкай
Ат дьонтон тэһииргээн өссө эбэн биэрдэ. Кулгааҕар тыал абарбыттыы куһуурбахтыыр. А. Сыромятникова
Уол дьагдьайан хаамыытын эптэ. Куорсуннаах
3. Этиллибити салҕаан, ситэрэн биэр. ☉ Добавить к сказанному что-л., дополнить сказанное
Урукку олох хоһоонньуттара, Элбэх тылы эбэн Эгэлгэлээн этээччилэр, Толоос тойугунан Толорон тупсарааччылар, Тохтооҥ эрэ доҕоттоор! А. Софронов
Ол кэннэ: «Били модьууннаах Петьканы өйдүүр инигин? Бука диэн оҕолор барахсаттары кыһанан эмтээ», — диэн эбэн эппит этэ. И. Федосеев
«Куһаҕана суох алҕас», — Яков эбэн биэрдэ. М. Доҕордуурап
4. Дьиҥнээҕиттэн улаатыннаран, омуннаан, бэйэҕиттэн кэҥэтэн, ордук-хоһу тылы туттан кэпсээ, саҥар. ☉ Преувеличивать, приукрашивать, присочинять, добавлять от себя
Антах тиийэн төһөнү эбэн этэрин ким да билбэт. Суорун Омоллоон
Ылдьаа кыыһа тугу илдьиттээбитин бэйэтиттэн өссө эбэн, тоҕо-хоро кэпсээн биэрдэ. Н. Заболоцкай
Ордук сэргиир Уоһук оҕонньор, Элбэх сонуну кыбынан Илин, хоту ыалларынан Эбэн кэпсии, таһырдьа ойор. Дьуон Дьаҥылы
5. мат. Эбиитэ оҥор, төһөҕө эрэ төһөнү эрэ эбии аах. ☉ Произвести сложение, сложить. Биэскэ алтаны эп
□ Иккигэ үһү эп. ЯРС
Ыты-аты ырытартан Ыран-салҕан да бардым, Биэһи биэскэ эбэри Бэйэм бэркэ билэбин. Күннүк Уурастыырап
Өлөрбүт куобаҕын, хабдьытын тарбаҕынан ааҕа, эбэ, көҕүрэтэ, төгүллүү, түҥэтэ үөрэнэр. Н. Заболоцкай
Маҥнай аҕыс уон тоҕус уонна уон биир чыыһылалары холбууллар, ол кэнниттэн алта уон сэттэни эбэллэр. БАН А
ср. др.-тюрк. йап ‘прикладывать, приклеивать’, казах. сеп ‘подмога, поддержка, помощь, прок’
II
Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, эй-, эл-, эп-, эр- диэн саҕаланар олохторго сыстар: эп-эймэҥнэс, эп-элэҥнэс, эп-эппэҥнэс, эп-эриэн. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательного, присоединяемая к основам, начинающимся на эй-, эл-, эп-, эр-: эп-эймэҥнэс ‘плотно набитый множеством беспорядочно движущихся насекомых, животных, людей, кишмя кишащий’, эп-элэҥнэс ‘мельтешащий, мелькающий’, эп-эппэҥнэс ‘запыхавшийся, судорожно хватающий воздух ртом’, эп-эриэн ‘пёстрый-препёстрый’
Харахпар биир кэм туох эрэ эп-элэҥнэс. Киһи илиитэ, тарбахтар сарбаҥныыллар. В. Гаврильева
Көр ити, сиэрдийэҕэ дьирики оҕото тахсан, эп-эриэн бэйэтэ, хап-харанан чыпчылыйбакка көрөн олорор. Н. Павлов
[Дьиэҕэ] отчут, көс дьон ыга симсэн, Ээбиллэ үөрүн курдук Эп-эймэҥнэс. «ХС»
Охторбут тиитин үрдүгэр олорор, адаарыйбыт уҥуох-тирии илиитинэн түөһүн туттубут, тыынара эп-эппэҥнэс. К. Симонов (тылб.)
ср. кирг. эп ‘усиление к словам, начинающимся на э-’
III
эп гын — эмискэ тохтоон хаал. ☉ Вдруг перестать что-л. делать (напр., смеяться), прекратиться (напр., о дожде)
Бу түспүтүн кэннэ бу сир халарыктыы турара эп гынан хаалла. ПЭК СЯЯ
Самыыр эп гынан хаалла. ЯРС
Оҕолор күлсэн ньиргиһэн иһэн, ректор аана аһыллыбытыгар, сахсырҕаны таҥаһынан саба охсубут курдук, эп гынан хааллылар. «ХС»