промочить

Русский → Якутский

промочить

сов. что илит, сиигирт.

Еще переводы:

промачивать

илит=

вымочить

илит

сиигирт

там

там (Якутский → Якутский)

там гыннар кэпс. — ыйыстан кэбис, иһэн кэбис (үксүгэр арыгыны этэргэ). ☉ соотв. промочить горло (обычно вином, водкой)
Саҥа атастыылар икки кыһыл сыыһын дуоннаах уһатыахтара дуо — начаас там гыннаран кэбиспиттэрэ. Р. Баҕатаайыскай
[Сэргэй:] Оттон кыратык там гыннардыҥ да, кэнники, хата, испэт киһини сэмэлиигин, сыҥалаан туран иһэрдэҕин. Л. Габышев. Чэ, уолаттаар, кыратык там гыннарыҥытыый… Улдьаа Харалы. Там да гыммата кэпс. — 1) букатын топпото; төрүт астыммакка хаалла (аһа кыра буолан). ☉ соотв. ни в одном глазу (совершенно не пьян; совсем не наелся)
[Уолаттар] Аҕыйах пиибэҕэ там да гымматылар. Күрүлгэн
Ас барахсан үчүгэй да амтаннаах буолар эбит! Там да гыммата, хата ордук аһыан баҕарда. «ХС»; 2) тугунан эмэ астыммата. ☉ Остаться неудовлетворённым чем-л.. Кини Күннүк Уурастыырап «Лоокууттуун кэпсэтии» диэн хоһоонун нойосуус лап-бааччы ааҕан биэрбитэ
Бэйэтэ поэма саҕа, киһи күннүктээн ааҕыах балачча уһун хоһооно этэ да, там да гымматах курдук туттубута — биир даҕаны тылга уурастаан ылбатаҕа. С. Руфов; 3) кими эмэ тулуппата, киһилээбэтэ (үксүгэр күрэхтэһиигэ). ☉ Легко справляться с кем-л., легко, без усилия побеждать, осиливать кого-л. (в состязаниях)
— Оччугуйун көрүмэҥ, баҕар ити киһиҥ иһигэр буорахтаах ыччат буолуоҕа. — Э-э, суох, көрөн туран, Күүстээх Көстөкүүн кинини там да гыныа суоҕа. «ХС»
ср. узб. там ‘вкус, смак; привкус’

кэс

кэс (Якутский → Якутский)

I
туохт.
1. Уу, хаар, бадараан, силбик устун хаамп, сырыт. ☉ Идти (ходить, бродить) по воде, болоту, росе, снегу
Хонноҕун анныгар диэри кэһэн баран, Дьөгүөрдээн харбаата. Амма Аччыгыйа
Тыа-хонуу сиигин илдьи кэһэн, мин бултаан мэлийбит киһи буолан, дьиэбэр тиийбитим. Далан
Ыттар күнү быһа хойуу хаары кэһэн, аат эрэ харата аалыҥнаһаллар. Н. Габышев
△ Сэбирдэх, кумах, муох устун хаамп, сырыт. ☉ Ходить, бродить по опавшим листьям, песку, мху
Хараҥа тыа уҥуоруттан Хаһыҥ түспүт муоҕун кэһэн, Улардары соһутан Кырдьар саас иһэр, иһэр. И. Гоголев
△ Оттоох, сэппэрээктээх сиринэн бар, сырыт. ☉ Ходить, бродить по траве, кустарникам
Сииктээх оту илби кэһэн, Сэмэн Сэмэнэбис Танялыын Бадаайаптар дьиэлэрин диэкиттэн хаамсан иһэллэр. Л. Попов
Эрбэһини тыастаахтык кэстэхтэринэ бэйэлэрин тыастарыттан бэйэлэрэ сиргэ хаптас гына түһэллэр. Эрилик Эристиин
Куурбут оту Курдурҕаччы кэһэн Улаатынар Охоноон «Отуулаахтан» кэллэ. С. Васильев
2. Ыараханнык тирэнэн алдьат (сири, буору). ☉ Оставлять глубокий след, повреждать (землю, целину)
Ириэнэх буору Иэччэхтэригэр диэри Ибили кэстилэр. П. Ойуунускай
Оҕустар сири илдьи кэстилэр, тоҕута тирэннилэр. Далан
Суол сиэрдийэ тэллэҕин тиэхиньикэ илдьи кэһэр. С. Данилов
3. Суола-ииһэ суох сиринэн сатыы уһуннук эрэйдэнэн бар, сырыт (үксүгэр биир күдьүс тыанан, хонуунан). ☉ Долго ходить, бродить по бездорожью (напр., по лесу, полю)
Күн аҥаара тыаны кэһэн баран кини Кириилэби дьэ булбута. Амма Аччыгыйа
Кымыс салгынын истим дуоһуйа, Кэстим сыһыытын Күнү тоһуйа. И. Артамонов
△ Харса суох, иҥнибэккэ суолу-ииһи араарбакка хаамп. ☉ Идти напролом, не разбирая дороги
Арамааныҥ ол тоҕо кэһэн иһэр дии! Амма Аччыгыйа
Кырдьаҕас куораты өстөөх кирдээх уллуҥаҕа кэспэтин иһин, ыччаттар, куорат олохтоохторо саа тутан харабылга тураллара. А. Сыромятникова
4. кэпс. Туһахха иҥнибэккэ, киирбэккэ, эһэн, субуйан үрдүнэн бар (булт туһунан). ☉ Пройдя по силкам, разрядить их, распутав или обойдя петлю (о дичи)
Бэһис туһаҕы куруппааскы кэһэн кэбиһэн баран, ааһан бэспэҥнии турбут. Амма Аччыгыйа
5. Уунан, бадараанынан сылдьан илит, сытыт (атах таҥаһын туһунан). ☉ Сильно промочить (обувь) при ходьбе по грязи, воде
Уу, бу дьаабал, бу орой мэник, этэрбэһин адьас сиэбит дии, ибили кэһэн кэбиспит. Н. Тарабукин (тылб.)
6. көсп., кэпс. Дэлби сот, марайдаа, үрүт-үрдүгэр бачах курдук суруй (хол., суруллубуту көннөрөн). ☉ Оставить широкий, размашистый, обильный след своих действий (напр., на полях в тексте)
Хаһыаппытын бадьах курдук буолуор диэри илдьи кэһэн кээспит. С. Федотов
Кини «Кыһыл десаны» тылбаастаабыт тэтэрээттэрин бастакы сирэйин кыһыл харандаас илдьи кэспит. Н. Габышев
7. көсп. Талбыккынан тут, алдьаткээһэт, өлөр-өһөр. ☉ Беспрепятственно, напропалую разорять, разбивать, разрушать кого-что-л.
Эбээннэр эрэйдээхтэри кур түү курдук тоҕо хаамаллар, үлтү кэһэллэр. Саха фольк. Тоҕус тоҕойдоох Толомон маҥан дойдугутун Тордуйалаах уу курдук Тоҕо кэһиэҕим. Алаһа дьиэлэри, аал уоттары Атахпынан кэһиэм, аамайдыы оонньуом. П. Ойуунускай
Сэрии сибиниэс адаҕата, тордуйалаах уу кэриэтэ, тоҕо кэһэн барбыта. Р. Баҕатаайыскай
Эн кинини харыстаама, тоҕо кэһэн сырыт. Амма Аччыгыйа
8. Сокуоннайа суох кыраныыссаны туораа. ☉ Нарушать границу, переходить границу незаконно
Манан хаста да кыраныыссаны кэһэ сылдьыбыттара. Н. Якутскай
Кинилэр [Япония милитаристара] сотору-сотору Монголия кыраныыссатын кэһэллэрэ. И. Федосеев
9. көсп. Ылыллыбыт, бигэргэтиллибит былааны, олохсуйбут бэрээдэги алдьат, эбэтэр аахсыма. ☉ Нарушать принятый план, установленный порядок чего-л.
Генпламмытын санаатахпыт аайы кэһэбит. Н. Лугинов
Коля сынньалаҥын кэстибит буолан баран, ол оннугар кэскиллээх саҥа үлэни оҥордубут. М. Доҕордуурап
Уочараты кэһэн квартира ыла охсоору тииһэллэр. «ХС»
△ Туох эрэ уопсай туругун, дьүөрэлэһиитин, бэйэтигэр сөп түбэсиһиитин алдьат, мэһэйдээ, буортулаа. ☉ Нарушать взаимосвязь, гармонию, закономерность чего-л. [Саҥа дьиэ] олус хараҕы аалар, кыбартаал уопсай тутулугар бас бэриммэккэ ансамблы алдьатар, дьүөрэлэһиини кэһэр. Н. Лугинов
В битэмиин бөлөҕө тиийбэт буоллаҕына, түүнү кырааскалыыр бэссэстибэ — пигмент үөскүүрүн кэһэр. БЗИ СА
10. көсп. Үгэһи, сокуону, бэриллибит тылы толорбокко төттөрүтүн оҥор. ☉ Нарушать обычаи, законы, данное слово, делать наперекор
[Хаҥыллай:] Нохоо, сиэри кэһэн сэһэн ортотугар Нөҥүө түһүмэ! И. Гоголев
Павел Николаевич Шастин …… эһэлээх аҕатын үтүө үгэстэрин кэспэтэҕэ. И. Федосеев
Эн суолгуттан туораабатым, Эн ытык тылгын кэспэтим. П. Тулааһынап
11. Көҥүлгүнэн, хаарчаҕа суох аһаа-сиэ, айбардаа. ☉ Делать что-л. беспрепятственно; потреблять что-л. без ограничений
Оттон мин эрэйэ суох Эти баҕас мэтиргэтэбин, Кэнсиэрбэни кэһэ сылдьабын. С. Тимофеев
Уйгу быйаҥы Уллуктарынан кэһэн Уобалыы оонньоон, Уойарга бардылар. Эрилик Эристиин
♦ Кэтит суолун (суолгун) кэспит, уһун суолун (суолгун) оймообут, айыым <буруйум> суох — эйигин мэһэйдэспит, туорайдаспыт буруйум суох (улууга, күүстээххэ сүгүрүйэн көрдөһөн-ааттаһан этэр олук сорҕото). ☉ Часть ритуальной формулы-мольбы, обращенной к великим и грозным: я не имею греха, вины в том, что когда-л. препятствовал, сопротивлялся вашим деяниям
[Бакыыһа кинээс:] Баһылай! Эйигин уһун суолгун оймообут, кэтит суолгун кэспит айыым суох. Эрилик Эристиин. Сору сототунан кэспит — олус эрэйи-муҥу көрбүт, сордоммут (хоһуйан күүһүрдэн этэр олук). ☉ Перенес большие лишения, невзгоды (экспрессивная речевая формула)
Ама мин курдук …… Сор бөҕөнү сототунан кэспит, Эрэй бөҕө эгэлгэтигэр иҥнибит Иннинэн сирэй-дээх, Икки атахтаах баар буолуо дуо. А. Софронов
Муҥу муннунан тыыран, сору сототунан кэһэн, үс сылын дьэ толордо. Д. Апросимов
др.-тюрк. кеч, кез, хак. кис, кирг., алт. кэч
II
даҕ. Төрөөбүт, ыанар (ынах, биэ, таба). ☉ Отелившаяся, дойная (корова, кобыла, важенка)
Кытарах биэлэрин ыыталаан баран, кэс биэлэрин иһэр идэлээхтэр. Эрилик Эристиин
Кэс табабыт үүтүнэн килбиэннээх ньуургун сууйбуппутун кириргээбэккин. Эвен фольк. Кэс ынах төрөөтөҕүн маҥнайгы үс ыйыгар саамай үүттүйэр кэмэ. ФЕИ ГЫа
△ Туҥуй буолбакка, хасыһын да төрөөбүт, ыанар (ынах). ☉ Отелившаяся не впервые (не первотелка), дойная (корова)
Настаа туҥуй бургунастарын кэс ынахтаахтартан хаалсыбакка ыан олорбут. ВМП УСС
ср. др.-тюрк. кенч ‘детеныш животных’, гаг., тур. тенч ‘молодой’
III
кэс андаҕар — кэһиллибэт кытаанах андаҕар. ☉ Нерушимая, твердая клятва
Куба тула чуоҕуһан Кэс андаҕар биэрэллэр Күөх сулус, күп-күөх халлаан Мэлдьи баар буолуо диэннэр. И. Гоголев. Кэс санаа — баҕарар баҕа, истиҥ санаа. ☉ Заветное желание
Кэлэр кэм туһунан кэс санаам Мэлдьитин сүрэхпин минньитэр. Р. Баҕатаайыскай
Саха сирин оробуочай кылааһын туһунан аман өс тыллар, кэс санаалар этиллэллэр. С. Зверев. Кэс сурук — былыргы литературнай өйдөбүнньүк биир көрүҥэ. ☉ Одна из разновидностей литературного памятника (в виде эпитафий, наскальных писем и др.)
Орхон-Енисей VI–VIII үйэтээҕи өйдөбүнньүк кэс суруктарга эмиэ киирсэллэр. ВГМ НСПТ
Эпиграф — былыргы гректэргэ өйдөбүнньүк кэс суруктары ити курдук ааттыыллара. ВГМ НСПТ. Кэс тыл — кырдьаҕас киһи эдэрдэргэ кэскили барҕалыыр кичэллээх истиҥ санаатын, үтүө сүбэтин этиитэ; кэриэс тыл; дьоһуннаах дириҥ ис хоһоонноох тыл. ☉ Напутственное заветное слово старого человека, обращение к молодым
Кэриэс, кэс тыл. Кэһиллибэт кэс тыл.  Эмээхсин эрэйдээх Экэллэн олорон, Уолугар кэскиллээх Кэс тылын кэпсээбит. А. Бэрияк
Ийэ диэн тылтан тахсыбыттар Бары ытык кэс тыллар: Сир ийэ, Ийэ дойду, Ыал ийэтэ. И. Федосеев

уос

уос (Якутский → Якутский)

I
дьэбин уоһуй (уос) көр дьэбин
Маайа …… мичилийэ сылдьар бэйэтэ дьэбин уостара. Н. Якутскай
Үлэ киһитэ үөрэ-көтө сылдьар, Кыргыс киһитэ дьэбин уоһар. И. Гоголев
II
аат.
1. анат. Киһи, сүөһү, сорох кыыл-сүөл айаҕын үөһээ уонна аллараа өттүгэр баар имигэстик хамсыыр көп эттээх кырыыта. ☉ Губа, губы
Уол үөһээ уоһун туора соттумахтаан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Ыарыытын тулуйа сатаан хараҕын быһа симтэ, алын уоһун хам ытырда. И. Гоголев
Михаил Иванович Таня илиитин уоһугар даҕайда. Н. Лугинов
Киһим улахан баҕайытык көрөр, уоһа ибирдиир. Т. Сметанин
2. Ытар сэп-сэбиргэл буулдьатын аһарар турба курдук чааһа, оҥоһуга. ☉ Часть огнестрельного оружия в виде трубы, через которую проходит пуля или снаряд по заданному направлению, дуло
Буҕаалтыр сүүһүн тыбыс-тымныы бэстилиэт уоһа хаарыйар. Н. Якутскай
Икки уостаах саа барахсан. Дьиэбэр маннык сэгэртэйим хаалбыта. Т. Сметанин
Эмискэ анараа диэкиттэн тыһыынча уос биирдэ өрө ньирилии түһэр: эмиэ ньиэмэстэр! ДАЛ УуУоО
3. Туохха эмэ (үксүгэр мастан тутууга) куоһахтыы оҥо быһыы. ☉ Углубление, выемка, жёлоб, надрез на чём-л. (напр., на столбе)
Аҕыс аһаҕас уостаах аҕыс атыыр сэргэни Алаарыччы анньан кэбиспиттэр. С. Зверев
«Көр эрэ, ол баҕана уоһугар чаһым турар, туохха эмэ түбэһэн, кэлбэтэхпинэ, кэриэс гынаар», — диэбитэ кини. А. Сыромятникова
Дьиэ туттахтарына өһүөнү ууралларыгар баҕана уоһугар сылгы сиэлин кыбыталлар. «ХС»
4. көсп., эргэр. Сүөһү аһылыга, айаҕа. ☉ Прокорм, содержание скота
[Кыаһай оҕонньор] аҕабыыттаахтан сүөһү уоһугар ылбыт эргэ ырбаахытын арынан тараһатын тарбанна. Эрилик Эристиин
Сайыҥҥы кэмҥэ сүөһүнү таах (мэнээк) ыытан уоһунан аһаталлара. БСИ ЛНКИСО-1938
Ити сүөһүтүн уоһугар тугу биэрэр үһүнүй? «ХС»
5. Таһаарыы түһүк форматыгар «ким эмэ саҥатыттан, кэпсээниттэн, тылыттанөһүттэн» диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ В форме исходного падежа употребляется в значении «из чьих-л. уст»
[Одунча — Кулубаҕа:] Бу оҕо туох санааттан, туох буруйу-сэмэни оҥорбутун бэйэтин уоһуттан истиэхпитин баҕарабыт. Суорун Омоллоон
Манна кэпсэммит түгэннэри барытын мин билэр дьоннорум уостарыттан суруйбутум. П. Аввакумов
♦ Айаҕа (уоһа) аһылынна көр айах I
Доропуун оҕонньор уоһа аһыллан, кэпсии-ипсии түһүөх санаата кэллэ. Н. Заболоцкай
[Бытыа оҕонньор] уоһа аһыллан кэпсээн киирэн бардаҕына, туох да кыайан тохтоппот сэһэннээх, тойуктаах кырдьаҕаһа. «ХС»
Аҥаар уоһунан көр аҥаар. Бассабыыктары аҥаар уоспутунан хайҕыыбыт, аҥаарбытынан сирэбит. А. Софронов. Аһаҕас уостаах кэпс. — истибитин иһигэр туппат, кэпсии сылдьар. ☉ Невоздержанный на язык, болтливый (букв. имеющий открытые губы)
Ити киһи аһаҕас уостаах, сэрэн. Иккис уоһунан көр иккис. Биир уоскунан махтанаҕын, оттон иккис уоскунан киһи маанытын-күндүтүн, кэһиитин ылбаккын! М. Попов
Өрөөбүт уоскун өһүл көр өһүл. Өрөөбүт уоспун Өһүлэн, Хоммут уоспун Хоҥнорон, Оҕолорбор-биэбэйдэрбэр Олоҥхолоон да көрүүм... П. Ойуунускай
Ырыаһыт ыксыыр күнүгэр Өрөөбүт уоһун өһүлэр. Баал Хабырыыс
Өрөөбүт уоһа (өһө) өһүллүбүт (хоммут уоһа хоҥнубут) көр өһүлүн. Өрөөбүт уоһум өһүлүннэ, Дьэбиннийбит күөмэйим дьэҥкэрдэ. С. Васильев
Саа уоһугар тур көр саа. [Харабыл тойоно:] Бирикээһи мас курдук толоруҥ! Ким толорботох — саа уоһугар туруоҕа. П. Ойуунускай
Ыар мүнүүтэлэргэ, бэл, саа уоһугар туран, дьоруойдар сарын-сарыннарыттан өйөһөн, өрөгөйдөөх ырыанан биир сомоҕолонон, өлөр өлүүнү хорсуннук утары көрсөллөрө дии. Э. Соколов. Саа уоһугар туруор — тирээн туран ытан өлөр. ☉ соотв. ставить к стенке
Хаанымсах бандьыыттар …… Эрилик Эристииҥҥэ өстүйбүт хара санааларыгар кини кырдьаҕас ийэтин, түөрт чугас уруутун, икки күтүөтүн саа уоһугар туруорбуттара. Н. Тобуруокап
Балаҕаччыга бандьыыттар учууталбытын саа уоһугар туруорбуттарын Сэмэн уу хараҕынан көрбүтэ. «ХС». Уос бааһа сүппэтинэн (төлөт) түөлбэ. — суолтатыгар, аатыгар эрэ (иэс хаалыаҕынааҕар туох түбэһэринэн төлөт). ☉ Чем попало, лишь бы не пропало (заставлять вернуть долг — букв. подобно тому, как не пропадает след от раны на губе). Уоска бэрдэрбит (оҕустарбыт) курдук (уоска бэрдэрбиттии, оҕустарбыт- тыы) — эмискэ, соҕотохто (саҥата суох бар). ☉ Внезапно, вдруг, неожиданно (замолчать — букв. как будто в губы ударили)
Кулуба уоска бэрдэрбиттии саҥата суох олорбохтоото. И. Гоголев
Саала иһэ, уоска бэрдэрбит курдук, чуумпура түстэ. В. Ойуурускай
Василий Макарович уоска оҕустарбыт курдук туран хаалла. А. Сыромятникова
Буокай оҕонньор эрэйдээх уоска оҕустарбыттыы ах баран хаалла. «ХС». Уоска бэрдэрдэ — эмискэ, соҕотохто саҥата суох барда. ☉ Замолчать внезапно, неожиданно (букв. получить по губам)
[Дьэллиикэп Дьэкиим:] Эн тылыҥ-өһүҥ кытаанаҕыттан, соһуйаммын, уоска бэрдэрэн олоробун... П. Ойуунускай
Кэпсэтэ олорбут дьон уоска бэрдэрдилэр. М. Доҕордуурап
Сергей уоска бэрдэрбитэ, Нарыйаттан итини хайдах даҕаны күүппэтэҕэ. В. Яковлев
Тэҥн. хам барда. Уоскун минньит — айаххын минньит диэн курдук (көр айах I). Үтүө аһа үрүмэ, Кэриэс аһа кэһиэх, Ийэ аһа иэдьэгэй, Уос минньитэрин уурайбыт. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кураанах баҕа санаанан уо7у минньиппит этибит. Баал Хабырыыс
Бааҥка кэнсиэрбэ баарын холбоон, бары тэҥҥэ үллэстэн, уостарын минньиттилэр. И. Петров. Уос кураанах — саҥата суох, мээнэ, таах. ☉ Безмолвно, молча (букв. губы пустые)
Уос кураанах сытыахтааҕар сэһэргэһиэх эрэ. ПЭК СЯЯ
Оҕонньор онуоха да кыһаллыбата, уос кураанаҕын олоруохтааҕар, киһини көрбүччэ саҥардаҕа буолуо. А. Сыромятникова. Уос номоҕо — куруук туттуллар тыл, кэпсэниллэр кэпсээн. ☉ соотв. притча во языцех
Сыыспат наадатыгар «биэстэ кээмэйдээ, биирдэ быс» диэн уос номоҕунан салайтарабын. Р. Баҕатаайыскай
Үөрэҕэ суох саха оҕонньотторо «атах анныттан алдьархай тахсар» диэн уос номохтоох этилэр. «ХС»
Уос номоҕо буол көр номох. Өс хоһоонноро — үйэттэн үйэҕэ уос номоҕо буолан баран иһэр бэргэн этиилэр. Багдарыын Сүлбэ
Эһэлэри кытта кыс хаар ортото көрсүһэр былыр-былыргыттан киэҥ кэпсээҥҥэ киирэр, уос номоҕо буолар. ПАК АаТХ
Уос номох оҥоһун — номох оҥоһун (гын) диэн курдук (көр номох). Былыр-былыргыттан дьон үтүөҕэ-кэрэҕэ тардыһар үтүө санааларын ханнык эмэ сиэдэрэй үүнээйинэн …… сирэйдээн уос номоҕо оҥостор идэлээхтэр. И. Федосеев
Истэр былаһын тухары 1936 сыллаахха П.А. Ойуунускай тыл эппит ыһыаҕын уос номоҕо оҥостоллор. «ЭК»
Уос номоххо киир — номоххо (кэпсээҥҥэ, сэһэҥҥэ, хоһооҥҥо) киир (сырыт) диэн курдук (көр кэпсээн). Оннооҕор, бэл, дьон уоруйахтарынан, сымыйаччыларынан, ол-бу кыра кыйымсах идэлэринэн уос номоҕор киирэр гына сураҕырааччылар буолбаат. С. Тарасов
Дьэ итинэн, «Отелло курдук күнүүһүт» диэн уос номоҕор киирбит, дьиҥэр — киһиттэн эрэ кэрэ, үтүө, эрэнигэс, итэҕэйимтиэ сүрэхтээх хара мавр олох олорон бүтэр. Эрчимэн
Уостан түспэт көр түс I. Оҕонньор аата ол күн дьон уоһуттан түспэтэҕэ. Г. Угаров
Бырааһынньык икки-үс күнүн сонуна сылы быһа уостан түспэккэ кэпсэнэр, мөккүөрү да үөскэтэр. «ХС». Уостан уоска — киһиттэн киһиэхэ, дьонтон дьоҥҥо. ☉ соотв. из уст в уста
Ойдо, көттө уостан уоска Улуу поэт Маяковскай Поэзията норуокка. Эллэй. Уостарынан үллэстэллэр — кими да матарбакка, бэйэ-бэйэлэригэр тэҥҥэ үллэрэллэр (үксүгэр аһы). ☉ Делиться поровну, по-братски, никого не обижая (обычно о еде)
Өйүө астарын тобоҕун уостарынан үллэстэллэр. Н. Якутскай
Эти сонно тута уоспутунан үллэһиннибит. С. Федотов
Уос (тыл) тумалыга көр тумалык. [Доодороп кулуба:] Бу баай диэн уос тумалыга буолбут дьон — биһиги тыл этэрбитин көҥүллүүгүт дуо? Эрилик Эристиин. Уоһа сөлүннэ — тыла сөлүннэ (өһүлүннэ) диэн курдук (көр тыл). Холуочуйан, уоһа сөллүбүт. Уоһа уокка тиийбит — кыыһыран, өһүргэнэн уоһа уһаабыт, чорбойбут. ☉ соотв. надуть губы (букв. губы его дошли до камелька). Убайа кэһиитэ суох кэлэн, кыыс уоһа уокка тиийбит. Уоһа (уоһугар) уоһахтаах, <хараҕа хааннаах> — сааһынан эдэр, олох быһыытын-майгытын билэ илик. ☉ Молоденький, ещё неопытный в жизни, желторотый (букв. с желтком на губах)
Уоһахтаах эбээт уоһа, Ууну ааһыа, уоту туоруо. И. Гоголев
Эһиги оччугуй оройдоргут, Уоскутугар уоһахтаахтаргыт. С. Васильев
[Граф — Петяҕа:] Мин эйиэхэ этэбин — солуута суох, уоһа уоһахтаах да, өссө байыаннай сулууспаҕа бараары гынар! Л. Толстой (тылб.)
Уоһа уһуктаммыт — тыла уһуктаммыт диэн курдук (көр уһуктан). Маайа уоһа эбии уһуктаммыкка, тыла ордук сытыырхайбыкка дылы. А. Сыромятникова. Уоһугар киллэр — туох эмэ туһунан кэпсэтиитэ саҕалаа. ☉ Заводить речь, говорить, рассуждать о чём-л.
Туох тылы уоһугар киллэрэн Туох халлаан тойугун туойуой? И. Чаҕылҕан
«Бу икки атахтааҕы саралаан сииргитигэр умса түһэҥҥит, бэл күн төһө буолбутун билбэт буоллаххыт», — диэн уоһугар киллэрэн барар. «ХС». Уоһунан барар — сүөһү саас сирин бэйэтэ булан, эрдэ мэччийэн, аһыыр. ☉ Кормиться с поля (о раннем начале выпаса скота весной)
Мантан инньэ сүөһү уоһунан барыа. ПЭК СЯЯ
Быйыл саас сүөһү бэркэ уоһунан барда. ПИС СТС. Уоһун була илик түөлбэ. — ситэ сыһыйа илик, салайыыны истибэт (сылгыны этэргэ). ☉ Не приученный к узде (о лошади — букв. губы свои ещё не нашёл)
Далга уостарын була илик сылгылар хааллан тураллар. Уоһун иһигэр көр ис IV. Киһитэ биир кэм уоһун иһигэр тугу эрэ ботугуруур. Н. Якутскай
Кымаах Баһылай тугу эрэ уоһун иһигэр киҥинэйэн кэбистэ. А. Бэрияк. Уоһун кытта кэпсэтэр (саҥарар, ботугуруур) — бэйэтин кытта бэйэтэ кэпсэтэр, ис санаатын кыратык саҥаран, ботугураан таһаарар. ☉ соотв. бормотать себе под нос
Атах ороҥҥо олорор хараҕа суох оҕонньор, уоһун кытта ботугуруур саҥата иһилиннэ. Н. Неустроев
Даарыйа эмээхсин хараҥа муннугар токуйан олорон, уоһун кытта саҥарда. Амма Аччыгыйа
Соҕотоҕун сылдьан уоһу кытта кэпсэтии — үгүс булчут үгэһэ. Т. Сметанин. Уоһун оҕунуохтаа кэпс. — кимиэхэ эмэ бэрик биэр. ☉ Подмазать, дать на лапу, дать взятку кому-л. (букв. губы намазать). Кистии-саба уоһун оҕунуохтатарын сөбүлүүр тойон дииллэр
□ Уостарын оҕунуохтаатахха эрэ хамбаайын чааһын биэрэллэр. «Кыым». Уоһун сиигирт — кыратык тугу эмэ амсатан иһэрт. ☉ соотв. промочить горло, пригубить
Тоҕо үчүгэй аҕай урууну иҥнэри тарпатыҥ, үтүө күҥҥэр кулуттарыҥ уостарын сиигирдиэ да эбиккин. А. Сыромятникова
Ыһыахха барбах уоһу сиигирдэр кэриэтэ кымыстаабыттара. П. Аввакумов. Уоһун тарт түөлбэ. — сылгыны айааһаа, сыһыт. ☉ Объезжать лошадь. Уоһа тардыллан ыытыллыбыт сылгы. НАГ ЯРФС. Уоһун (уоһугар) уоһаҕа куура илик — олох быһыытын-майгытын үчүгэйдик билэ илик, олус эдэр. ☉ соотв. молоко на губах не обсохло
Били оҕонньор этэринии эттэхпинэ, уоһугар уоһаҕа куура илик, атах сыгынньах акаары кыыска кыырыктаах баспын бэриннэмий! Суорун Омоллоон
Биһи уоспут уоһаҕа Куура илик оҕолор Кыыһар туман буурҕаҕа Кыттан баарпыт дии, доҕор. П. Тобуруокап
Бэйэтэ буоллаҕына уоһун уоһаҕа куура илик адьас эдэр оҕо киһи. «ХС»
Уоһуттан (тылыттан) түһэрбэт (түспэт) көр түһэр. Оттон Мирон Маняттан Ол киэһэ арахпатах, Аптаах таптал ырыатын Уоһуттан түһэрбэтэх. С. Данилов
Поэт 350-чэ хоһоонноругар музыка суруллан, норуот уоһуттан түһэрбэккэ таптаан ыллыыр ырыалара буоллулар. «Чолбон». Уһуктаах тыллаах (уостаах) кэпс. — олус сытыы тыллаах. ☉ соотв. острый на язык
Оччо үлүгэр ас тахсыбытыгар уһуктаах уостаах обургулар хам буолуохтара баараа: туос сымыйа ол-бу хобу-сиби тарҕаппыттара. Софр. Данилов
Аҕабыыт кыыһа, сылаас эркиҥҥэ көхсүнэн буолан, быыстала суох ботугуруу турда. Уоһа уһуктаах, чорбоҥолос. А. Сыромятникова
Хоммут уоскун хоҥнор — өрөөбүт уоскун өһүл диэн курдук (көр өһүл). Чобуо Доргуунча Чокуур таас сототун Туора көтөҕөн олорон, Бэйэ бодотун тардынан, Хоммут уоһун хоҥнордо, Өрөөбүт уоһун өһүллэ. С. Зверев
«Көр эрэ!» — диэн мин мэлдьи аҕыйах саҥалаах таайым бу киэһэ иккиһин хоммут уоһун хоҥнордо. Н. Габышев
Хоммут уоспун хоҥнороору Хомуспун охсо сатыыбын. Баал Хабырыыс. Ыт уос буолла көр ыт II
◊ Куобах уоһа көр куобах
Манна куобах уоһа саҕаланна, мастарын лабаалара маҥан бытыктанан бардылар. Суорун Омоллоон
Барыта куобах уоһа аҥхай-оҥхой дулҕа дойду, айанныырга олус эрэйдээх. «ХС». Сэргэ уоһа эргэр. — сэргэҕэ ат тэһиинин иилэ быраҕарга анаан оҥоһуллубут куоһаахтыы оҥо быһыы. ☉ Специальная выемка на коновязи для закрепления поводьев лошади. Тоҕус уостаах тойон сэргэ
□ Аҕыс аһаҕас уостаах аҕыс атыыр сэргэ. С. Зверев
Тыыраҕас уос көр тыыраҕас. Уол төрүөҕүттэн тыыраҕас уостаах. Уос аһаҕас дорҕоон көр дорҕоон. Уос аһаҕас дорҕооннорун этэргэ уос ордук күүскэ үлэлиир. ПНЕ СТ. Уос бааһа бэт. — дьиэ сүөһүтүн ыарыыта: хабарҕа ыарыыта, күөмэйдьит. ☉ Болезнь домашних животных: скарлатина, дифтерит
Кыһына ичигэс буолан, уос бааһа сир ахсын дэлэйбит. «Саха с.». Маны [хабарҕа ыарыытын] сахалар өссө күөмэйдэппит, уос бааһа, сиир сиэһинэ эҥин диэн ааттыыллар. НПИ ССЫа
Уос бүтэй дорҕоон көр дорҕоон. Ордук маарыннаһар уос бүтэй дорҕооннорун саҥаралларыгар да, суруйалларыгар да булкуйаллар. КИИ МКТТҮө. Уос дорҕооно тыл үөр. — уос кыттыгастаах үөскүүр саҥа дорҕооно. ☉ Звук речи, образуемый с помощью губ, губной звук
Саха тылын уос бүтэй дорҕоонноро: б, м, п. Уос аһаҕас дорҕоонноро: о, ө, у, ү. М. Чооруоһап
Уостаах ох көр ох. Былыр саха сэриилэһэр, бултуур саата, сэбэ: кураахтаах саа диэн, уостаах ох диэн баара үһү. БСИ ЛНКИСО-1938. Уоһа ыпсыбат кэпс. — олус үөрэн, күлэн айаҕа сабыллыбат буолбут. ☉ соотв. рот до ушей
Луиза Алексеевна үөрэн да диэн оттон, төһөнү үөрүөй, уоһа ыпсыбат. Багдарыын Сүлбэ
Мин, булчут киһи буолан, дьэ үөрдүм, күлэн уоһум ыпсыбат буолла. «ХС». Уоһун хомоҕой салыыр көр салаа I. [Маҥнайгы отчут:] Уоспутун хомоҕой салыаҕа, Уоспутун Оруос Баай көрүөҕэ, Уоран аһаабыккыт диэҕэ. (Бары уостарын күлүнэн соттоллор.) П. Ойуунускай. Үтүлүк уоһа — үтүлүгү бүтүннүү устубакка эрэ илиигин таһаарар бэгэччэк ис өттүнэн баар аһаҕас. ☉ Отверстие с внутренней стороны рукавицы на запястье, через которое можно вытащить руку, не снимая рукавиц полностью
Оҕонньор үтүлүгүн уоһунан илиитин таһааран далбаатаабытыгар уола сүүрэн кэллэ. Саха фольк. Икки илиитин үтүлүктэрин уостарынан таһааран, ытыстарын көрдөрө нэлэппитинэн, дьиэлээх тойон киирэн кэлэр. Амма Аччыгыйа. Чөмчөкө (сирэй, уос) олоруута көр олоруу. Хайыаҕай, сирэйин, уоһун олоруута оннук
ср. др.-тюрк. аҕаз, аҕыз ‘рот, уста, губы’, тюрк. агыз, авыз, авуз ‘рот, уста’

Русский → Якутский