прославленный, знаменитый, известный; аатырбыт булчут знаменитый охотник; аатырбыт лётчик прославленный лётчик.

I албан аат громкая слава; албан ааттаах прославленный, славный; албан аат , суон сурах түргэн кынаттаах посл. у громкой славы, широкой известности быстрые крылья.
II албанец || албанский; албаннар албанцы; албан дьахтара (или кыыһа ) албанка; албан тыла албанский язык.

даҕ. Аата-суола киэҥник тарҕаммыт, аатырбыт. ☉ Известный, прославленный. Саха норуотун биллиилээх ырыаһыта Марыына Попова
□ Кинигэ геройдара ардыгар тыыннаах дьоннооҕор ордук биллиилээх, ордук уһун үйэлээх буолаллар диэн мээнэҕэ эппэттэр. ФЕВ УТУ

даҕ. Хайҕаллаах, ааттаах-суоллаах. ☉ Славный, прославленный
Аан дойду үрдүнэн Албаннаах Сэбиэскэй Аармыйаны Айхаллыыр муусука оонньоото. С. Васильев
Украина, эн үрдүк үөрүүҥ — Биһиги бүттүүммүт үөрүүбүт, Албаннаах үбүлүөйүҥ күнүн Айхаллаан, чиэстии түмүстүбүт. Күннүк Уурастыырап
Эн албаннаах Кыһыл Аармыйа байыаһын аатын ыллыҥ, саатын-саадаҕын сүктүҥ, форматын кэттиҥ. Суорун Омоллоон

страд. от уруйдаа-айхаллаа= 1) быть прославленным, славиться, прославляться; 2) шумно, неумеренно восхваляться, превозноситься.

страд. от уруйдаа= 1; быть прославленным, прославляться; уруйдан, улуу Ийэ дойдубут! славься, наша великая Родина-мать!

уст. предсказывать; провидеть, предвидеть (о шамане); ааттаах ойууннара керүүлэнэн кэпсиир фольк. один из их прославленных шаманов, провидя, всё предсказывает.

1. 1) носящий имя, кличку, прозвище, именуемый, называемый; с именем..., по имени..., по кличке..., по прозвищу...; биһиги колхозпут "Лена" диэн ааттаах наш колхоз называется "Лена"; маны Яков диэн ааттаах киһи кэпсээбитэ это рассказал человек по имени Яков; Мохсоҕол диэн ааттаах ыт собака по кличке Сокол; дойду сурахтаах , алаас ааттаах погов. (каждая) страна имеет свою славу, (каждый) алас — название; 2) замечательный, превосходный, знаменитый; ааттаах булчут замечательный охотник; ааттаах үлэһит превосходный работник; собо — ааттаах ас карась — славная еда; албан ааттаах прославленный, знаменитый, знатный; 2. нареч. разг. очень; исключительно; отменно; ааттаах улахан очень большой; ааттаах күүстээх исключительно сильный; ааттаах үчүгэй отменно хороший; 3. употр. в знач. частицы, выражает собирательность: балык ааттаах барыта баар есть всякого рода рыба; эр киһи ааттаах биир да суох нет ни одного мужчины; 4. употр. в роли модального сл. и выражает 1) ссылку на чужую речь с оттенком недоверия, отриц. отношения говорящего к высказываемому: мас онно үүммэт ааттаах говорят, деревья там не растут (чему едва ли можно верить); ону кини эрэ билбит ааттаах об этом узнал якобы только он; 2) осуждение, иронию: снайпер ааттаах а ещё снайпером называется # аата суох безымянный палец; туох ааттаах (или ааттааҕын ) что за...; что это...; туох ааттаах айдаанай ? что за безобразный шум?; туох ааттааҕын мээрилээн хааллыҥ ? что это ты повторяешь всё время одно и то же?

аат.
1. Туох эмэ ис номоҕо, тугу, туох санааны этэрэ. ☉ Содержание, основная суть изложения, тема. Тылын хоһооно иһиллибэт
□ Бэрт элбэҕи кэпсээн суккуйда да, хоһоонун өйдөөбөтүм. СТБКТ. Ханнык даҕаны, иһиттэххэ туох да хоһооно суох курдук чабырҕах хайаан да кистэлэҥ, табылыннаҕына, бэрт куодаһыннаах ис хоһоонноох буолар. Саха фольк.
2. Устуруокаларын ахсын тыллар сүһүөхтэрэ дьүөрэлэһэн иһиллэр, суруллар дьоҕус уус-уран айымньы. ☉ Стих, стихотворение
Хоһоон баайа, уобараһа хоруоҥкалыы тиһиллибэт, Тыл бэргэнэ, тыл арааһа Тыаттан мастыы кэрдиллибэт. Күннүк Уурастыырап
Кэнчээри сахалыы хоһоон ааҕа чоргутар. Суорун Омоллоон
♦ Хоһооҥҥо холбоммут, ырыаҕа ылламмыт — киэҥник биллэр, аатырбыт, сураҕырбыт. ☉ Прославленный, воспетый, популярный. Хоһооҥҥо холбоммут, ырыаҕа ылламмыт Өлүөнэ эбэккэм
◊ Ис хоһоон көр ис IV
Сахалыы добдугураччы ааҕара, нууччалыы даҕаны быһа холуйан сурук ис хоһоонун өйдүүрэ. Софр. Данилов
Олус үчүгэйи күүппүтүттэн эбитэ дуу, Серёжа кинигэтин ис хоһоонун астыммата. Н. Лугинов
Өс хоһооно көр өс II. «Кырдьаҕаһы хааһахха хаалаан сылдьан сүбэлэт» диэн саха өһүн хоһооно олус сөп эбит. Амма Аччыгыйа
«Тыала суохха мас хамсаабат, уота суохха буруо тахсыбат» диэн өс хоһооно баарыныы «Арктика» сопхуос дьоно, туох даҕаны суоҕа буоллар, бу курдук сымыйанан айдаарыахтарыгар табыллыбат. Н. Якутскай
ср. др.-тюрк. хошуҕ ‘стихотворения, поэма’, алт. кожоҥ, тув. кошаҥ ‘песня’

I 1. 1) имя; прозвище; кличка; аатыҥ кимий ? как твоё имя?, как тебя зовут?; хос аат прозвище; аҕатын аата отчество; ытым аата Харабыл кличка моей собаки Страж, мою собаку зовут Страж; аатынан ыҥыр = звать по имени; аат биэр = давать имя, кличку, прозвище; 2) название; заголовок, заглавие; кинигэ аата название книги; 3) имя, известность, слава; үрдүк аат высокое имя; слава; аакка киирбит прославленный, известный; аатын алдьат = опозорить; аатын киртиппит он запятнал своё имя, свою честь; аатын ыл = победив, обесславить; 4) звание; республика үтүөлээх учууталын аатын биэрбиттэр ему присвоили звание заслуженного учителя республики; 5) именины; 2. в ф. дат. п. выступает в роли послелога со значением во имя, в знак, в честь, в память чего-л.; ийэ дойду аатыгар во имя родины; бу малы Москваҕа сылдьыбыт ааппар атыыластым эту вещь я купил в память о пребывании в Москве; 3. в знач. модальной частицы употр. при противопоставлении: аҕатын сүрэхтээх аатыгар сүрэҕэ суох уол төрөөбүт в противоположность работяге отцу сын оказался лентяем (букв. родился сын-лентяй) # аат аҕай харата кое-как, спустя рукава; аата (или аатыгар ) эрэ а) дрянной, неважный; только и славы, что...; аата эрэ сүөһү дрянная скотина; аатыгар эрэ үлэһит неважный работник; б) для виду; спустя рукава; аата эрэ үлэлиир он работает только для виду; аат былдьас см. былдьас ; аатыттан ааспыт а) это стало ни к чему непригодным; илим аатыттан ааспыт сеть стала ни к чему непригодной (вся изорвалась); б) оно стало ни к чему непригодным (о животном); аатыттан суох и в помине нет; аат ыыт = распространять клевету; клеветать на кого-л.; ити аата см. ити 2; ол аата см. ол II; туох аатай см. туох .
II ад||адский; аат уола ! бран. исчадие ада!; аҕабыт ойоҕо аакка түһэр погов. жена священника в ад попадает.