прям., перен. пробуждаться, просыпаться; уугуттан уһугун = проснуться; айылҕа уһугунна природа пробудилась; өй-санаа уһугунна сознание пробудилось # оһоҕоһум уһукта илик у меня ещё аппетит не разыгрался (сразу после сна).

сов., рассыпаться несов. 1. (просыпаться) тоҕун, ыһылын; бусы рассыпались хоруоҥка ыһылынна; 2. (развалиться) ыһылын, үрэлин; бочка рассохлась и рассыпалась буочука, сахсайан, ыһыллан хаалбыт; 3. (о волосах) түс; волосы рассыпались по плечам баттаҕа санныларыгар түспүт; 4. (разбрестись) ыһылын, тарҕан; охотники рассыпались по лесу булчуттар тыа устун ыһылыннылар.

1. туохт.
2. Үөһэттэн ыһыллан тоҕун (хол., буор бытархайа); күүскэ таммалаа (хол., уу). ☉ Литься, течь сверху струйками, струиться, капать (напр., о воде); сыпаться сверху (напр., об осколках снаряда). Хараҕын уута саккырыыр
   □ Эриэн кыылым эриллэн сыттаҕына, …… модун санаалаах мохсоҕол кыылым халлаан оройуттан, хайдыбыт түөһүттэн хаана саккыраан, хаһыытаан түстэ. П. Ойуунускай
   Хайа хараҥа хонноҕор үөһэттэн уу саккыраан суурайбыт истиэнэ курдук туруору тааһыгар тиийэн кэтиллэ түстэ. Н. Якутскай
   Кини били хамбаайынтан саккыраабыт туораах бурдугу миэлиҥсэ тааһыгар кутан биэрдэ. Суорун Омоллоон
   Өстөөх сытар сирин хара күдэн сапта, буор-сыыс, от-мас өрө ытыллан тахсар, төттөрү саккырыыр. Т. Сметанин
3. Туох эмэ быыһынан, тэһэҕэһинэн тоҕун. ☉ Просочиться, просыпаться откуда-л., сквозь что-л. (напр., сквозь решето)
   Ньырбачаан …… дьараҕа мустар быыкайкаан балык ыамаларын тута сатыыра да, уон тарбаҕын быыһынан саккырыыллара. Далан
   [Куйууру] ньамаҕа барыта саккырыар диэри сахсыйаҕын. ПАЕ ЭАБ
4. поэт. Тык, тыган кутулун (хол., күн уотун, саһарҕаны этэргэ). ☉ Литься, струиться (напр., о лучах солнца)
   Көмнөхтөөх тииттэри быыһынан Сардаҥа сүүмэхтэрэ саккырыыллар, Көмүс устурууналар сыыйыллан Лыҥкынаһа тыаһаан бараллар. М. Ефимов. Саккырыыр сардаҥа Саһарҕа кыымынан Доҕорум аатыгар Бирибиэт атаардым. П. Тулааһынап
5. дьүһ. туохт. Сыһыллыбыт-соһуллубут, аанньа кыаммат дьүһүннээх буол. ☉ Иметь несобранный, расхлябанный, беспомощный вид. Киһибит бу саккыраан тиийэн кэллэ
   ср. уйг. шакири, орд. сархира ‘течь, литься’

туохт.
1. Утуйан бүт, утуйан тур. ☉ Перестать спать, проснуться
Аны дьоммут уһуктуохтара, бара охсон кэлиэх. А. Софронов
Пуд Ильич уһуктар, хамсаныыта-имсэниитэ түргэтиир, санаата көтөҕүллэр. Далан
Саҥа ойон эрэр күн уотун көмүс сүүмэҕэ, уһуктубут чыычаахтар ырыаларынан аргыстанан, тэлэллибит аанынан дьиэҕэ киирдэ. Л. Попов
2. кэпс. Уһуктубут курдук буол, тылын, чэлгий (айылҕаны этэргэ). ☉ Ожить (о природе)
Хара тыа уһуктан, күөх хампанан намылыйан, титирик мастар күөх лабаалара бары биир тэҥҥэ күөгэлдьиһэ тураллар. Амма Аччыгыйа
Айылҕа ийэ уһуктан — Ала дьикти арылынна, Кыыспыт имнээх илин саҕах Кытыастар уокка куустарда. Күннүк Уурастыырап
Халарча оҕонньор айылҕа саас уһуктарын кэпсээбититтэн уонна көрдөрбүтүттэн үөрбүт көрүҥнээҕэ. С. Дадаскинов
3. көсп. Урут биллибэккэ сылдьан, эмискэ көбөн, күөдьүйэн кэл (хол., иэйии). ☉ Пробудиться, проснуться, затеплиться (напр., о чувстве)
Күөрэгэйи, тыалы кытта Күн тахсыыта дьол уһуктар. И. Гоголев
Быһайын миэхэ ол талааным ситэ уһукта илик этэ, оттон быйыл кыһын дьэ уһугунна. И. Семёнов
Микиитэ, эдэр киһи, Агашаҕа сүрэҕэ уһуктуох курдук гынан иһэн, умуллан хаалар. Эрчимэн. [Ньыыкан:] Кэлин киһи идэтигэр, дьарыгар бэриллэрин, өйүгэр-санаатыгар биллибэккэ да сылдьан хаһан эрэ булгуччу уһуктуохтааҕын биллим диэн бигэтик этэбин. НЭНь
♦ Оһоҕоһо (иһэ) уһукта <илик> көр оһоҕос. Бу оҕо оһоҕоһо уһукта илик быһыылаах
□ Мин мааҕын сарсыарда эрдэлээн, иһим уһуктубакка, аанньа аһаабакка ордук иэдэйдим. Н. Борисов
Баҕар, сөп-сөрүүн бутугас оҕото иһиэҥ буолаарай, иһиҥ уһуктуо этэ. В. Гаврильева. ☉ Өйө уһуктар — урут өйдөөбөтүн чопчу өйдүүр буолар, өй-санаа өттүнэн лаппа сайдар. ☉ Пробудиться (о сознании), прозреть
Кини Дьаакыбылап кулуба бас билэр сириттэн төһөнөн ыраатар да, соччонон тыла чобуотуйан, санаата сайдан, өйө уһуктан барар. Н. Якутскай. Суобаһа оонньуур (уһуктар) калька. — куһаҕаны оҥорбутун кэлин өйдөөн кэмсинэр, суобаһыргыыр. ☉ соотв. совесть проснулась
Хайдах эрэ суобаһа уһуктарга дылы гынна. Н. Павлов
Син өйдөөбүт дии, соролообут саҥыйахтааҕын көрөн, суобаһа оонньоотоҕо дуу? С. Курилов (тылб.)
Уһуктубат <уһун> уутун утуйда көр уу II. Сырдык дууһатын таҥараҕа туттаран баран, уҥа орон үрдүгэр уһуктубат уһун уутун утуйа сытар. А. Софронов
Манна икки бойобуой лүөччүк үйэ-саас тухары долгуйбат чуумпуга сууланан, уһуктубат ууларын утуйа сыталлар. Амма Аччыгыйа
Украина илгэлээх буоругар таптыыр доҕоро, кэргэнэ Сүөдэрэ уһуктубат уһун уутун утуйа сытар. П. Аввакумов
ср. др.-тюрк. одун, хак. усхун, с.-юг. узуҕан ‘просыпаться’