сов. см. протекать.

1) течь, протекать; дьиэбит тэһиннэ у нас крыша протекает; 2) прорываться (о нарыве) # уум тэһиннэ мне хочется ещё поспать (т. к. я давно как следует не спал).

I несов. 1. сүүр, сүүрт, уһун; река течёт өрүс сүүрдэр; слёзы текут хараҕын уута сүүрэр; 2. (протекать) тэһин; крыша течёт кырыыса тэстэр; 3- (проходить, совершаться) уһун, баран ис; время течёт быстро бириэмэ түргэнник баран иһэр.

1) плыть (по течению); плавать; өрүскэ муус уһунна лёд на реке пошёл; 2) плыть на чём-л.; болуотунан уһун = плыть на плоту; борокуотунан уһун = плыть на пароходе; 3) перен. плавно двигаться; плавно распространяться; халлааҥҥа ый устар в нёбе плывёт луна; аа-дьуо хааман устар она идёт плавной неторопливой походкой; былыт устар облака плывут; 4) перен. протекать, проходить (о времени); күн-дьыл биллибэккэ устар дни идут незаметно; 5) протекать; впадать; Лена Хотугу Муустаах океаҥҥа устар Лёна впадает в Северный Ледовитый океан; бу үрэх хапчаанынан устар эта речка протекает по ущелью # муус устар апрель; ууга уһун = вконец разориться.

1) быть побеждённым, потерпеть поражение; куоталаһыыга кинилэр биһиэхэ хоттордулар в соревновании они уступили первенство нам; өстөөхтөр лаппа хоттордулар враг потерпел полное поражение; 2) перен. худеть; осунуться; 3) перен. страдать от кого-чего-л.; кини тылыттан ордук хоттордум я больше уязвлён его словами; 4) перен. промокать; протекать; дьиэм хоруобуйата ардахха хотторор крыша моего дома протекает.

дьүһ. туохт.
1. Хайа эмэ диэки сыаллаахтык-соруктаахтык, көнөтүк субуһан сыҕарый, айаннаа (элбэх кими, тугу эмэ этэргэ). ☉ Двигаться, направляться куда-л. караваном прямо, целеустремлённо (о большом количестве когочего-л.)
Буолар күнүгэр сарсыарда мэҥэһиктээх аттаахтар ол диэки утуу-субуу хотоҕос курдук холлойбуттара. Болот Боотур
2. көсп. Сүнньүгүн булан, табыллан, мэһэйэ суох, холкутук баран ис (туох эмэ буоларын этэргэ). ☉ Идти, протекать ровно, свободно, без помех и препятствий (напр., о мероприятии)
Кэпсэтиилэрэ холлойбутунан барда. Амма Аччыгыйа
ср. кирг. калдай ‘выпячиваться, вздуваться’

1. дьылыгыраа диэн курдук. Кини хараҕар дьылыгырайбыт көнө мастардаах лиҥкинэс тыа мэктиэтигэр субу көстөргө дылы гыммыта. И. Федосеев
   Ира - ийэтин саҕа, дылыгырайбыт көнө уҥуохтаах, ып-ыраас хааннаах …… тып курдук номоҕон кыыс. П. Аввакумов
2. Түргэнник, чэпчэкитик, дьулуруччу хаамп (көнө уҥуохтаах, намчы быһыылаах-таһаалаах киһи туһунан). ☉ Ходить, двигаться, проворно, быстро, грациозно, легко перебирая ногами (о стройном худощавом человеке)
   Почтальон кыыс дьылыгырайан киирэн уһун синньигэс кэмбиэри сопхуос дириэктэрэ П.И. Павловка туттаран кэбистэ. АНТ ДьҮС
3. Түргэнник сүүрүгүр (биир тэҥ кыракый долгуннанан). ☉ Протекать (стремительно), течь, покрываясь мелкими волнами
   Аатырар-сураҕырар Амма эбэ бу бааһыналарга кырыйыы кыбытык буолан, көстө-сүтэ дьылыгырайан ааһар. С. Федотов
   Ону ортотунан тардыы көмүс Таатта үрэх дьылыгырайан ааһар. «Кыым»

туохт.
1. Тугу эмэ сүтэрэн, туттан ороскуоттан; туохха эмэ үбү-аһы, малы сүтэр. ☉ Тратиться; расходоваться на что-л. Куттар хороммот, бастар бараммат (өс хоһ.)
Үс түүннээх күнү быһа мин кэпсээн суруйан тахсыбытым. Төһөлөөх кумааҕыны хороммуппун, хаста соппуппун, көннөрбүппүн, бэйэм да өйдөөбөппүн. Н. Заболоцкай
[Сэмэн] кэнники ходуһа сирэ суох буолан, сыл аайы от атыытыгар хороноро. Эрилик Эристиин
Сойуус баайа хостонон хоронор сирбит-уоппут соболоҥун үбүнэн утары төлүүрүн [Ельцин] эрэннэрэр. Н. Борисов
2. көсп. Буолан бүт, аас. ☉ Протекать, миновать
Күн-дьыл күүппэт, хонук хоронон иһэр. Уһатар олох сатаммат. Ф. Софронов
ср. др.-тюрк. хора ‘терпеть убыток, иметь потери’

I 1) миновать, проходить, проезжать; проследовать, идти дальше; күөлү аас = миновать озеро; аттаахтар аастылар проехали всадники; хоско аас = пройти в комнату; куоракка аас = проследовать в город; 2) протекать, миновать (о времени); идти, проходить, совершаться (о каком-л. процессе, работе и т. п.); икки хонук ааста прошло два дня; мунньах үчүгэйдик ааста собрание прошло хорошо; үһү сүүрбэ (или мүнүүтэ ) ааста двадцать минут четвёртого; үс хонугу ааспакка кэл приходи не позже, чем через три дня; киһи буруйа ааспат —халлаан түргэнник көнөр погов. вина человека не скоро забывается, скорее нёбо прояснивается; 3) прекращаться, утихать; исчезать; проходить; ардах ааста дождь прекратился; тыал ааста ветер утих; сылайбытым ааста моя усталость прошла; 4) в сочет. с деепр. на =ан означает действие, совершаемое мимоходом, попутно: сылдьан аас = зайти мимоходом; этэн аас = сказать мимоходом (следуя куда-нибудь); хонон аас = переночевать в пути; 5) переходить какой-л. предел, границу; уу тобукпун ааһар вода мне выше колен; 6) утрачивать возможность, быть не в состоянии (делать, предпринимать что-л.); тулуйарбыттан аастым я не в силах больше терпеть; 7) редко утратить что-л., лишиться чего-л.; көрөр харахпыттан ааһыым клятва чтоб мне ослепнуть (букв. пусть я лишусь своих зрячих глаз) # ааһар былыт албына пройдоха, плут, мошенник; ааһа түс = превосходить кого-л. в чём-л.
II уст. голодать, терпеть голод; айан киһитэ ааспыт путник проголодался; аастахха аба да амтаннаах , утаттахха уу да минньигэс посл. для голодного и трава вкусна, для жаждущего и вода сладка.

туохт.
1. Күүскэ охсулун, тыастаахтык дьалкылын (уу балкыырын туһунан); дибилийэ тыастаахтык уһун, сүүрүгүр (үрэх, өрүс туһунан). ☉ Громко плескаться, биться, ударяться о что-л. (напр., о волнах); с большой силой и шумом протекать где-л., впадать куда-л. (о речке, реке)
Эппэҥниир, түллэҥниир, мэҥийэр байҕалым Эҥсиллэр, дьалкыллар балаһа бааллара Орулаан, барылаан, күрүлээн кэлэннэр, Очуоска иҥнэннэр, кэтиллэ түстүлэр. Күннүк Уурастыырап
Элиэнэ эбэм Иирэтин саба, Үрдүнэн охсо Эҥсиллэн киирдэ. Эллэй
Эппэҥнии, аҕылыы сытар Эҥсиллэр хотун муора Балысхан баалын мунньар Балкыыра тосту-туора. А. Бродников
Кыыс Амма эҥсиллэн, эҥээттэн кутулунна Алдан эбэҕэ. «ХС»
2. Ыраахха диэри уһуннук дуораһыйан, бара тур (хол., ырыа). ☉ Разноситься, раздаваться, звучать громко и раскатисто (напр., о песне)
Дагдаҕар Баатырдаах Чогдоон Бөҕө хаһыылара, көҥдөй маһы охсон көбүргэтэллэрэ тыа баһынан эҥсиллэн ырааттар-ыраатан киирэн бара турбута. Далан
[Тася] уол оҕолуу күүстээх куолаһа, чуумпу тыа салгынын тоҕо силэйэн өссө улаатан, ыраах эҥсиллэ турда. Л. Попов
«Ураа!» хаһыы модун дорҕооно …… Өлүөнэ эбэм эҥээрийэр киэҥ хочотун үрдүнэн эҥсиллэ дуораһыйда. В. Протодьяконов
3. Киһи хараҕа ыларынан ыраахха диэри тэнийэн, нэлэһийэн бара тур (киэҥ нэлэмэн сир туһунан). ☉ Простираться вдаль и вширь, стелиться, насколько хватает глаз (о широкой долине, безлесном пространстве)
Кыыс Хотун киэҥ Кыталыктааҕын кэриччи көрүтэлиир. Ырыых-ыраах эҥсиллэн, тумарыктыйан барара үчүгэйэ бэрт. А. Сыромятникова
Туундара, туундара, Мин тулам тумара, Эргиччи маҥан хаар, Эҥсиллэр киэҥ куйаар. И. Федосеев
[ССРС] хотугу диэки өттүгэр Хотугу муустаах муора эҥээригэр …… уорааннаах салгыннаах туундара балаһата эҥсиллэн барар. БИД
4. кэпс. Ырааҕынан тэлэһийэн сырыт. ☉ Скитаться, бродить, странствовать по земле, дальним странам
Онон-манан эҥсиллэн сылдьар. ЯРС
Дьэ, уол оҕото! Саас Аммаҕа баара, билигин куоракка эҥсиллэн кэлбит. Күрүлгэн