разг. процеживать прокисшее молоко (до образования густой массы).

побуд. от сүүр= 1): атынан сүүрт = скакать на коне; 2) перен. цедить, процеживать; үүтү маарыланан сүүрт = процедить молоко через марлю # дьаамна сүүрт = уст. а) развозить почту (по населённым пунктам); б) прост, страдать поносом.

1) просеивать или цедить, процеживать сквозь сито; бурдугу сиидэлээ = просеять муку через сито; отон уутун сиидэлээ = процедить брусничный сок через сито; 2) перен. тщательно отбирать, выбирать что-л. (оставляя самое лучшее).

I
туохт. Туох эмэ утах курдук уһун синньигэһи (хол., кылы, баттаҕы, оту) бэйэ-бэйэлэригэр чөмөхтүү холбуу тут. ☉ Складывать, собирать что-л. (напр., конский волос, волосы, траву) отдельными пучками
Нида киниэхэ, «иэс баайа» оонньоон, икки аҥыы хайытан сүүмэхтээбит баттаҕа, көхсүгэр кулунчук кутуругунуу өрө хоройо сүүрэрэ. Нэртэ. Эһиги бэйэҕит билэҕит Кэймэтиинэп оҕонньор Кэрэхсэнэр үлэтин: Сүүһүнэн кырсаны Сүүмэхтээн биэрбитин. Чаҕылҕан
II
туохт., кэпс. Аһыйбыт үүтү сиидэлээ, убаҕаһын сүүрт. ☉ Процеживать прокисшее молоко, чтобы отделить гущу. Өр турбут үүтү сүүмэхтээ

1. сүүр I диэнтэн дьаһ. туһ. Улаан, сур, хара убаһалары мииммит үс Сорук Боллур уолаттар сүүрдэн киирэллэр. Суорун Омоллоон
   Аҕыйах күн иһигэр өтөрүнэн буолбатах ыарахан балаһыанньа үөскээбитэ: оттонор алыылар, сыһыылар уунан туолбуттара, үрэхтии сүүрдүбүттэрэ. «Кыым»
2. Туохтан эмэ арааран хойуутун сүүйэн кут, сиидэлээ. ☉ Процеживать жидкость через сито, цедилку, отделяя её от гущи
   Виноград отонун буочукаҕа көөнньөрөн уоҕурдан баран, убаҕаһын атын буочукаҕа сүүрдэн куталлар уонна тыын тахсыбат гына бүөлүүллэр. Н. Якутскай
   Оруостан сүүрдэн сомогуон оҥороҕун, ыалдьыт бөҕөнү ыҥыраҕын. Агидель к.
   ♦ Дьаам сүүрт көр дьаам. Кини сыалааҕы наһаа элбэҕи сиэн дьаам сүүрдэн хонно
   ◊ Дьаам сүүрт көр дьаам
   «Дьаам сүүрпүккүн суруйтарбатах үһүгүн», — диэн хорохоот обургу барытын кэпсээн биэрдэ. П. Ойуунускай
   Эмиэ даҕаны баайдар онон-манан киирэннэр, аны дьаам сүүртэхтэрэ буоланнар, дьонтон от хомуйтаран сииллэрэ хаалбыт ээ! Күндэ
   Максим аҕата кэлин дьаам сүүрдэ сылдьан сиикэйгэ икки сыарҕалаах аттыын ууга түһэн өлөн турар. Н. Габышев. Илим сүүрт — өрүскэ сүүрүк хоту илими уһуннаран балыктаа (өрүскэ балык сыстар кумах кытылын кыйа илими тыыттан, мотуордаах оҥочоттон үөскэ түһэрэн, аа-дьуо сүүрүк хоту балыктааһын). ☉ Ловить рыбу на реке сетью на плаву (вид рыбной ловли: на реке в рыбных местах сплавляют сеть вниз по течению, проверяя время от времени). Уолаттар өрүскэ илим сүүрдэллэр
   □ Киэһэ аһылыкка кинилэр Бэргэнниин илим сүүрдэн үрүҥ көмүс курдук кылабачыспыт кыра хатырыктаах үрүҥ балыктары ылбыттара. Н. Босиков
   ср. ДТС йүгүрт ‘заставить бежать’, алт. дьүгүрт ‘пустить бегом, рысью, карьером, заставить бежать’, монг. шүүх ‘цедить, процеживать’

туохт.
1. Тугу эмэ сиидэ нөҥүө кутан ыраастаа эбэтэр уутун сүүрт. ☉ Очищать, процеживать, пропуская через сито
Мааппа …… бурдугун сиидэлии турда. Амма Аччыгыйа
Массыыналар буордаах ууну сиидэлээн дьигиһитэллэр. С. Окоёмов
Ынаҕы ыан бүтээт, үүтү ынах турар сириттэн таһаара охсуллуохтаах, онтон сиидэлээн баран, сойута ууруллуохтаах. ДьСИи
2. көсп. Туох эмэ уратытынан, чорбойорунан талан, сыымайдаан ыл, хааллар. ☉ Выбрать, оставить кого-что-л. после тщательного отбора (по какому-л. признаку)
Дьэ онтон ыла Дьэллик булт туһунан доҕорун кэпсээнин сэрэнэн, сиидэлээн иһиттэҕинэ табыллар буолбута. Н. Заболоцкай
Сымыйа-кырдьык атастар, доҕоттор өрүү үгүс буолааччылар, кинилэри күн-дьыл сиидэлиир. «ХС»
Кэпсээн, хоһоон суруйа сатаабыт киһи элбэх да, күн-дьыл сиидэлээн, бэрт аҕыйахтара ааҕааччылар дьиҥ чахчы билиниилэрин ылаллар. «Кыым»
3. көсп., кэпс. Бүтүннүү сиидэ хараҕын курдук хайаҕас оҥор (хол., элбэх буулдьанан ытыалаан). ☉ Изрешетить, прошить кого-что-л.
Мин өрүү көрөбүн: Буулдьа сиидэлээбит Знамятын — Кыһыл Уоту. Л. Попов
Синиэлин хас да сиринэн буулдьа сиидэлээбит, киитэлин үөһээ сиэбин эмиэ дьөлө көтөн ааһыталаабыт. «ХС»
Мишка модьутаҕа этиргэн бэйэтин бүлүмүөт буулдьата хас да сиринэн сиидэлээбитэ. К. Симонов (тылб.)
◊ Сиидэлии туруупкалар биол. — үүнээйигэ сэбирдэх үөскэппит органическай бэссэстибэлэрин бары уорганнарга тарҕатар туруупкалар. ☉ Решётчатые трубки
Субаҕа суба утахтара уонна сиидэлии туруупкалар бааллар. КВА Б
Тымырдарга баар сиидэлии туруупкалар устун сэбирдэхтэн үүнээйи бары уорганнарыгар органическай бэссэстибэлэр тарҕаналлар. КВА Б