ж. 1. (вескость) олохтооҕо, дьоһуннааҕа; 2. (положительность) дьоһуннааҕа, түһэ-баһа, түспэтэ; 3. (прочность) бөҕөтө, беҕөтө-таҕата.

ж. I. (прочность) бигэтэ-та-ҕата, бөҕөтө; 2. (серьёзность, степенность) боччума, дьоһуна, түспэтэ.

побуд. от кэбирээ = ослаблять прочность чего-л.; хотуур угун кыһан кэбирэт= сделать косовище непрочным (слишком обстрогав его).

1 ж. 1. (твёрдость, прочность) бөҕөтө, кытаанаҕа; крепость камня таас бөҕөтө; 2. (степень насыщенности чем-л.) кытаанаҕа, уоҕа; хатана; крепость раствора суурадаһын кытаанаҕа; крепость вина арыгы уоҕа.

1) внешний вид, внешнее состояние (животного); ынаххыт өҥө-түүтэ хайдах этэй? какова на вид была ваша корова?; 2) разг. общий вид, общее состояние (человека); 3) разг. добротность, прочность, цельность (одежды, ткани); бу сон өҥө-түүтэ бараммыт эта шуба совершенно износилась.

уст. сухожильная обмотка лука и стрелы (для придания им большей прочности и эластичности).

1. даҕ.
2. Кытаанах, бөҕө-таҕа, алдьанымтыата суох. ☉ Прочный, крепкий
   Бигэ оҥоһук. Бигэ быа. —Күһүн Мэхээс оҕонньор бааччайан оҥоорто – ол иһин бигэ күрүө. Н. Габышев
3. көсп. Биир кэм ньыгыл, халбаҥнаабат, эрэбиллээх. ☉ Нерушимый, постоянный, надежный
   Биир тыл, бигэ санаа (өс ном.). Билиигэ, сайдыыга дьулуһан, биир бигэ тосхолу булбутум. Күннүк Уурастыырап
   Райпо үлэһиттэрэ үлэ хаачыстыбатын тупсарарга бигэ дьулуурдаахтар. «Кыым»
4. аат суолт.
5. Алдьатар дьайыыга утарсыыта, бөҕөтө. ☉ Прочность, стойкость к разрушительным действиям. Дьиэ бигэтэ. Оҥоһук бигэтэ
6. көсп. Туох эмэ эрэбилэ, халбаҥнаабата. ☉ Надежность, нерушимость чего-л.
   Биһиги норуоппут бигэтэ Өстөөҕү охсууга билиннэ. Эллэй
   Мин санаам бигэтин эн бэйэҥ билэҕин. С. Федотов
   Дьоруойдар сиэр-майгы өттүнэн бигэлэрэ ситиһиилээхтик бэрэбиэркэлэммит. «Кыым»

I
аат.
1. Туох эмэ ыараханы, ыарахан баттыырын тулуйар, уйар кыах (хол., өрүс, күөл мууһун этэргэ). ☉ Способность выдержать какую-л. тяжесть на своей поверхности, прочность (напр., о ледяном покрове)
Муус устун тыргыллар суол, киппэ киэлигин, Эн модун уйуккун биһирии сэргиибин. А. Михайлов (тылб.)
Туустаах уу мууһа уйуктаах буолар, үлтүрүтэ барбат. Я. Козак (тылб.)
2. Суудуна, хараабыл, тырааныспар таһаҕаһы уйар, ылар кыаҕа. ☉ Предельная масса груза, которая может быть поднята или перемещена механизмом, вагоном, судном, грузоподъёмность
[Тыы] Халысхан айанын Хайгыыбын өрүүтүн. Ол иһэн саныыбын Уйугун үтүөтүн. И. Федосеев
Дьааҥы өрүһү туоннаттан ордук уйуктаах аарыма оҥочонон туораатыбыт. «К»
Массыыналар уйуктарын тиһигин быспакка улаатыннарабыт. «Кыым»
II
аат., түөлбэ. Эдэр кыыл таба. ☉ Молодой дикий олень
Сүүрэн иһэн субурутар Бэргэн бэрдээнинэн — Ойон иһэн охтор уйук бэрдэ Адаар муостарын тэлгэтэн. А. Бэрияк

I
аат. Эттик, харамай тас дьүһүнэ, ханнык кырааскалааҕа. ☉ Цвет, окрас (предмета, животного и т. д.)
Үчүгэйиэн ыйдаҥаҕа, Үүт өҥүнэн туналыйан, Айылҕабыт хайдах эрэ Атын өттө арыллара. Күннүк Уурастыырап
Хаар өҥө көҕөрөр. Тыал ордук күүһүрэр. Н. Якутскай
Хаба хаана өҥө суох буолар. ББЕ З
др.-тюрк., тюрк. өҥ
II
1. аат.
1. Ардахтаах, онон өлгөм үүнүүлээх дьыл (сайын). ☉ Урожайный год
Өҥ кэллэҕинэ даҕаны, биһиги холкуоска оттуур ходуһа санаабытынан баар буолан кэлиэ суоҕа. Суоҕу баар оҥордоххо оччоҕо баар буолуо. М. Доҕордуурап
Өҥ эргийдэ. Быйыл оттоммокко хаалар ходуһа диэн суох буолуоҕа. «Кыым»
2. Ас-үөл дэлэйэ, баай-дуол, байылыат олох. ☉ Достаток, обилие, зажиточная жизнь
Үүтү-аһы, өлгөм өҥү үксэтэри ситиһэбит. Күннүк Уурастыырап
Өр дьыл курааны тулуйбут, Өртүүн, хаһыҥныын охсуспут, Иһэр уунан кыыракымчы Өҥҥө тиийбит баар Чурапчы. Дьуон Дьаҥылы
От үрэхтэр угуттуу устуохтара, халыан үрэхтэр халаанныы хаамыахтара, өҥҥө үктэнэн өрөгөйбүт үрдүөҕэ. «Кыым»
2. даҕ. суолт. Өлгөм үүнүүлээх, уохтаах кырыстаах. ☉ Урожайный, благодатный (напр., о почве). Өҥ хочо. Өҥ алаас. Өҥ буор
□ Кини төрөөбүт оройуонугар алаастар өҥ дьылларга эрэ маннык үүнэллэр. С. Никифоров
Бөһүөлэктэр турар сирдэрэ, дьиҥэр, саамай үчүгэй, өҥ буордаах сир эбит. «ХС»
△ Иҥэмтэлээх, иҥэмтэлээх бэссэстибэлэринэн баай. ☉ Питательный (о пище, о корме скота)
Тойон ыҥырыалаах сайын өҥ оттоох буолар. И. Гоголев
♦ Өҥ антах түһэр — наһаа барар, сиэри таһынан модьуйар. ☉ Требовать слишком много, переходить меру в своих требованиях
Бэйэм кыараҕастык олорон, тылгын быһа гыммакка, кыах баарынан көмөлөспүтүм үрдүнэн, өҥ антах түһэ олороруҥ да баар ээ. ГНС СТСДТ
ср. монг. өн(г)
III
аат.
1. Тирии ис эккэ сыстар өттө. ☉ Изнанка шкуры
Тирии өҥө. ПЭК СЯЯ
△ Ханнык эмэ ис уорган салыҥнаах бүрүөтэ. ☉ Слизистая оболочка какого-л. внутреннего органа
Хабах өҥө. ПЭК СЯЯ
2. кэпс. Эттик бөҕөтө-таҕата, таныктааҕа, халыҥа, туһаҕа туруон сөптөөҕө. ☉ Прочность, крепость чего-л.; ценность чего-л.
Өҥө бүппүт таҥас. СГФ СКТ
IV
аат., кэпс. Күүс, эрчим, сэниэ, улахан тулуур (хол., кыылы, булду сойуолаһарга). ☉ Сила, энергия, большая выносливость (проявляющиеся, напр., при преследовании зверя)
Киэҥ хардыым дьэ кыараҕастыйда, уһун өҥүм дьэ кылгаата, ситэр өттө буолла! ПЭК ОНЛЯ II
Табаларгыт ыраах барыахтара суоҕа, өҥнөрө сотору бараныа. «ББ»
♦ Өҥө быстыбыт — тохтобула суох уһуннук айаннаан эбэтэр аччыктаан сэниэтэ суох буол (үксүгэр көлө туһунан этэргэ). ☉ Быть на исходе сил (в результате быстрой, продолжительной езды без отдыха и корма – об упряжной скотине). Тохтооҥ, аккыт өҥө быстыбыт

I
1. даҕ.
1. Кытаанах, алдьанымтыата суох. ☉ Неподдающийся быстрому разрушению, крепкий, прочный. Бөҕө мас. Бөҕө таҥас. Бөҕө массыына
□ Туохтан да бөҕө, ньыгыл Алмаас тааһы ааттыыллар. Эллэй
Оҕонньор ону …… син өссө да бөҕө тиистэринэн түсүһэн сүөрдэ. Н. Заболоцкай
Суодаллан оҕочоос, Уойбута да толоос, Бэрт бөҕө тигиилээх Бириһиэн көстүүмнээх. С. Данилов
△ Ол-бу кыһалҕаҕа, өлүүгэ-сүтүүгэ тулуурдаах. ☉ Способный переносить лишения, невзгоды; живучий
Баҕардар, чысхааннаах тыал үрдүн, Уйуохпут, сахалар бөҕөбүт. «ЭК»
«Туох ааттаах бөҕө куһай?» — диирэ кини, икки уоһунан атыыр чөккөйү батыһыннаран баран. Далан
2. Халбаҥа, саарбаҕа суох, бигэ туруктаах. ☉ Не подверженный переменам, надежный; прочный, крепкий. Бөҕө тирэх. Бөҕө эрэмньи. Бөҕө эйэ
□ Бу үөһэ ахтыллыбыт пьесалар …… саха сэбиэскэй драматургията үөскүүрүгэр, сайдарыгар бөҕө акылаат буолбуттара. Софр. Данилов
«Сэбиэскэй кэргэннэр государство бөҕө ячейкалара буолуохтаахтар», — диэтэ Хандыы, эҕэлээх мичээрин аһарбакка эрэ. А. Федоров. Сэбиэскэй былаас өстөөхтөрүн утары охсуһууга тыыннарын харыстаабакка бөҕө тылларын биэрдилэр. Амма Аччыгыйа
△ Саарбахтааһыны билбэт, бигэ эрэмньилээх. ☉ Полный уверенности; твердый, крепкий (напр., о надежде)
Арай сүүрүк аттаах Сургууһут икки, Иҥнэри Дьарааһын икки санаалара бөҕө, кинилэргэ туох да кыбыстыы суох. Д. Таас
3. эргэр. Бөҕөскө дьүөрэлээх улахан күүстээх-күдэхтээх. ☉ Обладающий большой физической силой, характерной для силачей старых времен. Бөҕө киһи
□ Нуучча омук Саха сирин була илигинэ, сахалар, үрэх бастарын аайы ийэ уустаан сылдьаннар, ким бөҕө, харса суох киһилэрин тойон туттар эбиттэр. Эрилик Эристиин
Бэртэри билбэтэх Бииллээх биэкэлэ, Бөҕө быһыылаах Бөлтөркөй көрүҥнээх …… Мааҥыа бэйэлээхтэр Манна бааллар эбит. П. Ойуунускай
△ Күүстээх, суон (киһи күөмэйин этэргэ). ☉ Сильный, крепкий (о голосе)
Буров бөҕө хабарҕатын муҥунан: «Ох ты!» — диэн саҥа аллайан дэлби ыстанна. Амма Аччыгыйа
«Дьоммун кытта бырастыылаһыннарыҥ!» — диэн титирэстээбит, ол эрээри бөҕө куолаһынан көрдөстө. Н. Заболоцкай
2. аат суолт.
1.
көр бөҕөс. Тиэтэйбит барыларыттан уһулуччу, ат бөҕө, кус быһый, туруору да дьүһүнүнэн бөҕөҕө мөссүөннээх, быһыйга быһыылаах олус бэрт киһи эбит. Эрилик Эристиин
2. Туох эмэ туохха эмэ тулуура, кытаанаҕа (үксүгэр тард. сыһыар-х тут-лар). ☉ Прочность, крепость чего-л. (часто с аффиксом принадлежности)
Ити быа төһө бөҕөтүн билбит суох. — Билбэтим, Иван Васильевич. [Хайыһарбыт] бөҕөтүнэн хайдаҕа эбитэ буолла. — Чэпчэкитинэн, халтархайынан бэрт эбит. Амма Аччыгыйа
△ Туох эмэ күүһүнэн үчүгэйэ, бөҕөһө. ☉ Обладание большими физическими данными (о ком-л.)
Ньыыкан Аһыҥас Өлөксөйдүүн тапсан бултууллар. Биирэ бөҕөтө бэрт, биирэ сатала бэрт. М. Чооруоһап
Сиэгэн бөҕөтүн урут истибиккит эбитэ дуу, ымыр да гыммата, хата, тайаҕым төттөрү тэйэн, илиим дэргийэн ыарыйда. Т. Сметанин
◊ Бөҕө атах кэпс. — модьугу күүстээх атахтардааҕынан ааттанар аата. ☉ Одно из названий филина, отмечающее его сильные ноги. Бөҕө атах түүн бултуур. Бөҕө тыыннаах — кими-тугу эмэ өлүөххэ да өлбөт диэн этии. ☉ Так говорят о ком-чем-л. живучем
Кус быһый, ат бөҕө көр ат II. Ааттаах ытааччы, сырыыны-айаны кыайааччы, кус быһый, ат бөҕө чэгиэн-чэбдик Николай Мордюскин 1941 с. от ыйыгар аармыйаҕа ыҥырыллар. Ф. Софронов
тюрк. бөҕэ, бөкэ
II
эб.
1. Предмет ахсаанынан элбэҕин көрдөрөр. ☉ Выражает значение множественности
Дьон бөҕө мустубут. Амма Аччыгыйа
Кус бөҕө табыллан тэллэс гына түстэ. Т. Сметанин
Киһи бөҕөнү көрдүм. Н. Лугинов
Ыалдьыт бөҕө субуста. С. Васильев
2. Предмет кээмэйинэн улаханын, элбэҕин, кыаҕын, күүһүн көрдөрөр. ☉ Употребляется для указания на большую величину, мощь, силу чего-л.
Хаар бөҕө түһэн үллүктээн эрэр эбит. Амма Аччыгыйа
Тыраахтар кэлэн сир бөҕөнү солоото. С. Ефремов
Быччыҥ бөҕө дии. Бу тутан көрүҥ! Н. Лугинов
Дьиэ иһигэр ыһыы-хаһыы, сарылаһыы, тыас-уус бөҕө буолбута. «ХС»
Аргыар бөҕө аҥылыйар. С. Данилов
Ыйдарыы бөҕөнөн народнай суут дьиэтин булбута. А. Бэрияк
3. Даҕааһын ааттары кытта бэлиэ үрдүк кэрдииһин көрдөрөр (аҕыйахтык тутлар). ☉ С прилагательными выражает высокую степень признака (мало употр.). Толкуйа диэн Туохтан да олус, Сайаҕаһа бөҕө Саллыы дьыала! П. Тобуруокап
Учууталларын кытары сыһыана бэрт бөҕө. Н. Лугинов
4. Предметтэри түмэн-хомуйан этии суолтатын көрдөрөр. ☉ Выражает значение собирательности и обобщения
Миэхэ үлэ бөҕө кытаанаҕын биэрдилэр. «ХС»
Биир үөһээ бөҕө өһөгөйдөөх санаалаах үөдэн уола …… көтөн испит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Соҕуруу бөҕө соллоҥноохторо, илиһиэй бөҕө бэртэрэ айыы аймаҕын, күн улууһун дьонун атаҕастыыр күннээх буоллахтарына, ону көмүскүөх, араҥаччылыах тустааххын! Саха фольк. Кубулҕаттаах бөҕө хоппотун диэн, Албастаах бөҕө алдьаппатын диэн, Халыҥ таас хайанан хаттыктаммыт. С. Зверев
5. Кыраҕыйар-ытыктыыр сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает почтительное отношение
Оҥоруу бөҕө Охторуор дылы Олоруохпун баҕарабын. А. Софронов
Аптаах бөҕө эппитин курдук, Сииккэ сиэлбит, тумаҥҥа муммут. С. Зверев
Дьэ дуу, ити дьүһүннээх мотуорга улахан бөҕө күүһэ-күдэҕэ хааланан турдаҕа. М. Доҕордуурап
△ Бу суолта да эбиискэни кытта ордук чаҕылхай буолар. ☉ Значение 5 с частицей да получает более яркую окраску
«Киһи да бөҕө сарбылла сылдьаахтыыгын», — диэн аһыныах санаа киирэр. Н. Заболоцкай
6. Туохтуурдары кытта хайааһын күүскэ, кыахтаахтык, элбэхтик оҥоһулларын көрдөрөр (үксүн кэпсиирэ буолбут -ан сыһ. туохт. кытта тут-лар). ☉ С глаголами выражает силу, многократность совершения действия (чаще всего употр. с деепр. на -ан, выступающими в качестве сказуемых)
Кыргыттар ымсыыран бөҕө. Софр. Данилов
Түбэһэн көрбөтөҕүм, истэрин истэн бөҕө.«ХС». Муҥхабыт бу түстэ. Күөл үрдүн толору Дьон мустан бөҕөбүт.«ЭК». Сүөргүлээбэт бөҕө дьоммут, Сөп-сөп кэлэн сылдьа туруҥ. Күннүк Уурастыырап
Биһиги да киинэҕэ сылдьабыт бөҕө. «ХС»
△ Сирэй саҥа, ойоҕос саҥа бүтүннүүтэ элбэхтэ буолбутун көрдөрөр. ☉ Выражает многократность всей прямой или косвенной речи
«Баабыска да баабыска!» — бөҕө буолла. Далан
Кинини төһөтө эмэтэ бу үлэттэн уурай, дьон саҥатыттан-иҥэтиттэн тохтуу түһүөххэ диэн бөҕө биэрдим. М. Попов
Уйа туттар тураахтар «Дуух-даах» бөҕө буолбуттар. П. Тобуруокап
7. Диалогка саҥарааччы ыллам сөбүлэһиитин көрдөрөр. ☉ В диалоге выражает охотное согласие говорящего
Оо, биһиги кинигэни ааҕан бөҕө! Суорун Омоллоон. [Антон:] Тахсан бөҕөтө, толлор биллибэт. А. Федоров
△ Бу суолтаҕа буоллаҕа дии эбиискэни кытта үгүстүк туттуллар. ☉ В значении 7 часто употребляется с частицей буоллаҕа дии
«Бырастыы гынан бөҕө буоллаҕа дии»,— Иван Иванович сэргэхсийэ түстэ. Софр. Данилов
Баран бөҕө буоллаҕа дии, мантан киэһэ төһөнү тоҕо көтөөрү. «ХС»
Булан бөҕө буоллаҕа дии. И. Данилов
8. Сирэн, сиилээн, сиргэнэн сыһыаннаһыыны, сыаналааһыны көрдөрөр. ☉ Выражает отрицательную оценку (осуждение, презрение) говорящего
Сандааран түһэн ээ, таҥас бөҕө дии, сиидэ төрөөн. С. Ефремов
Дьэ, дьаһалта бөҕө: былыттаах халлаан курдук! Софр. Данилов
«Мин да мин», — дии-дии түөскүн кырбанаҕын. Н. Лугинов
Дьэ, кавалер бөҕө. И. Гоголев
Кырдьык, сүөһү бөҕө дии. Амма Аччыгыйа
Бэйэм даҕаны киһи бөҕөбүн. Н. Заболоцкай
«Оо дьэ, эмиэ учуутал бөҕө», — диэн ким эрэ эҥээритэн эттэ. Н. Габышев