холбуу тыллар бастакы чаастара, суолтатынан психикаҕа — киһи өйүгэр-са-наатыгар, ис туругар сыһыаннааҕы бэлиэтиир, хол. психопатология психопатология; психотерапевтический психотерапевтическай.

аат. Киһи ис санаатын, дууһатын туруга, тулуйар кыаҕа. ☉ Дух, сознание, душевный склад, психика человека
Итинник уйулҕа уймаһыйар кэпсээнин кэнниттэн куруйа умайыктанар кураанах хараҕы көрөр ынырыга. Софр. Данилов
Суонда бүтүн уйулҕатынан бүтүннүүтүнэн истэ-көрө сытарга дылыта. «ХС»
Түүл айылҕатын сүнньүнэн киһи этин-хаанын, өйүн-санаатын, уйулҕатын чинчийэр учуонайдар үөрэтэллэр. БРИ ТТ
♦ Уйулҕата суох барда — аһара айманан, курутуйан, күүскэ, марылаччы ытаата. ☉ Безутешно горевать, убиваться, безудержно плакать
Аҕатын аһыйан кыыс уйулҕата суох барда. Уйулҕата көппүт (ыстаммыт, хамсаабыт) көр көт I. Туохтан ити курдук уйулҕата ыстанан сүүрбүтүн билбэт. В. Протодьяконов
[Өрүүнэ] убайын өлүгүн көрөөт, уйулҕата көппүт. И. Федосеев
Чакыана уйулҕата хамсаабыта олус. А. Сыромятникова
Уйулҕатын көтүт көр көтүт. Күн ортото балачча ааһан эрдэҕинэ, кини былыргы эр бэртэрин судургу уйулҕаларын көтүппүт Арыылаах диэки дьулуруйа турда. Амма Аччыгыйа
Эһэ часкыйыыта, атыыр саҥата сир-дойду уйулҕатын көтүппүттэрэ. Суорун Омоллоон
Ол кэмҥэ үөр таба үргэн сырсар тиҥинэс тыаһа бостууктар уйулҕаларын көтүппүт. «К». Уйулҕатын хамсат — кими эмэ олус күүскэ долгут. ☉ Сильно волновать, тревожить кого-л.
Ол эрэйдээх өлөр хаһыыта Егор уйулҕатын улаханнык хамсатта, уутун көтүтэн кэбистэ. И. Иванов. Киһи уйулҕатын хамсатыах сипсинньигэс, хап-хатан, чугдаархай хаһыы алаас иһигэр туолла. «ХС»
◊ Уйулҕа үөрэҕэ — киһи ис санаатын, дууһатын чинчийэр үөрэх. ☉ Наука, изучающая процессы и закономерности психической деятельности, психология. Балтым уйулҕа үөрэҕэр үөрэнэр

1. оҕус I диэнтэн дьаһ. туһ. Кылгас батыйатынан бэйэтин астарар, оҕустарар, аһара сатаан баран, ыччата ыксатан барбытыгар тохтотор. Саха фольк. Микиитэ сыыһа оҕустаран кэбистэ. Амма Аччыгыйа
   Мин киһиэхэ үлэһэн, туура оҕустаран кэлбит муоспун кэргэним чочуйар. ПНИ ЭД
2. Киминэн эмэ оттот (хотуурунан) эбэтэр тугунан эмэ оту быстар (тиэхиньикэнэн). ☉ Косить или резать траву, используя кого-что-л.
   Косилканан, тыраахтарынан …… Төһө баҕарар оҕустар, Төһө баҕарар мустар. Күннүк Уурастыырап
   Урут бу хочоҕо Никииппэрэп кинээс бүтүн нэһилиэги мунньан биир күн күүлэйдэтэн оҕустарара, биир күн мустарара. М. Доҕордуурап
   Аҕам аах, сураҕа, Дьоҥкуотума күөл арҕаа баһын оҕустаран эрэллэр үһү. И. Семёнов
3. Туохха эмэ таарыйтар, саайтар эбэтэр туох эмэ күүстээх (хол., сүүрүк) дьайыытыгар түбэс. ☉ Наезжать на что-л., сталкиваться с чем-л. (при езде) или биться обо что-л., быть унесённым чем-л. (напр., течением)
   Саҥардыы ортолоон иһэн, кыайан салайбакка, сыарҕатын тааска халты оҕустарар. Болот Боотур
   Сүүрүккэ оҕустаран улам атан хаалан, нөҥүө биэрэги былдьаһар. Н. Заболоцкай
   Куурай нэксиэҕэ оҕустаран өрө өгдөс гына-гына айанныыр. П. Аввакумов
4. кэпс. Туох эмэ сыанатын хассыырга көрдөрөн, аптамаакка таһаартаран чиэгин, кибитээнсийэтин ыл. ☉ Отбить чек в кассе
   Хаассаҕа оҕустарбакка, таҥаһын төттөрү илдьэн ыйаата. В. Ойуурускай
   [Остолобуойга] уочараттаан, чиэк оҕустараҕын уонна бодунуоһу төттөрү илдьэн уураҕын. ФВН ЭХК
5. кэпс. Салгылатан чэбдигирт; таһырдьа салгыҥҥа куурт. ☉ Проветрить, провентилировать; освежиться на воздухе. Тумарча көймөстүбүт итии этин сөрүүн салгыҥҥа оҕустарар, эргичиҥниир. Тумарча
   Инчэҕэй тиити эрбээн, хайытан кэбистэххэ, мантан саас салгыҥҥа оҕустаран, кэм сарахыйыа, кууруо. «Чолбон»
   Ийэтэ бырастыынаны таһырдьа куурдааччы, тэбээччи, тыалга оҕустарааччы. Ю. Чернов (тылб.)
6. көсп. Уустук, ыар санааҕа ыллар эбэтэр улахан кыһалҕаны, эрэйи көр. ☉ Впадать в тягостные думы; испытывать нужду в чём-л.
   Маҥнайгы сылбар мин эмиэ үгүс хобдох санааларга оҕустарарым. В. Гаврильева
   Олох долгунугар оҕустарбыт курдук өйдөөр. В. Гольдеров
   Тайахтаан, балыктаан дьонноро, биир дойдулаахтара сэрии ыар сылларыгар улаханнык оҕустарбатахтара. «ХС»
   △ Туохтан эмэ сылтаан мөлтүүр турукка киир (үксүгэр доруобуйа туһунан). ☉ Причинить ущерб здоровью, оказать негативное влияние на здоровье
   Саас сынгаалаан сүрэҕэр оҕустарбытын буланнар, сыыйан кэбиспиттэрэ. Н. Габышев
   Килиимэт уларыйыытыгар сорохтор доруобуйалара көнөр, атыттар доруобуйаларыгар оҕустараллар, ыарыылара бэргиир. ТЕН ИДь
   Саамай куттанарым диэн, ньиэрбэтигэр оҕустарыан сөп. НТГ СУоС
   ♦ Куойатыгар-маҥкытыгар оҕустарбат көр куойа
   Арамаан оҕонньор букатын да баарды оҥостон куойатыгар-маҥкытыгар оҕустарбатаҕа. Күннүк Уурастыырап
   Арай Малаанньа кэргэнэ куойатыгар-маҥкытыгар оҕустарбат этэ. М. Попов. Кэтэххэ оҕустарбыт курдук — эмискэччи, олус соһуччу. ☉ Внезапно, неожиданно
   Булчуттар хайаларын буруйа улаханын туһунан мөккүһэ сытан, кэтэххэ оҕустарбыт курдук, кирис гына түстүлэр. П. Аввакумов. Очурга (олох очуругар) оҕустар — олоххор ыарахаттары көрсөн тэмтэрий, табыллыма. ☉ Терпеть неудачи в жизни. Туох түрүлүөнүгэр түбэһэн Түүннэри Түбүттэрдиҥ?! Олус хамнанан эрэҕин, Оҕоҕун очурга оҕустараайаҕын, Улуу күтүр өстөөх… А. Софронов
   Букатын оҕо сылдьан ыһыахтарга атах оонньуутугар кыттарын көрөрүм. Ол бэйэтэ очурга оҕустардаҕа. «ББ». Тэҥн. олох долгунугар оҕустарда; тэхтиргэ тэптэрдэ. Очурга оҕустарымаҥ, <тэхтиргэ тэптэримэҥ> алгыс. — олох ыарахаттарыгар түбэһимэҥ; этэҥҥэ сылдьыҥ. ☉ Пусть неудача обходит вас (слова благословения)
   [Киристиинэ:] Оҕолоруом, очурга оҕустарымаҥ, тэхтиргэ тэптэримэҥ! Суорун Омоллоон
   Очурга оҕустарар, тэхтиргэ тэптэрэр да кэммитигэр уохтаах тапталбыт күүстээх көмө буолуохтун, өй-санаа салгыахтын. С. Никифоров
   Ньургууна ис киирбэх сэбэрэтэ, оҕолуу намчы уоһа, тырым оонньуур хараҕа очурга оҕустарбатаҕын, кэхтэ илигин кэрэһэлииллэрэ. И. Федосеев. Өйүгэр да оҕустарбат — ол туһунан санаан да көрбөт. ☉ И не думать, и не собираться (делать что-л.), и в мыслях не держать
   Анатолий ийэтэ иккиһин кэргэннэнэр туһунан өйүгэр да оҕустарбакка, соҕотох кырдьыбыта. П. Аввакумов
   Олус үөрэн, сырдыкка үүтээнигэр төннөр туһунан өйүгэр да оҕустарбакка, булка тартаран, аһара баран испитэ. А. Сыромятникова
   [Арамаан:] Ол туһунан өйбөр да оҕустарбатаҕым. Е. Неймохов. Өйүгэр оҕустарбыт кэпс. — туохтан эмэ сыыстаран өйөсанаата булкуллар буолбут, оннук ыалдьыбыт. ☉ Психика расстроена (с головой не в порядке)
   Дьон кинини өйүгэр оҕустарбыт дуу диэн уорбалаабыттара. «ХС». Санааҕар да оҕустарыма — ол туһунан төрүт санаама, өйдөөн да ылыма. ☉ соотв. не бери в голову
   Үчүгэй сэбинэн сыыһа туттар диэни кини санаатыгар да оҕустаран аһарбатах буоллаҕа. Амма Аччыгыйа
   Кинини улахаҥҥа ууруллубат, кини туһунан санааҕа да оҕустарыллыбат этэ. Софр. Данилов
   Кини эмискэ үлүгэр маннык үрдүк сыанабылы ылыам диэн санаатыгар да оҕустара илигэ. Н. Лугинов. Сүүскэ <бэрдэрбит> оҕустарбыт курдук <буол> — эмискэ дөйбүт курдук (буол). ☉ соотв. словно обухом по голове
   Мин тоҕо эрэ сүүскэ оҕустарбыт курдук буолбутум. П. Аввакумов. Уоска оҕустарбыт курдук <буол> — эмискэ саҥата суох (бар). ☉ Внезапно замолчать (букв. как будто ударили по губам)
   Айдаара олорбут дьон, уоска оҕустарбыт курдук, ах бараллар. Н. Якутскай
   Атыыһыт кыыһа саҥата суох, уоска оҕустарбыт курдук, ах баран турда. А. Сыромятникова
   ◊ Уҥуоххар оҕустар кэпс. — сылааһы аһаан сылаанньыйан, утуйуоххун баҕар, утуктаа. ☉ Впасть в полусонное состояние, разомлеть (после горячей сытной обильной пищи)
   Итии чэйгэ уҥуоҕун оҕустардаҕа, хаста да минньигэс-минньигэстик дьааһыйбахтаан ылла. Н. Лугинов
   Үүккэ хааһылаан, сүөгэй үрүҥнээх чэйи тото иһэн баран, уоллаах эмээхсин уҥуохтарыгар оҕустарбыттар. Н. Босиков. Уокка оҕустар кэпс. — элэктэриичэстибэ туогар холбоно сылдьар тугу эмэ таарыйан эчэй, оһоллон (алҕаска). ☉ Попасть под удар электрического тока, ударить током (случайно)
   Уокка оҕустарбыт киһини бастаан туоктан босхолуугун. «ХС»