нареч. ис сүрэхтэн; сердечно рад ис сүрэхпиттэн үөрдүм.

1) модальное сл. да; так-так; м-да; да, буоллаҕа да, так-так; дьэ буоллаҕа , итинник эбит дии да, ведь так, оказывается; буоллаҕа , хантан булабыт? м-да, где мы (это) найдём?; 2) частица модальная, выражает а) предположение с оттенком уверенности значит, выходит; билбит буоллаҕа значит, он узнал; б) с гл. 1-го лица буд. вр. — вынужденное согласие: быраатым аахха олоруом буоллаҕа что ж, придётся мне жить у своего брата; үүрэр буоллаххына , барыам буоллаҕа если уж гоните — уйду; в) очевидную возможность или неизбежность высказываемого: аты кыайан миинниэ суоҕа буоллаҕа она наверняка не сможет ехать верхом; г) усиление высказываемой мысли: үөрэн бөҕө буоллаҕа конечно, (он, я) очень рад; мин сокуону билбэт буоллаҕым ведь я законов не знаю; инньэ гыныаҥ этэ буоллаҕа дии ! ведь ты бы так и сделал!

I
туохт.
1. Ис сүрэххиттэн, өйгүттэн-санааҕыттан туохха эмэ дьулус, тардыс. ☉ Всей душой и сердцем стремиться к чему-л.; желать чего-л.
Киһи киэнигэр баҕарыма – бэйэҥ киэҥҥиттэн матыаҥ (өс хоһ.). Биһиги үөрэхтээх, үлэһит буоларбытыгар ийэлээхаҕабыт төһө баҕардылар этэ. М. Доҕордуурап
Үөрүү! Дьол! Сүрэх ыллыан баҕарар, Сүрэх туойуон баҕарар. Т. Сметанин
Баҕарабын быйаҥнаах Ардах курдук буолуохпун, Дьоҥҥо, ийэ дойдубар Туһалаахтык олоруохпун. С. Данилов
2. көсп. Кимиэхэ эмэ ыллар, ымсыыр, курдары тартар (хол., дьахтарга). ☉ Испытывать большое желание, страсть к кому-л. (напр., к женщине)
Сирбит дьахтарыгар баҕарбыкка дылы (өс ном.). Эллэй Боотур үтүө майгыннаах, кэрэ дьүһүннээх дьоһун киһи буолан, Омоҕой кыргыттара баҕарар, таптыыр буолтар
Саха фольк. Мин бэйэм ити киһиэхэ баҕаран туран барбатаҕым. Н. Неустроев
♦ Баҕар да баҕарыма – сөбүлэнэргиттэн-сөбүлэммэккиттэн, үөрэргиттэнхомойоргуттан тутулуга суох тугу эмэни толорорго күһэллиэҥ. ☉ Рад не рад; хоть рад, хоть не рад; хочешь не хочешь (а придется).
◊ Ким баҕарар көр ким
Кыраныыссаҕа, наада буоллаҕына, пограничниктар ким баҕарар дьиэтин дьэҥдьийэр бырааптаахтар. Н. Якутскай
Саҥа дьылга ким баҕарар Доҕоругар үтүөнү баҕарар. Т. Сметанин
Төһө баҕарар көр төһө. Научнай үлэһит буоллаххына төһө баҕарар үүнүөххүн, аатырыаххын сөп. Софр. Данилов
Егор Петрович олус интэриэһинэй киһи! Кини туһунан төһө баҕарар суруйуохха сөп. Н. Лугинов
Туох (тугу) баҕарар көр туох. Барбытым кэннэ туох баҕарар диэтиннэр. Софр. Данилов
Мин эйигин сүрдээхтик таптыыбын, эн тускар туох баҕарар буолуом: ууга киириэм, уокка түһүөм. С. Ефремов
Хайа баҕарар көр хайа. Эһиги кыргыттаргыт... Хайа баҕарар албыҥҥа түбэһиэххитин сөп. Н. Якутскай
Уус-уран туруктаах буоланнар алгыстар хайа баҕарар омуктарга фольклор кэрискэтигэр киллэриллэн ырытыллаллар. Саха фольк. Хайдах баҕарар көр хайдах. Кини бэйэтин иэһин толордо, онон билигин ыраас суобаһынан суолун хайдах баҕарар салгыы турар кыахтанна. Н. Заболоцкай
Мин курдук тулаайах, ким да көмүскэспэт киһитин хайдах баҕарар оҥороруҥ көҥүлүҥ. С. Ефремов
Ханна (хантан) баҕарар көр ханна. Биһиги, байыаннайдар, ханна баҕарар байыаннайбытынан сылдьар идэлээхпит. Амма Аччыгыйа
Эмээхсин эрэйдээҕи ханна баҕарар ыҥыртаран ылыан сөп этэ. Софр. Данилов
Ханнык баҕарар көр ханнык. Оттон ханнык баҕарар үлэ норуокка төһө туһаны аҕаларынан сыаналанарын эһиги билэр буолуохтааххыт. Софр. Данилов
Норуот айымньылара, син ханнык баҕарар искусство айымньыларын курдук, кэрэ сокуонунан оҥоһуллаллар. Эрчимэн
Хаһан баҕарар көр хаһан. Биһиги аан бастаан билсиһэр күммүтүгэр хаһан баҕарар кырдьыгы утарытынан этиэх буолан үлэһэн турарбыт. Софр. Данилов
Таба көҥүл сылдьар, маамыктанан хаһан баҕарар иилэ быраҕан ылаҕын. Н. Габышев
II
ситим т.
1. Соруйар туохтуурдары кытта хос-хос туттуллан, биирин биирэ солбуйар эбэтэр утарар ис хоһоонноох этиилэри, этии чилиэннэрин сөпсөһөр суолтанан ситимниир (баҕардар, да, даҕаны). ☉ С глаголами в повелительном наклонении, повторяясь, выражает уступительное значение
Баҕар самыыр түстүн, баҕар хаар түстүн, син биир барабыт. —Баҕар кыыһыр, баҕар туой, баҕар ытаа – туох буолуой? П. Тулааһынап
Баҕар үрүҥ буоллун, баҕар хара буоллун. Амма Аччыгыйа
2. Соруйар туохтуурдары кытта сөпсөһөр суолталаах этиилэри, биитэр араарыллыбат бөлөхтөрү холбооттуурга туттуллар (да, даҕаны, баҕардар, дьөрү). ☉ С глаголами в повелительном наклонении употребляется для усиления уступительного значения придаточного предложения (хоть, если)
Баҕар биһигини убуорунай да ыраастаттыннар, мин эйигин кытта эрэ буолуум... А. Федоров. Тэйиэм суоҕа биир хардыыны, баҕар тыыным да быһыннын. Эллэй
III
сыһыан т.
1. Этиллэр санааҕа буолуон сөп диэн сэрэйиини көрдөрөр (баҕардар, арааһа, бука). ☉ Выражает предположение о возможности, допустимости действия (может быть, возможно)
Баҕар пансиоҥҥа ылыахтара. Амма Аччыгыйа
Эһиги, баҕар, мунаарыаххыт. Софр. Данилов
Баҕар, үйэм уһуоҕа. Суорун Омоллоон
Баҕар, кырдьыбытым буолуо. С. Ефремов
2. Сөбүлээһини, көҥүллээһини араас дэгэттээхтик көрдөрөр. ☉ Выражает согласие, разрешение с различными оттенками (пусть, пожалуй, хоть)
Бокуруоп кэнниттэн, аһыммат буоллаххына, баҕар, тыыннаахтыы да ыйыстан кэбис. Амма Аччыгыйа
Баҕар, эн этэриҥ курдук буоллун. С. Ефремов
Кыыс аата Халерхаанан, баҕар, хааллын даҕаны. С. Курилов (тылб.)
3. Кэлэр кэмнээх туохтууру кытта этэр санааны чуолкайдыырга, бигэргэтэргэ туттуллар, ардыгар, төнүннэрэр ситим тыл дэгэттэнэр (хол., холобурун ыллахха). ☉ Употребляется с глаголами в форме будущего времени для пояснения, подтверждения высказываемой мысли, иногда имеет оттенок уступки (к примеру, хоть например)
Ханна баҕарар олоруохха үчүгэй, баҕар, Биһиги Сахабыт сирин да ылыаҕыҥ. ПНЕ МСЯЯ
Наада буолуо да, биир күҥҥэ баҕар үс-түөрт да суол үлэни толоруоҥ. С. Ефремов
Ичигэстик таҥнан сырыт, баҕар, тымныйан, ыалдьан хаалыаҥ. Дьүөгэ Ааныстыырап

прил. 1. (ценный, дорогостоящий) ыарахан сыаналаах; дорогие вещи ыарахан сыаналаах маллар; 2. перен. улахаҥҥа турар, улахан; ваши советы для меня дороги эн сүбэҥ миэхэ улахан; дорогой ценой улахан эрэйинэн; 3. (милый) күндү; дорогой друг! күндү доҕор!; рады дорогим гостям күндү ыалдьыттарга үөрэбит.

I мест. указ. этот, эта, это; бу уол этот мальчик; манан а) (вот) этим (предметом); манан кэрт руби (вот) этим (напр. топором); б) в этом направлении, тут, здесь; манан барыҥ идите в этом направлении; аттаахтар манан ааспыттара всадники проехали по этому месту; манан ыалдьар болит вот здесь; в) до этих пор, досюда; уу миэхэ манан вода мне досюда; манна а) сюда; манна кэллэ он приехал сюда; манна ууруох давай положим (это) сюда; б) здесь, тут; манна ким да суох здесь никого нет; макы этот, этого, эту, это; маны ханна гынабыт? куда мы это денем?; маныаха а) этому, этой; б) на это; маныаха кини этэр ... на это он и говорит...; маныаха диэри кэллим я доехал до этого места; маныаха тугу ылаҕын ? что ты хочешь за это? # манан дьыала буолбатах это дело нешуточное; манна диэн эттэххэ между нами говоря.
II модальное сл. усиливает высказываемую мысль: бу дьолу ! какое счастье!; бу үөрдэхпин ! как я рад!; мэлийдэхпит бу вот и остались мы ни с чём; бу хаһан тиийэбит ? когда же это мы доедем? # бу аата ... это значит...; бу аата , биһиги колхоз ферматыгар кэллибит это значит, мы приехали на ферму колхоза; бу гынан баран однако, но однако; тем не менее; бу гынан баран үлэтигэр үчүгэй тем не менее он хорошо справляется с работой; бу санаатахпына (или биллэхпинэ, өйдөөтөхпүнэ ) как я сейчас вспомнил, как я сейчас понял, как я сейчас выяснил; бу ейдөөтөхпүнэ , эн миигин албыннаабыт эбиккин как я сейчас понял, ты, оказывается, меня обманул; бу өйдөөтөххө как сейчас стало ясно, как сейчас выяснилось.

1) быть, являться; делаться, становиться; учуутал буол = стать учителем; харса суох буол = быть храбрым; киһи буол = а) стать человеком, выйти в люди; б) перен. остаться в живых, выжить; баар буол = а) иметься, быть в наличии; б) явиться куда-л.; суох буол = а) не быть в наличии, отсутствовать; б) уйти, уехать откуда-л.; доҕордуу буолуох будемте друзьями; барбыт буоллаҕына , төннөөр если он уехал, ты возвращайся назад; киһи билбэт буола (измениться) до неузнаваемости; эбэтэр киһи буол , эбэтэр кии буол погов. или будь человеком, или превратись в навоз (соотв. или грудь в крестах, или голова в кустах); 2) быть, бывать, происходить, случаться; бүгүн мунньах буолар сегодня будет собрание; аан дойдуга араас событиелар буолаллар в мире происходят разные события; күһүн-саас тоҥоруулар буолаллар весной и осенью бывают заморозки; туох барыта буолар всякое бывает; оннук буолбат так не бывает; туох буолла? что случилось?; бу улахан ситиһии буолар это является большим успехом; итинник буолбат буол никогда больше не поступай так; оннук ордук буолуо так будет лучше; оннук эрэ буоллун я этому рад (букв. пусть будет только так); оннук эрэ буолбатын! только бы не это!; только бы этого не случилось!; 3) наступать, начинаться; приходить; кыһын буолла настала зима; күн ортото буолбут настал полдень; үчүгэй күннэр-дьыллар буоллулар пришли хорошие времена; 4) в сочет. с прич. на =ар осн. гл. выступает в роли вспомогательного гл. и означает регулярность, обычность, постоянство действия: көстөр буол = быть видимым; барар буол = а) постоянно ходить, уходить куда-л.; б) решиться идти, ехать куда-л.; сылдьар буолуҥ захаживайте к нам, заходите к нам почаще; 5) в сочет. с прич. на =быта осн. гл. выступает в роли вспомогательного гл. со знач. делать вид, прикидываться; ыарыһах аһаабыта буолла больной сделал вид, что ест; больной почти не поел; кыыһырбыта буол = напустить на себя сердитый вид, прикинуться сердитым # буолаары буолан притом ещё, к тому же; кинигэ бэлэхтэттим , буолаары буолан олус наадыйарбын мне подарили книгу, притом ещё такую для меня нужную; буола-буола выражает раздражение, гнев; өһүргэммитэ буола-буола ! он ещё обижается!; буолбат дуо ведь, же; кини барбыта ыраатта буолбат дуо он ведь давным-давно уехал; хайа суох буолбат дуо ? да нету же!, да ведь нету!; буоллаҕа ити вот и всё; буоллар буоллун пусть; так тому и быть; буоллар буоллун мин кыһаммаппын пусть, мне всё равно; буоллун-хааллын диэн оҥор = делать что-л. на живую нитку; буолуо даҕаны может быть; буолуох буоллаҕа так и следовало ожидать; дьэ буоллаҕа ! ну и ну!; м-да!; кэм буолан ипиэхпит (или истэхпит ) ! этого ещё не хватало!; санаам буолбат у меня рука не поднимается; туох буолуой ничего, и так сойдёт.

предлог 1. с вин. п. (через, по ту сторону, дальше чего-л.) таһыгар, нөҥүө, =нан; уехать за город куорат таһыгар бар; выкинуть за борт борт таһыгар ылан бырах; 2. с вин. п. (около, вокруг) тула, таһыгар, =ҕа; сесть за стол остуолга олор; 3. с вин. п. (указывает на начало действия) =ҕа; взяться за работу үлэҕэ турун; приняться за учение үөрэххэ ылыс; 4. с вин. п. (в течение, в продолжение) устатыгар, иһигэр, =ҕа; эту работу можно сделать за час бу үлэни чаас иһигэр оҥоруохха сөп; заработать за один месяц ый устатыгар үлэлээн бул; 5. с вин. п. (позднее, больше, сверх) ааһа, тахса; уже за полночь хайыы--үйэҕэ түүн үөһүн ааһа барда; ей далеко за сорок кини түөрт уонтан ыраах тахса саастаах; 6. с вин. п. (ради, в пользу чего-л.) иһин, туһугар; бороться за дело революции революция дьыалатын иһин охсус; пить за здоровье доруобуйа туһугар ис; 7. с вин. п. (вместо кого-л., в качестве кого-л.) оннугар, солбуйан; она работает за мастера кини маастар оннугар үлэлиир; работать за двоих икки киһи оннугар үлэлээ; 8. с вин. п. (на расстоянии) ыраах, =ҕа; находиться за десять километров от города куораттан уон километр ыраах баар буол; за километр отсюда мантан биир километр ыраах; 9. с вин. п. (раньше, до) иннинэ; за час до отхода поезда поезд барыан биир чаас иннинэ; 10. с вин. п. (при указании предмета, которого касаются) =ттан; вести за руку илиититтэн сиэт; держаться за перила сыҥаһаттан тутус; дёрнуть дверь за ручку ааны тутааҕыттан тарт; 11. с вин. п. (в обмен, по какой-л. цене) =ҕа; за деньги харчыга; купить книгу за пять рублей кинигэни биэс солкуобайга атыылас; 12. с вин. п. (при обозначении лица, предмета, по отношению к которому возникает какое-л. чувство) туһугар, иннигэр, =ттан; беспокоиться за детей оҕолор тустарыгар кыһан; мне стыдно за него мин киниттэн саатабын, кини куһаҕан быһыытыттан саатабын; я рад за вас эн тускар үөрэбин; 13. с те. п. (позади, по ту сторону) кэннигэр, унуор, тас өттүгэр; за воротами олбуор аанын кэннигэр; за рекой өрүс унуор; жить за городом куорат тас өттүгэр олор; 14. с те. п. (возле, около, у) тула, аттыгар, =ҕа; сидеть за столом остуолга олор; стоять за станком станок аттыгар тур; 15. с те. п. (во время чего-л.) олорон, сылдьан; за работой үлэлии сылдьан; за обедом эбиэттии олорон; 16. с те. п. (позади, вслед, чередуясь) кэнниттэн, =ттан; идите за мной мин кэннибиттэн иһнп; читать книгу за книгой кинигэттэн кинигэни ааҕан ис; 17. с те. п. (с целью) =ҕа; =а; пойти за водой уута баһа бар; послать за врачом врачка ыыт; стоять в очереди за билетами в театр театрга билиэккэ уочараттаан тур; 18. с те., вин. (по причине, вследствие) иһин, =ттан, =ан; уважать за храбрость хорсунун иһин убаастаа; за недостатком времени бириэмэ тиийбэтиттэн; за ненадобностью наадата суоҕуттан; 19. с те. п. (в знач. предлога "с") =лаах; письмо за подписью директора директор илии баттааһыннаах сурук; дело за номером таким-то маннык нүөмэрдээх дьыала; 20. с те. п. (при обозначении лица или предмета, от которых зависит наступление какого-л. действия) =ттан; дело за немногим дьыала кыраттан; задержка за утверждением проекта тардыллыы бырайыак бигэргэтиллэ илигиттэн; 21. с те. п. (при обозначении лица, которое должно платить, сделать что-л.): за вами десять рублей эн уон солкуобайы төлүүрдээх-хин; за тобой ещё две книги эйиэхэ өссө икки кинигэ баар; запишите за мной миэхэ суруйан кэбис; 22. с те. п., разг. (при обозначении лица, которому присуще какое-л. свойство) =лаах; за ним водится эта дурная привычка кини итинник куһаҕан үгэстээх; 23. с вин. и те. п. (указывает на лицо или предмет, на которые направлено действие) -ы, =ны; ухаживать за больным ыарыһаҕы бүөбэйдээ; смотреть за детьми оҕолору көр; # выйти замуж за кого-либо ки миэхэ эрэ эргэ таҕыс, эргэ бар; быть замужем за кём=либо кимиэхэ эрэ эргэ тахсан олор; за исключением ураты; учесть все за и против табыллар--табыллыбат өттүлэрин барытын аах (учуоттаа).