совершённый, окончательный; букатыннаах оҥостуу окончательная подготовка (напр. к отъезду); букатыннаах арахсыы вечная разлука, разлука навсегда.

1. и. д. от араҕыс =; 2. 1) раскол; раздор; 2) разлука, расставание; 3) развод.

1. араҕыс диэнтэн хай. аата. [Бу суол] тиэрдиэ да, бөһүөлэк чугаһаатаҕын аайы, суол арахсыыта элбээн иһиэҕэ. Амма Аччыгыйа
   Паровоз хас арахсыы аайы тохтуу түһэр уонна эмиэ ааһан иһэр. Эрилик Эристиин
   Саха тылын түөлбэлэринэн арахсыытын наардааһыҥҥа өссө өрөбөлүүссүйэ инниттэн холонуулар бааллара. «ХС». Бу дьахтар баран испит, бу ыйыллыбыт суол арахсыытыгар кэлбит. Саха фольк.
2. аат суолт.
3. Чугас дьоҥҥуттан, дойдугуттан ыраатан, тэйэн сылдьыы, олоруу. ☉ Разлука, расставание с родиной, родными
   Арахсыы мэлдьи арахсыы. Оттон маннык [сэриигэ баран] арахсыы көннөрү арахсыытааҕар сүүс, тыһыынча төгүл ыарахан. Софр. Данилов
   Арахсыыга Чернышевскай уолугар хаппаҕар араас сибэкки ортотугар павлин ойуулаах хоруопканы бэлэхтээбитэ. «ХС»
   Арай эдэр сааһын сулусчаана Маня ууламмыт хараҕар Лаврентий Николаевич кистэлэҥэ суох кутурҕаны, арахсыы абаккатын, муҥун көрөн, сүрэҕэ кыламмыта. Н. Габышев
4. Кими эмэ кытта кэргэннии буолан олорору тохтотуу. ☉ Развод, расторжение семейного брака
   Антах ороҥҥо хараҕа суох оҕонньор, уоһун кытта ботугуруур саҥата иһилиннэ: «Аныгы үйэ буолан эр-ойох иирээнэ, арахсыыта элбээн турар, бадаҕа». Н. Неустроев
   Бу кэмҥэ Нуораҕанаҕа арыгы дьаатыгар ылларбыт дьоннор үгүс этилэр. Арыгыттан тэптэрэн өлүү-сүтүү, оһоллонуу, кэргэнниилэр арахсыылара, этиһии, охсуһуу үгүс буолара. ПДИ КК
5. Бииргэ үлэлээн-хамсаан, өйдөһөн олорон, туохтан эрэ сылтаан хайдыһыы, сөпсөспөт буолуу. ☉ Раскол; раздор. Кэлэктиип иһигэр арахсыы таҕыста

1) умирать; кончаться; погибать; өлбүт киһи а) мертвец, покойник; б) перен. пропащий человек; өлөр өлүү неминучая смерть; өлөр өстөөх смертельный враг; өлөрү кыайбыт победивший смерть; өлбөт үөстээх живучий; өлөр быатыгар к несчастью (букв. к смерти); өлөр тиллэр мөккүөрэ (или икки ардынан ) между жизнью и смертью (находиться, быть); өлөн хаал = умереть; өлөн баран= (или быһын =) вымирать; өл да төрөө хоть умри (но найди, доставь и т. п. кого-что-л.); өлө-өлө тилин= оказаться на волоске от смерти (букв. умирая, воскресать); өлөөрү сыт = находиться, лежать при смерти; өлөр охтуутун оҕутта его сразила смертельная болезнь; өлөөрү гын = а) находиться при смерти; б) перен. оказаться в тяжёлом, критическом положении; өлбүккэ үөн үөрэр погов. мертвечине черви радуются; өлбүт өлбүтүнэн , өлбүтү кытта өлөр суох поел. мёртвым смерть, а живым живое; өллөхпүнэ сиэбит да суорум тиэрдэр үһүө погов. не доставит меня (туда) и ворон, съевший мой труп (о невозможности добраться до далёких краёв); өллөхпүнэ үөрүм ытаан ааһыаҕа после смерти дух мой обо мне плачем напомнит (говорится при сильной обиде или перед долгой разлукой); өлөн көрөн өлөрү билбит суох посл. никто на время не умирал, чтоб (только) познать смерть; өлөн эрэр өлөнтөн тардыһар погов. умирающий хватается за травинку (соотв. утопающий за соломинку хватается); өлөр саҥатын саҥарда он закричал благим матом (букв. завопил предсмертным воплем); моҥнон өл = повеситься; бэйэҕэр тиийинэн өл = кончать жизнь самоубийством; 2) блёкнуть, увядать (о растениях); от өлбүт трава (скошенная) увяла # аччык өл = проголодаться; искэр өл = страдать поносом; күн өлбүт произошло затмение солнца; өлбөт мэҥэ уута фольк. живая вода; өлө итир= быть вдрызг пьяным; өлө куттан = испытать ужас; өлөн бар= уходить в подавленном состоянии (от печального известия, тяжёлого разговора и т. п.); өлө оонньоо= попадать в тяжёлое, критическое положение; өлөр иһээччи горький пьяница; өлөр өлүү ааҥнаата нагрянула беда, свалилось несчастье; өлөр суола это его задевает за живое; хараххар өл = заболеть — о глазах.