1. аат. Сөбүлэспэт буолан киҥир-хаҥыр, ытамньыйа саҥарсыы. ☉ Плаксивое выражение недовольства, хныканье; размолвка, склока
   Өскө тиэргэн иһигэр кыҥкый-хаҥкый баар да буоллаҕына, ону ыраатыннарбакка көннөрөбүт. С. Руфов
2. даҕ. суолт. Сөбүлэспэт буолан киҥир-хаҥыр, ытамньыйар саҥалаах. ☉ Плаксивый, капризный, привередливый, склочный
   Оройунан харахтаах Обот-дугуй уолаттардаах, Кырыытынан харахтаах Кыҥкый-Хаҥкый кыргыттардаах. Күннүк Уурастыырап
   Хомойуох иһин, кыҥкый-хаҥкый кэпсэтиилээх, кынчарыһан, сэмэлэһэн тахсар идэлээх ыаллар бааллар. ЧКС АК

I
аат.
1. Туох эмэ саҕаланар, үөскүүр төрдө, биричиинэтэ. ☉ Обстоятельство, способное быть основанием для чего-л., повод, причина
Төрүөтэ суох үөрүү кэлбэтэҕэ ыраатта. Н. Лугинов
Ол ыарыы төрүөтүн билбэккэ эрээри хайдах мээнэ эмтэнэҕит? Е. Неймохов
2. эргэр. Өйдөспөт буолуу, иирсээн. ☉ Состояние взаимной вражды, размолвка, ссора
Оһолго уолдьаһыннарбыт, Төрүөккэ түбэһиннэрбит, Өмүрэх өлүү төрдө, Күөх өксөкү Бииһэ, Тойон убайдарым обургулаар! Саха фольк. Кыракый төрүөтү утары быһаарсан, сотонсууйан иһэр буоллар, төһө эрэ элбэх хойукку хоргутуһуу-хойохтоһуу суох буолар этэ! Амма Аччыгыйа
Ити дьонуҥ ардылара аппыт, арахсан баран дьоҕойон бииргэ олороллор эбит. Оннук төрүөт эйигиттэн буолбут. Дьүөгэ Ааныстыырап
Бухатыырдар охсуһар охсуһууларын төрүөтүнэн кини [дьахтар уобараһа] буолар. Эрчимэн
3. лит. Литературнай айымньы саҕаланарыгар сылтах буолбут ханнык эмэ сабыытыйалар. ☉ Завязка литературного произведения
Кэпсээн төрүөтэ — Байбаллаах Марба, ыал буолан да баран, батталтан төлөрүйбэккэ, олохторо табыллыбата. СЛ-9-10
др.-тюрк. төрү
II
аат., булт. Бултуур сэп, тэрил (хапкаан, туһах, туу уо. д. а.). ☉ Охотничьи орудия, снасти (капкан, силки, верша и т. п.)
Тииҥи саанан, кырынааһы төрүөтүнэн бултуубун. «ХС»
Сорох булчуттар төрүөттэрин киис бултанар болдьоҕо бүтүүтэ тохсунньу бүтэһигэр эрдэ эһэллэр. «ХС»
Уйбаан …… ханна кылааннаах түүлээх баар сиригэр ыраата сылдьан элбэх төрүөтү уурааччы. «Кыым»

аат. Миискэ курдук дьоҕус мас иһит. ☉ Деревянная долбленая чаша средней величины
Хаҥас долбуурга кытыйалар туралларын биирбиир ылаттаан көрүтэлээтэ. Амма Аччыгыйа
Настаа эмээхсин кытыйаҕа арыылаах саламаат кутан аҕалла. Күннүк Уурастыырап
Маайа кыра мас кытыйаҕа күөрчэх ытыйда, лэппиэскэтин аҕалла. Эрилик Эристиин
♦ Кытыйа кытыйатын кытта кырбаһар, хамыйах хамыйаҕын кытта хабырыһар — кыра (киһи, атын да тыыннаах харамай) кыраны, тэҥнээҕин кытта киирсэр, мөккүһэр, күрэхтэһэр. ☉ Мелюзга соперничает с мелюзгой, найдя себе равного в споре (букв. миска дерется с миской, ложка трется о ложку). Кытыйа кыырда, хамыйах хардааччыта, мэһэмээн мэкчиргэтэ эргэр. — сүрэҕэ суох, аска эрэ хамаҕа. ☉ Ленивый обжора (букв. ястреб до чашек, сокол до ложек, сова турсуков). Кытыйанан-хамыйаҕынан кырбаһан үөскээбит — оҕо эрдэхтэн бииргэ булкуһан үөскээбит. ☉ Расти, вырасти вместе (с детства). Амма Аччыгыйа — мин өр сылларга, били этэргэ дылы, кытыйанан-хамыйаҕынан кырбаһан, ыкса-чугастык сыһыаннаспыт саамай истиҥ доҕорум. «ХС». Кытыйанан-хамыйаҕынан кырбаһа олорор — тугу да гыммакка, оҕонудьахтары кытта булкуһан тахсар. ☉ Бездельничает в обществе женщин и детей (о мужчине). Кытыйата туолла — тулууруттан таҕыста, тулуйбат буолла. ☉ соотв. терпение его лопнуло, чаша его терпения переполнилась
— Эҥин буолан, бары-барыта, эн баҕас… Киэҥ көҕүс дьэ кыараҕастыйда, кытыйа дьэ туолла. — Хайдах!.. — Дьөгүөрдээн сыарҕалаах мас төбөтүттэн өрө көтөхтө да, киһилэри-мастары тоҥуу хаарга биирдэ туора илгэн кэбистэ. Амма Аччыгыйа. Кытыйа-хамыйах кырбаһыы — дьиэ иһинээҕи кыыһырсыы, иирсээн, киҥирхаҥыр саҥарсыы. ☉ Семейная ссора, размолвка, семейные дрязги
Дьиэ иһинээҕи кытыйа-хамыйах кырбаһыыта эмиэ баара. Арыт эдэр ыанньыксыттар үлэлэриттэн кыыһыран киирэллэрэ, этиһэллэрэ. И. Данилов
— Оттон эмиэ этиһэргэ-буруустаһарга дылыгыт дии? — Алаана дьүөгэтин диэки имнэннэ. — Ол кытыйа-хамыйах кырбаһыыта! «ХС». Кытыйа-хамыйах салас — туохтан эмэ кыра соҕустук тиис, туһан. ☉ Иметь свою (незначительную) долю в чем-л.; перепадать кому-л. от чьих-л. благ
Миитэрэй оҕонньортон кытыйа-хамыйах саласпатаҕа буоллар, Баанча син сир өтүө суох, ити баккыта суох батараактартан соччо ордуо суох этэ. Софр. Данилов
Бу кыра үөрэхтээх буолан баайдарга ону-маны эридьиэстээн, кытыйа-хамыйах саласпыт киһи. Н. Заболоцкай
Оҥоруулаах үлэнэн быһаччы дьарыктаммат эрээри кытыйа-хамыйах салаһар …… төһөлөөх тэрилтэлэр, министиэристибэлэр, биэдэмистибэлэр …… бааллара буолуой? «Кыым»
◊ Алтаннаах кытыйа — алтан кытыылаах кытыйа. ☉ Деревянная чаша с медным ободком
Арыы саламаат астаах Алтаннардаах кытыйалар …… Чуоҕуһаннар тураллар. И. Эртюков. Кытыйа кырыыппа аат., муус. — тус-туһунан үрдүктээх икки эбэтэр үс кыллаах, уһун моойдоох, тирии эбэтэр мас сирэйдээх музыкальнай инструмент. ☉ Якутский национальный музыкальный инструмент: струнный щипковый, с круглым корпусом, с двумя или тремя струнами, настроенными на разную высоту. Чаркааскайдаах кытыйа — аллараа кытыытынан булуук суолун курдук туруору дьураа ойуулардаах мас кытыйа. ☉ Деревянная чаша, украшенная боковыми узорами в виде вертикальных бороздок.
ср. др.-тюрк. хатыҥ ‘сосуд’

I
аат.
1. Ааҥҥа киһи атыллыыр алын өттө, холуодатын алын туорайа. ☉ Нижняя поперечина дверной рамы, через которую перешагивают, порог
Кини, саатынан тайахтанан, боруогу атыллаан дьиэҕэ киириэх курдук буолан иһэн эмискэ оҕутта. Эрилик Эристиин
Григорий дьонуттан арахсымаары, дьиэтиттэн барымаары …… ийэтин даба ырбаахытын тэллэҕиттэн тутуһа-тутуһа, аан боруогуттан тэбинэ-тэбинэ сарылаабыта. А. Бэрияк
2. көсп. Дьиэҕэ эбэтэр туохха эмэ киирэр аан. ☉ Вход куда-л. Силлиэни ким ыспыт Буурҕатын хомуйуо, Сэриигэ аан аспыт Боруогар хоруйуо. Дьуон Дьаҥылы
Аны кэлэн тугу ирдээн, Мин боруокпар эн кэллиҥ, Умуллубут кутаа күлүн Тыал хоту көтүттүҥ? Чэчир-76
Баас баалаан буорайан боруоккар охтуоҕум, Харахпын аһаммын эйигин көрүөҕүм. К. Кулиев (тылб.)
3
кэпс., көр харгы. Мантан икки көс кэриҥэ аллара Улахан Хаана диэн Саха сирин өрүстэрин былаһын тухары ханна да суох улахан сэттэ мэҥэһик суорба таас харгы, боруок баар. Суорун Омоллоон. Тэҥн. модьоҕо
русск. порог
♦ Боруогу (боруогун) атыллаа — кимиэхэ эмэ дьиэтигэр эбэтэр ханна эмэ кэлэ сырыт. ☉ Зайти куда-л. или к кому-л. домой, переступить чей-л. или какой-л. порог. Оскуола боруогун атыллаа
□ Оттон бэйэм боруогу атыллыы иликпиттэн тылбай-өспөй буолан барыахпын хайдах эрэ туттунабын. П. Чуукаар
Кини миэхэ кэлэ сылдьыбат. Оттон мин Суордаахаптар боруоктарын атыллыахпын санаам буолбат. В. Протодьяконов
Син ааныҥ боруогун атыллыыр күннээх эбиккин дии. Дьэ, хайа таҥара санаа биэрэн дьиэҕин өҥөйдүҥ. Н. Неустроев
II
1. аат., кэпс.
1. Тугу эмэ оҥорору сыыһа диэн утары этии, утарсыы. ☉ Выражение несогласия с чем-л., возражение
Тоҕо ойохтоох киһиэхэ бараҕын диэн боруок суох буолла, сөбүлээтилэр. Эрилик Эристиин
△ Тугу эмэ оҥорору утарарга төрүөт, сөптөөх төрүт (үксүн буолб. ф-лаах туохт. кытта тут-лар). ☉ Довод, достаточное основание для возражения против какого-л. действия (большей частью в сочет. с отриц. гл.)
Марыыҥка саамай сөпкө эргэ тахсар, ол Баһылай бассабыыга боруок буолбат, баҕар, бары бассабыык буолуохпут. П. Ойуунускай
Ити ачыкыта боруок буолбатах. Софр. Данилов
2. Тугу эмэ оҥордоххо киһи сыыһанан ааҕан тутуһара, сыыһата, буруйа. ☉ Непозволительность, предосудительность какого-л. действия
«Уоран да диэтэххэ, соччо боруога суох суол. Баҕар, дьэбэлэйдээҥ даҕаны», — Яков Гурьев кинээс диэки өтөрү көрүтэлээтэ. М. Доҕордуурап
Арахсар боруок, саат да буолбатах. А. Софронов
Көрсүспүччэ кыратык арыгыны даҕаны иһэр боруога суох ини. В. Протодьяконов
3. Тыл тылга киирсибэккэ этиһии, иирээн. ☉ Размолвка, взаимная ругань
Иирсибит истэрин Иһирэхтээн иһиттэххэ, Буоһата суох боруок буолла, Аччыгый да аймааһыны тарта. А. Софронов
Боруок төрдө Боруочай Болтоххой сутуругун Бугдуун муннугар Буруустуон дураһыйбыт. Бугдуун, булгу сөрөөн, Боруочай букатын буорайбыт. К. Туйаарыскай
2. даҕ. суолт. Киһи тылын сүгүн истигэнэ суох, онон-манан утарылаһа сатыыр идэлээх; хадаар. ☉ Любящий перечить, возражать, несговорчивый, непослушный. Боруок баҕайы киһи
□ Утуй, сынньан, сыллыйым, Утуй, тыллаах чыычааҕым, Уутун хана утуйбат Боруок оҕо улааппат. П. Тобуруокап
русск. порок
◊ Боруок (боруога) суох — онуоха киһи сатаан өйдөөбөт буолара туох да суох, буолуох буолуо диэн этии (үксүгэр туохт. болдьуур киэбинэн бэриллибит кэпсиирэлээх салаа этии кэнниттэн тут-лар). ☉ В этом ничего удивительного нет (произошло вполне понятное), этому не стоит удивляться (от него такого можно ожидать • обычно употр. после придаточных со сказуемым, выраженным гл. в условном накл.). Мин ыалдьан да хааллахпына боруок суох. Толорботоҕуна да боруога суох киһи
□ Ат ахсымнаатаҕына, кыайан уостуганнаамаарай? Илиитин-атаҕын өлөртөрдөҕүнэ да боруок суох. Дьүөгэ Ааныстыырап
Норуоту ыраахтааҕы ытыалаппыта элбэх. Онон, баҕар, бүгүн биһигини буулдьанан даҕаны көрүстэхтэринэ боруога суох. Н. Якутскай