несов. см. разочароваться).

1) извериться, разочароваться в ком-л.; 2) чувствовать отвращение к кому-л., возмущаться кем-л.; киниттэн бары кэлэйэллэр все возмущаются им.

аат. Сылгы саннын хаптаҕайын иһинэн ойоҕоһугар сыста үөскүүр сыа (саамай минньигэһэ, амтаннааҕа). ☉ Жир на передних рёбрах лошади (считается самой вкусной, лакомой частью туши)
Урут эйиэхэ хоҥнуота да суох холу ыһыктыбатах киһи. Болот Боотур
Түөкүттэр биэ хоҥнуо ойоҕоһун буһаран кээстилэр. Н. Павлов
♦ Холтон хоҥнуотун хоҥнорон ылбыт курдук хомой — саамай үчүгэйтэн, бастыҥтан маппыт курдук, олус улаханнык хомой. ☉ Сильно разочароваться, расстроиться, будучи лишённым самого лучшего (передние рёбра, покрытые толстым слоем жира, у якутов считались самым вкусным, лакомым куском
Если давали рёбра без хоҥнуо, это воспринималось как оскорбление, унижение — букв. разочароваться так, будто от передних рёбер лошади отняли (отодрали) жирную часть). Хомолто өттүттэн Холтон хоҥнуотун Хоҥнорон ылбыт баар. Өксөкүлээх Өлөксөй
◊ Хоҥнуо ойоҕос көр ойоҕос. Холун ыксатынааҕы икки-үс ойоҕоһу хоҥнуо ойоҕоһо дэнэр. Сылгыһыт с.
ср. др.-тюрк. хоҥ: хоҥ эт ‘мышцы, мускулы, мякоть’

туохт. Ким, туох эмэ көһүппэтэҕин курдук мөкү, тутах буолан тахсыбытыттан санааҥ төннөн, улаханнык хом түс, үчүгэйдик санаабат буол. ☉ Чувствовать обиду, недовольство от несбывшегося, разувериться, разочароваться в ком-чем-л., обмануться в своих надеждах
Уйбаача көстөн турар балыыртан соһуйан, кэлэйэн, саҥата суох барда. Амма Аччыгыйа
Сааһыгар кини баҕарбыта биир да табыллыбакка утары өттө буолан иһэриттэн кэлэйэн, сиргэ силлээтэ, уоһун быһыта ытырбахтаата. Эрилик Эристиин
Оҕонньор эһэ куотан эрэрин биллэ уона булчуттарыттан бэрт улаханнык кэлэйдэ. Н. Заболоцкай
бур. гэли, гэлэйи

I
туохт.
1. Иҥэн-тоҥон, төрдүн-төбөтүн хаһыс, билэ сатаа (туох эмэ уруккуну, ааспыты). ☉ Расспрашивать, разузнавать, допытываться до мелочей (напр., о прошлом)
Төрүттэрин түөспүттэрэ — уруулуу буолан таҕыстылар. Эрилик Эристиин
Төһө да кыһалҕалаахтык иитиллибитим иһин, оҕо сылдьан кэрэхсээбитим, түөстэххэ, бука, үгүс буолуо. ЫКТ
Өбүгэлэрбит олорон ааспыт олохторун түгэҕиттэн түөһэн, барытын үөрэтэн билэрбитигэр аан аһылынна. МАП ЧУу
2. сөбүлээб. Киһи истиэн баҕарбатын аҕын, кэпсээ. ☉ Ворошить прошлое
Бу оҕонньор, ону-маны түөһэҥҥин. «Түксү, түксү, күтүр өстөөх! Түөһүмэ, ол оҕонньору», — Илибиэтэ эмээхсин маҥан сирэйэ кыһыл эбир буолла, ыксаата. Болот Боотур
Туох даа, хотуой, бу оҕонньор тугу түөһэрий? И. Семёнов
Обот-соллоҥ муҥутаан, били Куртах [киһи аата] дьаабыламмытын түөһэр дуу, тугуй? Н. Заболоцкай
II
аат. Киһи-сүөһү көҥдөй көхсүн үөһээ илин өттө; агдака ис өттө. ☉ Грудь, грудная кость, грудина
Ньургун Мичикээһи түөскэ «кип» гына тэбэрин кытта, киһитэ чалбахха тиэрэ таһылынна. У. Нуолур
Симиирэп мөтөллүбүт түөстээх, бэрт бөҕө көрүҥнээх киһи. Э. Соколов
Кырыымпаны түөстэригэр тирээн олорон, хаҥас илиилэринэн оонньууллар. ЧАИ СБМИ
△ Дьахтар эмиийэ. ☉ Женская грудь. Саҥа төрөөбүт дьахтар түөһүн тымнытыа суохтаах
♦ Түөс аҥаара кэпс. — уста кээмэйэ: киһи түөһүн ортотуттан туора ууммут илиитин төбөтүгэр диэри. ☉ Мера длины, равная расстоянию от середины груди до кончика среднего пальца вытянутой в сторону руки. Устата, арааһа, түөс аҥаара баар быһыылаах. Түөскүн охсун (кырбан, тоҥсун) — кыра да үтүөҕүнөҥөҕүн аах, онон өҥнөн таҕыс; тугунан эмэ аһара киэн тутун. ☉ соотв. бить себя в грудь
Омугумсуйуу, мин атын омуктан ордук омук оҕотобун диэн түөһү охсунуу, бука, ис култуура тиийбэтиттэн буолуо дии саныыбын. «Кыым». Түөскүнэн тэл — туох эмэ улахан эрэйи-кыһалҕаны, моһолу көрүс, ону аас. ☉ Преодолевать какие-л. трудности, препятствия
Афганистан алдьархайын түөһүнэн тэлбит уол бэрт үөрүйэхтик ытыалаан тибиирдибитэ. Күрүлгэн. Түөскэр силлии (силлэнэ) сыт кэпс. — түбүккүттэн төлөрүйэн, босхолонон көҥүл сырыт. ☉ соотв. плевать в потолок
Туһааннаах үлэҕин бүтэрдиҥ эрэ, таах түөскэр силлии-силлии өһүө баһын ааҕа сытыахтааххын. Э. Соколов. Түөстэн көтүрүөһүн көтүрэн ылбыт курдук күҥэтийдэ — аһара кэлэйдэ. ☉ Сильно разочароваться в чём-л.. Хапкааныгар хаптарбыт куобаҕын кэмигэр көрбөккө бөрөҕө сиэппитин көрөн, оҕонньор бэйэтэ бэйэтиттэн түөстэн көтүрүөһүн көтүрэн ылбыт курдук күҥэтийдэ. Түөһүҥ эриэнин көрдөр – көстөрүн курдук быстар дьадаҥыбын, онон биэрэр тугум да суох диэн иэскин, төлүөхтээххин көлбөрүтүн, куотуна сатаа. ☉ Уклониться, отказаться от уплаты долга за неимением средств (букв. показал пестроту своей груди)
Дьэ, ити киһи түөһүн эриэнин көрдөрүө эрэ диэбэтэҕим. «ХС». Тылгын <түөскэр диэри> былас таһаар (түһэр) көр былас II. Уолаттар куттаммыттар, ыксаабыттар аҕай, тылларын түөстэригэр диэри былас таһааран сүүрэн аҕай иһэллэр эбит
◊ Түөс аҥаара — сүөһү, кыыл этин түөһүн аҥаара. ☉ Половина грудины туши животного, зверя
Киһи ылыан сөптөөх, арай, эмис түөс аҥаара сытар эбит. Р. Кулаковскай
Мин дойдубуттан тыһаҕас түөһүн аҥаара киирбитэ. КНЗ ОО. Түөс симэҕэ (илин кэбиһэр) — анал оҥоһуулаах дьахтар түөһүгэр кэтэр киэргэлэ (хол., үрүҥ, кыһыл көмүс). ☉ Женские нагрудные украшения (напр., из золота, серебра)
Түөс симэҕин ойуута-оһуора барыта тус-туһунан суолталаах буолар. «Кыым». Түөс тыла — киһи түөһүн өҥүргэһин уҥуоҕун алын уһугунааҕы чороҕоро. ☉ Костный выступ в виде язычка в нижней части грудины (у человека, животных), мечевидный отросток
Тоҕус уон бууттаах тааһы Уйбааскы чэпчэки баҕайытык түөһүн тылыгар дылы өрө тарпыт. Саха ост. I. Түөс уҥуоҕа анат. – киһи, кыыл-сүөһү агдата түөскэ кэлэн холбоһор уҥуоҕа. ☉ Кость, соединяющая передние части рёбер у человека, животных, грудина. Түөһүн уҥуоҕун диэкинэн ыалдьар. Сүөһүлэрин этин түөһүн уҥуоҕун аҕалара быһыта охсуталаата
др.-тюрк., тюрк. төш

I
аат.
1. Киһи илиитэ эбэтэр тоҕоноҕуттан үөһээ өттө. ☉ Рука человека, предплечье
Кеша дьарамай, сула эрээри, миэхэ күүһүмсүйэр, …… холун боллоруттаҕас быччыҥнарын көөчүктүүр. Н. Габышев
Ходуһа отторун ходуйар, Холу, быччыҥы имитэр Хоодуот күннэр кэллилэр. Эллэй
Холо суохтар, буута суохтар Хобдох-көтөх көрүҥнээхтэр, Доҕолоҥнор, ыарыһахтар Доҕотторум — фронтовиктар. И. Эртюков
Ийэм холбуттан сулбу тарта, мөҕөн барда. «ХС»
2. Кыыл, сүөһү илин атаҕа; идэһэ сүөһү эбэтэр булт кыылын илин атаҕа саннын хаптаҕайын кытта бииргэ эттэнэн ылыллыбыта. ☉ Передняя нога животных; передняя нога с лопаткой (как часть туши)
[Дайыыкка] өрө өндөйөн, ат арыый бытаарбытыгар, холуттан тирэннэ. А. Сыромятникова
Эһэ, кылгастык кыланан ылаат, тохтуу биэрэн уҥа холунун саланан ылла. Кэпсээннэр
Мииҥҥэ сүөһү холун, ойоҕоһун, түөһүн, амынньыарын туһаналлар. ТИИ ЭОСА
Үрэх баһын ат тиҥэһэлэрэ холлорунан ордуктар. АНП СЭЭ
3. көсп. Киһи кыаҕа (хол., эт-хаан эбэтэр үп-ас өттүнэн). ☉ Возможности человека (напр., физические или материальные)
Биһи эмиэ хаалсыбаппыт, Холбутунан оттуубут. Күннүк Уурастыырап
Айарга-тутарга манна бэйэбитигэр даҕаны киһи мыыммат, биир уол оҕо холугар холоонноох үлэ баар. В. Васильев
Үс лиитирэ үүт! Мин холбор ыар таһаҕас. «ХС»
♦ <Буутун этэ буспут,> холун этэ хойдубут көр хойун
Ол сыллар холбут этин хойуннаран, Биһигини таһаарбыттара олох суолугар. С. Данилов
Быстар дьадаҥы ыал уоллара Бичик Сэмэн сүүрбэ сааһыгар тиийэн холун этэ хойдубута, буутун этэ муҥутаабыта, сиһин этэ сиппитэ. Н. Якутскай. Киһи холун (хол) иһинэн — кыаллар, киһи кыайыан сөптөөх, наһаа ыарырҕаппакка эрэ оҥоһуллар. ☉ соотв. по силам
Урут киэҥник, холкутук олорбуппут, холбут эрэ иһинэн үлэлээбиппит аны уурайыахтаах. У. Нуолур
Биригэдьиир киниэхэ сөптөөх, холун иһинэн үлэни булан соруйара. И. Сосин
Бу сырыыга хол иһинэн үлэ — сиэрдийэ быһыыта. «ХС»
Кугас ыт холун кыбынаайаҕын көр кыбын. Хайа, доҕор, кугас ыт холун кыбынаайаҕын (өс ном.). Холо аһылынна — хонноҕо аһылынна диэн курдук (көр хоннох). Үтүө сылгы барахсан кэнникинэн холо дьэ аһыллан, айана өссө уорааннаммыкка дылы буолла. Н. Лугинов
Холум аһылла, тиритэ, Күннүктээн үлэлээтим. С. Спиридонова
Холо уһулунна (быһынна) — илиитэ быһынна диэн курдук (көр илии). [Жирков] Тумултан спиннингнээн, уҥа холо быстан, кумахха иттэннэри түһэн сытта. Н. Габышев
Ньими сытан хаалбыт бурдугу өрө тарыйан косилка быһаҕар олордон биэрии манан аҕай үлэ буолбат этэ. Киһи холо уһуллар, илиитэ улук буолар үлэтэ этэ. «ЭК». Холтон хоҥнуотун хоҥнорон ылбыт курдук — туох эрэ олус үчүгэйтэн маппыт курдук олус күүскэ, улаханнык (хомойдо). ☉ Очень сильно, глубоко (разочароваться; букв. подобно тому, как оторвать последнее ребро у стегна)
Холтон хоҥнуотун ылбыт курдук Хомойдохпун да. Д. Говоров. Холун былдьаппыт кэпс. — туох эмэ үлэҕэ кыаҕын, күүһүн таһынан үлэлээн сылайбыт, эстибит. ☉ Надорвать силы, физически не осилить, не справиться с каким-л. делом, оказавшимся сверх возможностей
Кыайан, сатаан охсубат киһи холун былдьатар сирэ буолла. Үлэ үө. Холун таһынан — ким эмэ кыаҕын таһынан. ☉ Сверх чьих-л. возможностей
Кини бүгүн оскуола сарайын хаарын аҥаар уһугуттан түһэрэн барар санаалааҕа. Соҕотох киһиэхэ холун таһынан буолсук. Н. Габышев
◊ Тулаайах хол көр тулаайах. Хол этэ — окумал кэлин быччыҥа. ☉ Трёхглавая мышца
Ат холун этэ дьиримнээн, тардыалаан ыла турарын оҕонньор одууласта. А. Сыромятникова
Сааһырбыт сылгы холун этигэр силгэлэрэ уонна уҥуохтара чэпчииллэр. АНП СЭЭ
др.-тюрк., тюрк. хол.
II
хол дойду көр дойду
Тэгил дойдуга тэҥнээҕин, хол дойдуга холооннооҕун булбатах (өс хоһ.). Хол дойдуттан Холооннооҕун булбатах Хоннохтоох отчут аатыран, Иннибин кимиэхэ да биэрбэккэ Икки атахтаахха сөхтөрүөм этэ. В. Гольдеров
Иван Егорович инициативатынан ытык ымыыбыт [хомус] араас дойдуларга аймахтарын булла, хол дойдуларга холоонноохторун көрүстэ. К. Уткин