1) давать свободу, освобождать; 2) позволять, разрешать; дьиэтигэр үлэлиирин көҥүллээ = разрешить кому-л. работать на дому.

1) прорубать, пробивать; түннүгү тобул= прорубить окно; хамсаны тобул= прочистить трубку; 2) перен. разг. разрешать, выяснять; бу боппуруоһу бэйэҥ тобул этот вопрос выясни сам; толкуйдаан тобулун булбатым думал-гадал и стал в тупик.

туохт.
1. Тугу эмэ гынарга, оҥорорго көҥүллэ, кыахта биэр. ☉ Позволять, разрешать, давать возможность кому-л. делать что-л. Эһиги миэхэ, баһаалыста, көҥүллээҥ эмээхсиммин кытта сүбэлэһиэхпин. Н. Неустроев
Тулаайах буолан хаалбыппын бэйэҥ бэркэ билэ сылдьар инигин, куоракка киирэрбин көҥүллээ. С. Ефремов
— Кинээс, миэхэ тылла көҥүллээ! М. Доҕордуурап
2. Көҥүл ыыт, көҥүлгэ таһаар (хол., хаайыылааҕы). ☉ Давать свободу кому-л., выпускать на свободу, освобождать кого-л.
Бу дьахтар буруйа суох буолла, быыһанна. Кинини көҥүллээҥ уонна били икки дьахтары киллэртээҥ! Эрилик Эристиин

туохт.
1. Ким-туох эмэ (хол., оҕо эбэтэр дьиэ сүөһүтэ, ыт) туох эмэ сыыһаны оҥорорун этэн, саҥаран тохтот, бобус. ☉ Заставлять кого-л. прекратить какие-л. действия, унимать. Оҕону буой. Ыты буой
□ «Бэйи!» — оҕонньор биир тылынан уолун буойан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
[Бүөччээн оҕонньор:] Тойоҥҥун Хабырынар Хандьытааты буой, кини тоҕо күлүү оҥосторуй? П. Ойуунускай
Тогойкин сарсыарда барыым диэбитин булгуччу буойан кэбистилэр. Амма Аччыгыйа
△ кэпс. Тугу эмэ оҥорору көҥүллээмэ, боп. ☉ Не разрешать, запрещать делать что-л. Хайа, ити саллааттарыҥ, баҕар, миигин тута-хаба сылдьыахтара, ону үчүгэйдик буой. Эрилик Эристиин
2. кэпс. Тугу эмэ тохтот, буоларын ханыннар. ☉ Унимать, останавливать что-л. (напр., кровотечение), препятствовать распространению чего-л. (напр., пожара). Уоту буой. Халаан уутун буой. Хаан буойар эмп.
□ Бааһы оһорор дуу эбэтэр баас сэтэрийэрин буойар дуу эмтэрин аата эбит дии! Амма Аччыгыйа

туохт.
1. Тугу эмэ хаһан, дьөлөн үүттээ, курдары таһаар. ☉ Прорубать, пробивать что-л. насквозь
Маһары оҕонньор уһуктаах тоһоҕо маһынан эһэ арҕаҕын үрдүн тобулбута. Н. Якутскай
Муустаах анньыынан алларан муҥнанан, Модьоҕолоох ойбону тобулан [муҥурун булларбат]. С. Зверев
Силлиэ сэллээтин кытта сытар хаарбын тобулан таһырдьа таҕыстым. И. Данилов
2. Туох эмэ бүөлэммит хайаҕаһын сытыы тугунан эмэ ыраастаа. ☉ Прочищать чем-л. острым засорившееся отверстие
Хамсата бүөлэнэн хаалбытын тобулан астаста. М. Доҕордуурап
3. үрд. Дьон сылдьыбат сиринэн айаннаа. ☉ Идти, ехать по непротоптанной дороге, непроезженному пути
Тоҕус томторҕолоох Тойон айан суолун Тобулар күммүт буолла! Суорун Омоллоон
Оттон уута суох суоппардар Тоҥ суоллары тобулаллар, Нарын бэйэлээх кыргыттар Табанан айанныыллар. С. Данилов
Туох улахан кыһалҕалаах буолан, ол сир [айаан] суолун тобуллаххытый? Н. Якутскай
4. көсп., кэпс. Толкуйдаан ырытан таһаар, сүбэтин бул (хол., ханнык эмэ быһаарыллыбатах боппуруоһу). ☉ Находить решение, разрешать, прояснять (напр., какой-л. вопрос, проблему)
Саныы сатаата да, Тугу оҥорон тутуллубутун Туура тобулбата. А. Софронов
«Тугу эмэ тобулуохпут», — Эһэ Харах боччумура тутунна. В. Протодьяконов
Балачча өр тугу да тобулбакка чуҥкуйда. И. Данилов
♦ Оройун <аллар> тобул көр орой II
Оҕо-уруу өттө Оройо тобулунна. П. Ойуунускай
ср. др.-тюрк. топул ‘разрывать, прорывать, пробивать’, уйг. топул ‘проходить насквозь’, туркм. дөвүлмек ‘быть поломанным, разбиваться’

туохт.
1. Тугу эрэ кимиэхэ эмэ биэр, илиитигэр туттар (этээччигэ, көрдөһөөччүгэ). ☉ Давать, подавать кого-что-л., кому-л. (говорящему, просящему). Охтуоҥ, сэрэн, илиигин аҕал
□ «Аҕал» диэтэххэ антах хайыһар, «ыл» диэтэххэ ымас гынар. Өксөкүлээх Өлөксөй
«Ыл, аҕал эрэ күлүүс тылын», — диэн ойоҕуттан Хабылдьыйа Харытыанаттан күлүүс тылын ылан ампаарга таҕыста. Күндэ
Бу корзинкаҕын аҕал, мин тутуум. Суорун Омоллоон
2. Хантан эрэ кими, тугу эрэ ылан ханна эрэ илт, баар гын. ☉ Предоставить, обеспечить кого-что-л. откуда-л., куда-л. Ыарыһаҕы дэриэбинэттэн куоракка аҕалбыттар. Куораттан массыынанан таһаҕаһы аҕалбыттар
□ Ыараханнык бааһырбыт Ширшов милиционеры оҕолор аҕалан оскуолаҕа киллэрбиттэрэ. Н. Якутскай
Сулууспатын наадатыгар ыраах куоратынан сылдьан, манна суох таҥаһы онтон аҕалан, онно суох арыыны мантан илдьэн, кыралаан атастаһыннарар быһыылааҕа. Амма Аччыгыйа
3. Кими, тугу эмэ ханна эмэ тиэрт (хол., тиэйэн, батыһыннаран, үүрэн, тутан уо. д. а.). ☉ Приносить, приводить, доставлять кого-что-л. (путем вызова, сопровождения, конвоирования и т. д.). Үүрэн аҕал. Сирдээн аҕал. Соһон аҕал. Тиэйэн аҕал. Тутан аҕал. Арыаллаан аҕал. Хомуйан аҕал. Көтөҕөн аҕал. Ыҥыртаран аҕал. Туттаран аҕал
□ Байбаллаах Марба аҕаларыгар, Талкы оҕонньорго, оҕолорун Чыычааҕы, икки ынахтарын, биир тарбыйахтарын ииттэрэ аҕалан биэрдилэр. Күндэ
Бу оҕонньору Муссерен уон сыллааҕыта Ташкент куораттан аҕалбыта. Эрилик Эристиин
[Чоочо:] Хара ыты [Манчаарыны] Хара албыммынан хаайан, Аҕалан турабын. А. Софронов
Хата бар, Сүөдэр уолу ыҥыран аҕал эрэ, ханна баарый? Н. Неустроев. Алаас сыһыыны туолуоҕун тухары сылгыны, ынаҕы толору үүрэн аҕалан кулуҥ, сулуутун. Саха фольк.
4. Хантан эрэ тугу эрэ баар оҥор, баар гын; кими, тугу эрэ доҕуһуоллаа, аргыстас (айылҕа күүстэрин туһунан). ☉ Приносить, пригонять, сопровождать (о силах природы)
Ээ дьэ, тыал тыыннаах эрэ аҕалла, дэлби сытытан өлөртүү сыста. А. Софронов
Дөрүн-дөрүн тыал иһиирэр, хаары көтүтэн аҕалан үрдүлэригэр сабыта ыспахтаан ааһар. Н. Якутскай
Хаҥас өттүбэр куобах истээх нэк сонум уонна икки былас курдук уһуннаах, уу аҕалбыт үөт ураҕаһа сытарын ылан, соммун үрэх диэки астым. Т. Сметанин
5. Тугу эмэ илдьэ кэл, баар гын, үөскэт (туох эмэ саҥаны, урут суоҕу). ☉ Быть причиной, поводом возникновения, появления чего-л. нового, ранее отсутствующего Үөрүүнү аҕал. Дьолу аҕал. Алдьархайы аҕал. Туһаны аҕал
□ Кыайыы дьолун аҕалбыт Кыһыл байыас дьоннору Олохтоохтор, олус үөрэн, Уруй тылын умнаннар, Ууруу, кууһа турбуттара. Күннүк Уурастыырап
Дьэ, баһыыба, доҕор, эн хайыһарыҥ улахан туһаны аҕалла. Амма Аччыгыйа
Икки тылы билии туох да куһаҕаны аҕалбат, төттөрүтүн, икки омук култууратын билии оҕону ордук сайыннарар, кини өйүн-санаатын ордук байытар. Далан
6. көсп. Көҥүллээ, быраапта биэр. ☉ Позволять, разрешать; давать право
Архыып Уйбаанабыс, оччоҕо миэхэ дьаһалла аҕал. С. Ефремов
«Аҕалыҥ эрэ миэхэ тылла», — диэбитинэн Семен Васильевич олорор остуолун сирэйиттэн ыараханнык тайанан түөһүллэн турда. Н. Лугинов
7. көсп. Тугу эмэни билэн, эбэтэр ырытан, толкуйдаан, ханнык эрэ түмүккэ кэл. ☉ Приходить к различным выводам путем анализа, размышлений
Санаалар түмүктэрэ биир санааҕа аҕала тураллар. Амма Аччыгыйа
♦ Аҕала сатыы-сатыы (сатаан) — баҕарбат эрээри, сымыйанан. ☉ Неестественно, насильственно, через силу; притворно (делать что-л.)
Туох да көрүдьүөһэ суоҕун үрдүнэн, аҕала сатыы-сатыы сымыйанан күлэн ыгдараҥнаһаллар. Амма Аччыгыйа
Мунньах быһаарар боппуруоһугар ыкса кэлээт, тоҕо эрэ дьулайбыттыы үрүт-үөһэ көхсүн этиппэхтээтэ, аҕала сатыы-сатыы сөтөллүбүтэ буолла. Н. Лугинов
Хаһан эмэ үөрбүтэ-күлбүтэ буоллаҕына даҕаны, онтуката хайдах эрэ соруйан аҕала сатаабыт курдук тахсар. Софр. Данилов
ср. тюрк. алып кэл, акел ‘приносить’

аат.
1. Тугу эмэ оҥорорго, ситиһэргэ сөп буолар күүс, сэниэ, эрчим. ☉ Сила, возможности, необходимые для осуществления каких-л. действий
Күрбэ тааһы кэлэр-барар дьон суолларыттан халбарытар кыахтара суох буолан, икки өттүнэн тумнан ааһар буолбуттар. Н. Якутскай
Иккиэйэх оронтон миэхэ үөһээтэ түбэспит. Мин буоллахпына, бэйэбинээҕэр үрдүк ороҥҥо ойон тахсыахтааҕар, сиринэн да хаамар кыаҕым аҕыйаан сылдьар кэмим. Амма Аччыгыйа
«Ыарыйдым… Турар кыаҕа суох буоллум», — диэбитэ кыыстара икки хараҕын быһа симэн сытан. «ХС»
△ Тугу эмэ оҥорорго, ситиһэргэ сөп буолар күүс-уох, үп-ас, кыамта. ☉ Возможность, сила, материальные средства, необходимые для достижения какой-л. цели
Билигин архитектураҕа улуу суох, харгытааһын, кыаҕы мунньунуу кэмэ. Н. Лугинов
Былааннаабыт тиэмэлэрэ бытархайдар, установкалар кыралар, улахан эспэримиэҥҥэ кыахтара тиийбэт, үп буоллаҕына көрүллүбэт. В. Яковлев
Ити барыта сөҕүмэр элбэх үлэни, бириэмэни, сыраны, кылаабынайа, кини [худуоһунньук] олоххо киллэрэригэр кыах биэрэр материальнай өйөөһүнү эрэйэр. Эрчимэн
2. Бэйэҥ бэйэҕин ииттинэр, хааччынар, тиийинэн сэнэхтик олорор дьоҕуруҥ. ☉ Достаток, состоятельность, обеспеченность
[Сылгыһыт:] Ол гынан баран, Кыыра биһикки иккиэн ыал хамначчыттарабыт. Онон кыахпыт суоҕа дьон билиитинэн биллэр. Суорун Омоллоон
Бытааннык үөрэммитэ, тулаайах оҕоҕо кыах суох буолаахтаатаҕа. П. Аввакумов
Микулайчаан дьонноро кыах бөҕөлөр, биир кийииттэрин уһун ырбаахылаабат бэйэлээх буолуохтара дуо, ама? П. Ламутскай (тылб.)
3. Тугу эмэ гынарга, оҥорорго наадалаах тоҕоос, усулуобуйа. ☉ Условие, определенное обстоятельство, удобный случай, необходимые для осуществления какой-л. задачи
Дьонтон чугас буоллахха, сатаатахха, кыайдахха быыһанар кыах кинилэргэ баар буолуон сөп эбит. Амма Аччыгыйа
Инвентаризацияҕа …… райпо бырабылыанньатын, бухгалтериятын үлэлэрин дьиҥнээх туруга арыллан көстөр кыаҕа үөскээтэ. М. Попов
Эһэ көнтөрүгүн бэйэҕит билэҕит. Миинэн истэхпинэ эргиллэн, миигин сиир кыаҕа суох. Т. Сметанин
4. Дьоҕур, сатабыл, талаан. ☉ Способности, дарование, талант
Айылҕа — киһи айар күүһүн, баҕатын, кыаҕын саба баттыыр, тууйар күүс буолбатах. Софр. Данилов
Эрэнэбит эн талааҥҥар, кыаххар, Элбэх кэрэни өссө айыаххар. Болот Боотур
Эйиэхэ үөрэммитим буолуо Эриэккэс, дьикти ырыаҕа, (Муусукаһыт буолбатах муҥмуон!) Этиэххэ тиийбэт тыл кыаҕа! Баал Хабырыыс
5. Тугу эмэ гыныы кээмэйэ, муҥура. ☉ Предел досягаемости, возможности (чего-л.)
Ол да буоллар Ох саа кыаҕын иһиттэн Дэлгэһэ куоппатах. Саха сэһ. I
Харах кыаҕа ылбат маҥан тумарыкка, туох эрэ хара көстөр. Амма Аччыгыйа
♦ Кыаҕын былдьаппыт — тугу да кыайан гыммат, оҥорбот гына бохсуллубут. ☉ Лишать кого-л. возможности действовать, двигаться, делать что-л. Бииктэр кыаҕын былдьаппыт киһилии умса туттан олорон, ботугуруур. Л. Попов
Кыаҕын былдьаппыт өстөөх балачча өр дөйүөрбүт курдук хамсаабакка сыппыта. Д. Таас
Кыахпын былдьатаммын ыксыам, Күүспүн түмүөҕүм туох баарын! Баал Хабырыыс. Кыаҕын ыл — 1) ханнык эмэ үлэни сүрүн өттүн бүтэрэн, кэмигэр үчүгэйдик ситэрэр туруктан. ☉ Иметь возможность успешно завершить начатое (проделав существенный задел)
Атырдьах ыйын ортотугар диэри маннык үчүгэй кураан күннэр туруохтара диэн күнү-дьылы кэтээн көрөөччүлэр биллэрэллэр, онуоха диэри оту кыаҕын ылан хаалыахха наада. С. Руфов
Үлэһит күүс элбээн, туус собуотун аһан, тэрээһини сааскынан кыаҕын ыллылар. И. Никифоров
Бу иккиүс хонук иһигэр оту кыаҕын ылан кээһиэххэ наада. С. Ефремов; 2) кими эмэ өй-санаа өттүнэн сабырыйар буолан, бас бэриннэр. ☉ Подавить, сломить кого-л., подчинить своей воле, взять в оборот
Бииктэр маннык амньыраабыт кэмигэр, харса суох кэмигэр, кини кыаҕын ылар, тоһун тоһутар наадалааҕын Абыраамап тута өйдөөбүтэ. Л. Попов
Бу тас көрүҥүнэн бөҕө, сымара киһи — оскуола дириэктэрэ — Валерийы бастаан көрүөҕүттэн бас бэриннэрэ, кыаҕар ыла охсубута. Н. Габышев. Кыаҕын ылларбыт — утарылаһар дьоҕурун сүтэрбит, улаханнык мөлтөөбүт (хол., сылайан, ыалдьан). ☉ Потерять способность сопротивляться, обессилеть (напр., из-за усталости, болезни)
Эписиэр аҕылаабыт. Хаамара тыастаммыт. Кыаҕын ылларан бардаҕа дуу? А. Сыромятникова
Ордук кыаҕын ыллаттарбыт, сэмэҕэ-буруйга түбэспит киһиэхэ хайаан даҕаны өйөбүл баар буолара наада эбит. П. Ламутскай (тылб.). Кыах баарынан — күүһүм төһө тиийэринэн, туох баар күүспүнуохпун, дьоҕурбун ууран туран. ☉ По мере сил и возможностей
Кэлин улаатан да баран биһиги күүспүт, кыахпыт баарынан балтыбытын араҥаччылыырбыт. Н. Лугинов
Көстөкүүн билиннэ буруйун: «Сыыспыт эбиппин, доҕоруом! Билигин тугу да соруйуҥ, Кыаҕым баарынан толоруом». Баал Хабырыыс
Үлэлиэм кыах баарынан — Сүрэх этэринэн, өй күүрүүтүнэн. В. Саввин
◊ Ис кыах — баар саппаас, туһаныллыан сөптөөх күүс-күдэх. ☉ Внутренний резерв, потенциал
Ол саҕана киһиҥ дьиҥ ис кыаҕа кистэнэ сырыттаҕа. Н. Лугинов
Үлэ итэҕэһин тутатына туоратыы, үлэ дьиссипилиинэтин бөҕөргөтүү, ис кыаҕы туһаныы туһунан сүбэ-ама тэрийэллэр, онуоха кэлэктииби бүтүннүү түмэллэр. ПДН ТБКЭ
Баар ис кыахтар ситэ туһаныллыбаттар эбит диэн чахчыларга олоҕуран этэбит. «К». Кыах биэр — тугу эмэ оҥорорго көҥүллээ, усулуобуйата тэрий. ☉ Разрешать, позволять, создавать условия для осуществления чего-л.; дать шанс, предоставить возможность кому-л. (сделать что-л.). Суорун Омоллоон бу драмата …… В.И
Ленин уобараһын сыанаҕа айалларыгар кыах биэрдэ. Софр. Данилов
Дьиэлээх мэлдьэһэн көрдө да, кыах биэрбэтилэр. С. Ефремов
Оо, миэхэ кыах биэрдэллэр — мин сэлээнниир эр дьону саҕаларыттан ылыам этэ! Н. Габышев. Кыах иһинэн (таһынан) — киһи холун иһинэн (эбэтэр таһынан), кыаллара, кыаллымтыата. ☉ По силам кому-л. (или не по силам), в пределах (или за пределами) возможностей кого-л., доступный (или не доступный)
Атом да, водород да кыра, Ракета да кыахпыт иһинэн, Оннооҕор да буолуох туох бары Айыллыа сэбиэскэй киһинэн. С. Тарасов
Ыарахан этэ… Киһи кыаҕын таһынан ыарахан кэмнэр. Н. Лугинов
Былаан диэн кыах иһинэн буолуохтаах. «ХС»

1. туохт.
2. Илиигэр тутан тураргын ыһыгын, төлөрүт. ☉ Выпустить из рук, отпустить от себя кого-что-л.
   Оҕо дьарапалаанын ыытан кэбиспитэ, ыраах көтөн тэлээрэн, ампаар аанын диэки баран түһэр. Күндэ
   Микиитэ ийэтигэр дьулуһа сатыырын биир кырдьаҕас эмээхсин, илиититтэн ылан баран, төрүт ыыппат. Амма Аччыгыйа
   Уйбаан таастыганын ойбоҥҥо түһэрэн баран, илимин ыытан биэрэ истэ. «ХС»
3. Тутуллан, хаайтаран, баайыллан турар кими, тугу эмэ босхолоо, көҥүлгэ таһаар. ☉ Освобождать, отпускать на свободу кого-что-л.
   Лэглээрдэр кунаннарын тоҕо көлүйбэккэ, көҥүл ыыттыгыт? Амма Аччыгыйа
   Босхо ыыппыт эрэллээх ата иҥэрсийэ-иҥэрсийэ, …… киһитин тиэрэ бырахта. И. Гоголев
   Дырбаах эмээхсин күөл диэки дьулуһарын төрүт ыыппаттар. Эрилик Эристиин
   △ Туох эмэ убаҕас сүүрэрин бопсубакка, бүөлээбэккэ эбэтэр бопсуутун аһан көҥүл сүүрт. ☉ Не препятствовать свободному течению чего-л. жидкого. Быһыты аһан, ууну бааһынаҕа ыыт
4. Кими, тугу эмэ ханна эмэ барар курдук дьаһай, соруктаа. ☉ Отправлять, посылать кого-что-л. на какое-л. задание
   [Өксүүнньэ:] Оҕолору маарын отонното ыыппытым, киэһэ дагдаҕа кутаары. Күндэ
   Өссө биир тыраахтары оттор мас тиэйтэрэ ыыппыттар. П. Егоров
   Чоочо чаччыыналарын ыытан, Манчаарыны туттаран ылан, туоһулаһа сатаабыт да, киһитэ билиммэтэх. МНН
5. Ким эмэ олорор сириттэн, дьиэтиттэн-уотуттан ыраах барарын, олохсуйарын курдук оҥор, оннук дьаһалла ыл. ☉ Отправлять кого-л. куда-л. далеко от места жительства, принять такое распоряжение
   Кытаанах түһээни кыайан төлөөмүнэ аккаастаммытын иһин, үс сылга күһэлэҥ үлэҕэ ыыталлар. Күндэ
   Оҕолорун үөрүүнү кытта үөрэттэрэ ыыталлар. И. Федосеев
   Уолларын …… Москваҕа огурунуом үрдүк үөрэҕэр ыыппыттара. Эрилик Эристиин
   △ Ким эмэ ханна эмэ барарын, киирэрин көҥүллээ, бопсума. ☉ Не препятствовать, разрешать кому-л. пойти куда-л. Кыра уолбун, баҕарара бэрдин иһин, оскуолаҕа ыытаары гынабын. А. Софронов
   «Миигин ийэм оскуолаҕа ыытыах буолла!» — диэн хаһыытаабытынан киирэр. Н. Якутскай
   Аармыйаҕа ыытарга көрдөһөн сайабылыанньа биэрбитин, үлэ боруонугар манна сылдьаҕын диэн ыыппатахтара. «Чолбон»
6. Тугу эмэ ханна, кимиэхэ эмэ илтэр, тириэрт, тиксэр. ☉ Доставлять, передавать что-л. кому-л.
   Тойон ыраахтааҕы миэхэ кыһыл көмүс мэтээл наҕараада ыыппыта. Н. Неустроев
   Мин бу түүн дьыаланы оҥоруом, тэлэгирээмэнэн уонна суругунан ыытыахпыт. М. Доҕордуурап
   Аҕата хортуоппуй, икки куобах, харчы сыыһа ыыппыт. «Чолбон»
   △ Кимиэхэ эмэ туһаайан тылгынан эппитиҥ тиийэрин курдук гын. ☉ Передавать словами что-л. кому-л.
   Лариса Кээчэнэн хайдах да илдьит ыытыах туһа суох. А. Фёдоров
   Эн оҕолоргор алгыс тылларын ыытаҕын. Т. Сметанин
   Үөлээннээх доҕоро киниэхэ Иһирэх эҕэрдэ ыыппыта. А. Абаҕыыныскай
7. кэпс. Тырааныспары урууллаан салай, айаннат. ☉ Управлять транспортом, рулить, водить
   Өссө кини миигин тыраахтары хайдах ыытарга үөрэтиэх буолбута. И. Никифоров
   [Ойуурап:] Үөрэхтэн хаалбыт оҕолору тыраахтарга, хамбаайыҥҥа олордо сатыыбыт, онтукаларбыт ол сэптэрин ыытыахтарынааҕар, алдьаталлара элбэх. С. Ефремов
   Ырычаах тимирин тарпыта, Тыраахтары салайан ыыппыта. Күннүк Уурастыырап
8. кэпс. Тугу эмэ суох оҥор, көстүбэт гын (хол., кири, бээтинэни). ☉ Выводить (напр., грязь, пятно)
   Синтиэтикэттэн оҥоһуллар сириэстибэлэр арыысыа бээтинэтин ыыталлар. ХОДь
   Мыыла кини сирэйин, илиитин кирин ыраастык ньылбы ыыппыта. ФНС ХБС
9. көсп. Тугу эмэ тэрий, салай, тэрийэн, салайан оҥор. ☉ Организовывать, проводить какое-л. мероприятие
   Киэһэ миигин көһүтээйэҕин, нэрээттэри кэмигэр ыытаар. Н. Якутскай
   Өлөксөй нэһилиэк устун мунньах ыыта сылдьан, Хоруйан диэн сайылыкка тиийдэ. В. Протодьяконов
   Мин бу дойдуну тула өссө чинчийэр үлэни ыытыам. С. Ефремов
10. көсп., кэпс. Тутун, ороскуоттаа (хол., үбү-аһы, харчыны). ☉ Тратить, транжирить (напр., деньги)
    Төһө да аһы ылбыттарын иһин, өр ыыппаттар. А. Софронов
    Киргиэлэй улаханнык сүүйтэрбит, бэйэтин үбүн барытын ыыппыт. Болот Боотур
    Нээстэр оҕонньор тойон бэригэр, наай гыннар, аҕыйах тыһыынчаны ыытаа ини. Бэс Дьарааһын
    △ Туһата суох атаар, бараа (хол., күнү-дьылы, бириэмэни). ☉ Тратить впустую, непродуктивно (напр., время)
    Үйэбитин онно ыыппаккабыт, туох эмэ туһалааҕы эбии айбыт буолуо этибит. Суорун Омоллоон
    Бириэмэни ыытымыахха, киллэртээн ыйыталаан иһиэҕиҥ. С. Ефремов
    Оҕонньоро көрүдьүөстээх тылларынан күнү-дьылы ыытан кэлбитэ, эмээхсинэ буоллаҕына, хатыылаах тылынан аала сылдьааччы. М. Доҕордуурап
11. көмө туохт. суолт.
12. Кылгастык, соһуччу буолар хайааһыны көрдөрөр. ☉ Обозначает кратковременность, внезапность действия
    Онуоха айыы да бухатыыра мүччү ыыппат киһи буолан биэрбит. П. Ойуунускай
    Оскуолак түһэн, мин саам маһын хабыры ыытта. Т. Сметанин
    «Эмтээх от!» — Күөрэгэй үөрүүтүгэр куһун төлө ыыта сыста. «Чолбон»
13. Буолан бүппүт хайааһыны көрдөрөр. ☉ Обозначает завершённость, исчерпанность действия
    Биир үөр уйалаах сиригэр атын хаас кэллэҕинэ, кыйдаан ыыталлар. Н. Якутскай
    «Өлүөскэҥ баатыр эбит, эһэни кыайан, куттаан ыытта», — диэн Пуд Ильич Нинаҕа тылбаастыыр. Далан
    Тойон дьадаҥы ыалын манньалаан, кэһиилээх баайын мэлитэн ыытар. Суорун Омоллоон
    ♦ Аат (ааты) ыыт көр аат I
    Ол баайдар холуннараннар аат ыыппыттара. Күндэ
    Кэргэннэ ыл дии-диигин, Арахпакка хаайаҥҥын Ааппын ыыттыҥ, алдьаттыҥ. Күннүк Уурастыырап
    Эйигин ынахпын уларыппыт диэн аат бөҕөҕүн ыыппыта ыраатта. М. Доҕордуурап
    Аат-суол ыыт — аат (ааты) ыыт диэн курдук (көр аат I). Чэ, аатысуолу ыыта таарыйа, үчүгэйдик тэринэн, сиэрин-туомун ситэрэн, от үлэтин иннинэ ынахсытта тартарыахха. Болот Боотур
    Интэринээккэ үлэлии сырыттаҕына, сымыйанан уоруйахтаан, аат-суол ыытан турардаахтар. С. Никифоров. Босхо ыыт — наһаа, аһара үрдэт (хол., сыананы). ☉ Завысить, отпустить (напр., цены)
    Ырыынакка сыананы босхо ыыппыттар, ас-үөл наһаа ыараабыт. Быара суох барда (ыыталаата, ыытта) көр быар. Ону көрөн Дьулус: «Букатын малааһын курдук», — диэн табаарыстарын быара суох ыыталаата. Күрүлгэн
    Дьылга ыыт көр дьыл. Ыалларбыт оҕустара күрүөһүт буолан, быйыл сүөһүлэрбитин дьылга ыытар буолла. «Чолбон»
    Ийэтигэр-аҕатыгар атаар (ыыт) көр ийэ-аҕа. Бандьыыттар кими баҕарар ийэтигэр-аҕатыгар ыыталларын кэрэйбэт буолбуттар быһыылаах. «Чолбон»
    Көҥүл ыыт көр көҥүл. [Баһылай:] Өндөрөй да оҕонньор уола ойоҕун көҥүл ыытара бэрт. А. Софронов
    Аччыгый киһийдэх түптээхтик үлэлээбэт, хата, көҥүл ыытар буоллар, иһиэ-аһыа эбит. М. Попов
    Күлүүгэ ыыт көр күлүү. Таанньалаах балаҕаннарын таһыгар тиийэн бүдүрүйэн умса түһэн, киһини күлүүгэ ыытаайаҕын!? Эрилик Эристиин
    Торуой уола Кууһуманы көрсөн баран эттэ: «Киһини күлүүгэ ыыттыҥ». Н. Павлов
    Күнү-дьылы ыыппакка көр күн-дьыл. «Чэ, тоойуом, күнү-дьылы ыыппакка тахса оҕус», — диэтэ Болугур оҕонньор. Н. Якутскай
    [Күөх Көппө:] Хата, ыл, күнү-дьылы ыыппакка оонньуох. Суорун Омоллоон
    Сорох кутугунас хаһаайкалар манна күнү-дьылы ыыппаккалар, таҥас сууйан илигирэтэллэр. И. Никифоров
    Күн ыаһаҕын (күнү) ыыт көр күн. Урукку курдук күммүтүн ыыта сатаан, тылга тииһии тохтоото. Н. Лугинов
    Кырдьаҕастар кураанахха көлөһүнү тоҕоҕут, күн ыаһаҕын ыытаҕыт диэн биһигини сэмэлииллэрэ. И. Артамонов
    Михаил Иванович ааҕар-суоттуур кииҥҥэ диэри күн ыаһаҕын ыыта таарыйа, эмиэ сатыы барда. «ХС»
    Күөрт ыт күлүүтүгэр (эриэн ыт элэгэр) ыыт — күлүүгэ ыыт диэн курдук (көр күлүү). Тоҕо саҥарбаккын, Аргыылаптары күөрт ыт күлүүтүгэр ыытаары гынаҕын дуо? Софр. Данилов
    Улууһугар баппатах, кулубатын хомпуустаан эриэн ыт элэгэр ыыппыт. П. Филиппов
    Кыыл ыыт көр кыыл. Ол кинилэр да буоллаллар, хайа сирэйдэринэн киһини кыыл ыытыахтарай? Күрүлгэн
    Саакка киллэр (ыыт) көр саат II. Ээ, айдаараайаҕын, киһини саакка ыытан, хас да буоллун, сах сиэтин. В. Гаврильева
    Кини хотторуоҕа, онон саакка ыытыаҕа. «Чолбон»
    Саҥата суох ыыт көр саҥа I. «Сыыһа!» — диэн суос-соҕотох тылынан саҥата суох ыытта. Н. Лугинов
    «Ол эн бырааскын дуо?» — диэн саҥата суох ыытта. Г. Нельбисова
    «Кимиэхэ да үҥэр-сүктэр санаа суох», — диэн биирдэ саҥата суох ыытта. «ХС»
    Сурахта ыыт көр сурах. [Баһылай:] Дьоҥҥо араас сураҕы ыытан, киһини хобулаан, куһаҕаны оҥорор наадата буолар. А. Софронов
    Өрүүскэ, бандьыыттар эйигин холуннараннар сүрдээх куһаҕан сураҕы ыыппыттарын истэ-истэ, сүрэҕим ыалдьар. Күндэ
    Хараҥа буруйдаахтар ханна да саһан, хайдах да кубулунан, араас сураҕы ыытан куотуохтара суоҕа. Т. Сметанин. Тыла суох ыыт I — төрүт саҥардыма, саҥарыах бокуой биэримэ. ☉ Заставить замолчать кого-л. (острым словом, сильными аргументами)
    Сөдүөт этэн көрбүтүн, бары саба түһэн, тыла суох ыыттылар. Амма Аччыгыйа
    «Чуумпуруҥ!» — Даша дьоннор саҥараары гыммыттарын тыла суох ыытта. М. Доҕордуурап
    Тыла суох ыыт II көр тыл II. Булчут ыллык суолга киирэн биэрбит саһылы тыла суох ыыппыт. «Чолбон»
    Тылла ыыт (тарҕат) көр тыл II. [Баһылай:] Кийиитим баҕайы, биһиэхэ өстөнөн, тыл ыытыах бэйэтэ буоллаҕа. А. Софронов
    Баайдар, кулаактар холуннараннар ол-бу диэн тыл ыыппыттарын үгэ-хоһоон гына сылдьар туох баҕайыный? Күндэ
    [Өрүүскэ:] Эһиги тыл ыыта олороҕут. «ХС». Ууга ыыт кэпс. — тугу эмэ ууга былдьат. ☉ Подвергать что-л. затоплению, затоплять
    Кини дьиэтин маһын ууга ыыппытын, акылаатын көтүрбүтүн саныы биэрдэ. М. Доҕордуурап
    Аҕам Торкуопка бостууктуу сылдьан муус тостон, биэс табаны ууга ыыппыт. Н. Габышев
    Суох, кини бүтүн биир сүөһүнү ууга ыытар санаата суох. Н. Заболоцкай
    Уунан ыытар көр уу I. Икки-үс хоноот, ньирэйдэрэ хара кутурук буоллулар, уунан ыыттылар. С. Федотов
    Ыал устун ыыт көр ыал. Сорохторун хамначчыт оҥостубуттар, ыал устун ыыппыттар. Болот Боотур
    Куорат баайдара обургулар биир түүн иһигэр Ньукулай сиэбин тэбээн, ыал устун ыыталлар. ФЕВ УТУ. Ыытар кыырдым, тэбэр мохсоҕолум кэпс. — быстах-остох наадаҕа, сорукка сылдьар, көмө буолар баар-суох киһим (үксүгэр уол оҕону этэргэ). ☉ Так говорят о своём незаменимом помощнике (обычно о юноше — букв. пускаемый мой кречет, бьющий мой сокол)
    Аҕата уолун туһунан баар-суох хоһуун киһим, ыытар кыырдым, тэбэр мохсоҕолум диэн астына кэпсээччи. «ХС»
    ◊ Босхо ыыт — умса тутун (хол., төбөҕүн); аллара диэки санньылыт, ыһыктынан кэбис (хол., илиигин, атаххын). ☉ Опускать вниз (напр., голову); расслаблять (напр., руки, ноги)
    Кини илиитин-атаҕын босхо ыытан, төбөтүн улам аллара куоҕатан, бэйэтэ бүтүннүү аллара диэки сыҕаллан истэ. Амма Аччыгыйа
    Тобуктарын босхо ыытан, оргууй хааман накыҥнаталыыр. «Чолбон»
    △ Санньылытан, намылытан түһэр (хол., быаны). ☉ Свесить, опустить что-л. вниз (напр., верёвку)
    Мойот күөгүтүн босхо ыытан, аллараа уоһун төлө түһэрэн, ити дьикти ырыаны иһиллии олордо. Т. Сметанин. Кумалааҥҥа ыыт эргэр. — үбэ-аһа эстибит, үлэни кыайбат буолбут киһини нэһилиэк иитиитигэр биэр. ☉ Назначать кого-л. неимущего, немощного на общественное содержание
    Баара эрэ биир ынахтаах, ону ылаа инигин, кэргэттэрин кумалааҥҥа ыытыаҥ буоллаҕа дии. М. Доҕордуурап. Кый ыыт көр кый III. Былыргы баайдар сүөһүлэрэ аһара элбээтэҕинэ, кый ыыталлара эбитэ үһү. Саха сэһ
14. Мух-мах ыыт — кими эмэ ыган-түүрэн, этиэҕин да кыайан эппэт курдук оҥор. ☉ Заставить кого-л. растеряться
    Итинник дьорҕойон, кини оҕонньорун мух-мах ыытара. «Чолбон»
    Уот (уоту) ыыт көр уот II. Хагдаҥынан уоту ыыттахха, күөхтэри кытта салаан барыа. Амма Аччыгыйа
    Элбэх киһини илдьэ киирэн, уоту ыытыах баара. М. Доҕордуурап. Ууга ыыт кэпс. — тугу эмэ ууга түһэр, уунан уһуннар (хол., бэрэбинэни). ☉ Отправлять вплавь по течению, сплавлять (напр., брёвна)
    Бу суоруллубут бэрэбинэлэри боротуокаҕа сууллартаан, ууга ыытыахха. М. Доҕордуурап
    Сүөдээх түүн остуолбаларын хаһан ылан, ууга ыыта сырыттаҕына Друзьяновтар түбэһэннэр, кэһэтэ түһэн биэрбиттэр. «Чолбон»
    Дьиэ маһын ууга ыыппыттар, акылаатын быһа кэрдибиттэр, дьэ, сүрдээх дьон эбит. «ХС»
    ср. др.-тюрк. ыд ‘посылать; распускать (о волосах)’, тюрк. ыт ‘отпусти’, тув. ит ‘отпусти, посылай’