1) давать лошадь; давать возможность обзавестись лошадью; 2) перен. искать, разыскивать, пригонять лошадей; 3) перен. разг. разыскивать; приводить, пригонять; ийэлэрэ уолаттарын сыл-гылыы барда мать ушла разыскивать своих сыновей (ушедших играть).

с. I. (уживотных) сытынан билимтиэтэ, сыты ылымтыата; 2. перен. (у человека) билгэ, таайар дьоҕур; он обладал каким-то особым чутьём разыскивать кини көрдөөн булар ханнык эрэ ураты билгэлээх этэ.

1) совм.-взаимн. от ирдээ =; 2) разыскивать (путём выяснения, расспросов); ирдэһэн бул = разыскать; кини ханна баарын ирдэһиэм я выясню, где он находится; 3) см. ирдээ = 3; 4) см. ирдээ = 2.

туохт.
1. Сылгыта биэр, сылгынан хааччый; сылгылаах буоларын ситис. ☉ Обеспечить кого-л. лошадью; дать возможность обзавестись лошадью. Оҕонньор уолун сылгылаабыт — биир биэни анаабыт
2. Ырааппыт эбэтэр сүппүт сылгыны, ынаҕы, табаны көрдөө. ☉ Искать, разыскивать, пригонять лошадей, коров, оленей
Биир сарсыарда туран, биэс ынахтаах Бэйбэрикээн эмээхсин алаас сыһыыга ынаҕын сылгылыы барбыт үһү. Саха фольк. Биир ынахпыт кэлбэтэ, ону сылгылаан аҕалан киллэр, түүн буолла дии. А. Софронов
Табалар өлгөм, намчы лабыкталаах, улахан тыал-куус түспэт бүччүм сиригэр түбэһэннэр, ырааппаттар, онон уол кинилэри дөбөҥнүк сылгылаан булаттыыр. А. Кривошапкин (тылб.)
△ көсп. Кими эмэ көрдүү бар, көрдөө. ☉ Идти искать кого-л.. Маша кыра уолаттарын сылгылыы барда
□ Хотуой, аны киһи сылгылаатаҕына эрэ дьиэҕэр хоно кэлэр буолбуккун дуу? И. Гоголев
Сылга биирдэ алҕас иһэн кэбиһэн ыалга охтон хааллахпына, эмээхсиним сылгылаан кэлэр буолара. В. Иванов

1. ирдээ диэнтэн холб. туһ. Дьоно миигиттэн Өндөрөй кинилэргэ ыыппыт дьааһыгын ирдэстилэр. Н. Якутскай
   Биһиги бэйэбит өттүбүтүттэн эмиэ Болот кэнники дьылҕатын туһунан ирдэһэн көрүөхпүт. Н. Заболоцкай
   Костя сөҕөр да, хомойор да, эмиэ да суругу ситэри ирдэспиттэриттэн үөрэр. Н. Габышев
2. Ыйыталаһан, сураһан, ирдэһэн, туоһулаһан көрдөө. ☉ Разыскивать путем выяснения, расспросов
   Кырдьар сааспар бу оҕолорбун бэйэм ирдэһэ баран иһэбин. Н. Габышев
   [Солко:] Киһи киһини наадалаах буолан ирдэһэр буоллаҕа дии. С. Ефремов
   «Уотунан оонньуур дьоннор бааллар, ирдэһиэм, сирэйдэрин хараардыам», - диир үһү Андриан Корнилов. М. Доҕордуурап
   Хаайыыттан тахсан баран дьоммун ирдэспитим, дьоммун да буолаахтаан - миэхэ сүрэҕим чопчута Костигым сыысчаана олус күндү, кинини эрэ көрүөхпүн баҕарарым. «ХС»
3. көр ирдээ
   2
   Өксүүнньэни сирдьит оҥостон, сымнаҕас акка мэҥэстэн ыалларга сылдьан араас кэпсэтиилэри оҥорор, иэһин-күүһүн ирдэһэр. Амма Аччыгыйа
   Кини манна кур иэһин ирдэһэ, эргинэ, таарыччы маннааҕы ыал кыыһын улахан уолугар Кэлэҕэйгэ кэргэн ыла кэлиэхтээх. Н. Заболоцкай
   «Үөттээх» ыалыгар нолуогу ирдэһэ Өкүүчэ бу баран иһэр. С. Васильев
4. көр ирдээ
   3
   Дириэктэр Сутурукуоп уруккуттан да үлэ чааһын ирдэһэ үөрүйэх киһи, билигин мүнүүтэтигэр тиийэ аахтарар. У. Нуолур

туохт.
1. Кими-тугу эмэ булаары ирдээ, эккирэт. ☉ Стараться найти или обнаружить кого-что-л., искать, разыскивать кого-что-л.
Өтөх оннуттан көрдөөн-көрдөөн сэттэ бүргэһи булан ылла. Саха фольк. Ол күнү быһа чугаһынан-ырааҕынан Ковальчугу көрдүү сатаабыттара да кыайан булбатахтара. Н. Якутскай
Дьэкиим уолу өр көрдөөн булбута. Н. Заболоцкай
2. Кимтэн эмэ тугу эмэ биэрэрин ситиһэ сатаа. ☉ Просить, обращаться к кому-л. с просьбой выделить, отпустить что-л. Арыылааҕым буоллар иэс да көрдүөм суоҕа этэ. Н. Неустроев
Табах көрдөөбүтүгэр тэйиччи туран кытаахтаан биэрбитим. Амма Аччыгыйа
Ийэҥ эйигин киһи оҥороору, үөрэттэрээри Егор Егоровичтан аҕыйах эт, бурдук көрдөөбүт. Ону Егор Егорович аккаастаан баран, өссө үүрэн таһаарбыт. С. Ефремов
△ Кимтэн эмэ тугу эмэ биэрэрин модьуй, ирдээ. ☉ Требовать от кого-л. выдачи чего-л. [Уйбаан:] Ээ, соччо туох элбэх халыымын көрдөтүөҕэй, хата оҕонньор оччо санаата кэлэн эппитин кэннэ, баран, түргэнник илии охсуһан кэбиһиэххэ. А. Софронов
К. Неустроев кэлин дьыалаҕа түбэспитин кэннэ, юстиция департамена көрдөөбүт харахтарыыстыкатыгар университет салалтата куһаҕан сыананы биэрбитэ. П. Филиппов
♦ Көрдөөбүтүн биэр — үлтү мөҕөн эбэтэр кырбаан кэһэт. ☉ Устроить головомойку, баню, задать перцу кому-л., отругать или избить кого-л. (букв. давать то, что он просил)
[Тыҥырах:] Сэмэн бокуонньук, баара эбитэ буоллар, кинилэри көрдөөбүттэрин биэриэ этэ, көҥүл тараҥнатара биллибэт этэ. Н. Неустроев
[Уйбаан:] Бэйи иннигин ылыам ээ, кыыһыҥ суоҕа буоллар, көрдөөбүккүн биэриэм этэ ээ. А. Софронов. Көрдөөбүтүн ылла — кэһэйдэ (хол., улаханнык мөҕүллэн, кырбанан). ☉ Получить суровый урок; за что боролся, на то и напоролся
Тэллэх ыта, көрдөөбүппүн ыллым ээ диэх курдук, саҥата суох ханна эрэ наадатыгар сүүрэн бэйбэрийэ турда. Н. Неустроев
«Айаа-а-а... о-...о» — диэн ытыыр икки улуйар икки ыккардынан саҥа иһиллэр. [Суон Дьөгүөр:] Һэ-һэ, көрдөөбүккүн ыллыҥ ээт. Күндэ
ср. др.-тюрк. көзлэ ‘сторожить, присматривать’

туохт.
1. Тугу эмэ (сүөһү, булт иһин-үөһүн) тус-туспа араартаан ыраастаа, сууй. ☉ Чистить (внутренности убитого скота, добытого животного), разбирая по частям, потрошить
Силтэһин Күөнчэттэн туораан, оҕус иһин ырыппыт сирдэрин диэки тумна хаамта. Күннүк Уурастыырап
Били тыһаҕаһы бүгүн өлөрүөххэ. …… Эн сүлэн, иһин-үөһүн ырыта тураар. «ХС»
Истэн синньигэс оһоҕоһу арааран ылан, туспа ырыталлар. АНП ССХТ
Урут эмис куобах иһин кырдьаҕастар бырахпаттара. Ырытан, ыраастаан ас гынан астыыллара. ПАЕ КБАТ
2. Тугу эмэ (хол., кумааҕылары, докумуоннары) биир-биир ылан, көрөн бэрий, сыымайдаа. ☉ Разбирать, пересматривать, перебирать что-л. (напр., бумаги, документы)
Эрэһиэтинньикэп …… үс киһи бэркэ кичэйэн эркиннэри тоҥсуйалларын, кини кумааҕыларын ырыталларын көрө олордо. Е. Неймохов
Лена соҕотоҕун эргэ кумааҕылары ырыта олорбута. Г. Николаева (тылб.)
3. хаарты. Оонньуох иннинэ (хаартыны) холуодаҕа сытар бэрээдэктэрин уларытан, үчүгэйдик булкуй. ☉ Мешать, перемешивать (карты в колоде) перед новой игрой, тасовать
[Куочай] саппыйаттан хас эмэ хос тэрэпиискэ, кумааҕы суулаах хаартыны таһааран бараһыайдыыр, ырытар. Суорун Омоллоон
Саһааннаах, хаартыларын ылан ырытан көрө-көрө, …… хаартыларын сэбэргэнэтин кыараҕаһыгар кыбытан кэбистэ. Эрилик Эристиин
Ипатий хаартытын ырытан тыытырҕатта. М. Доҕордуурап
4. көсп. Тугу эмэ үчүгэйдик, дириҥник, сиһилии, саас-сааһынан үөрэт, ырыҥалаа. ☉ Тщательно, глубоко разбирать, рассматривать, анализировать что-л. Муударай муҥутаан, Ырытан, сылыктаан, Сүүс араас идэттэн Тыраахтар үлэтин талла. С. Данилов
Кырдьар сааскар олоххун эргиллэн, ырытан, сыымайдаан көрөҕүн. В. Титов
Лүөччүктэр сарсыҥҥы бойобуой көтүү хайдах буолуохтааҕын сиһилии ырытан барбыттара. И. Федосеев
△ Тугу эмэ наука ирдэбилинэн үөрэт, чинчий. ☉ Производить научный анализ, анализировать, исследовать что-л. Бу бырайыаккын ырыта барбаппын
Бытархайдары аахсыбатахха, барыта ситэ. Н. Лугинов
О.Н. Бётлингк үлэтин биллиилээх тюркологтар элбэхтик ырытан суруйан тураллар. СПА СТИ
Алампа поэтическай айымньыларын тылын-өһүн анаан филологическай наука дуоктара академик П.А. Слепцов сиһилии ырыппыта. «Чолбон»
5. көсп., кэпс. Ким, туох эмэ туһунан кэпсэт. ☉ Обсуждать, разбирать когочто-л.
Өр гымматылар, оҕонньордоох уол иирсээннэрин төрдүн-төбөтүн була оҕустулар, дьүүлүн-дьаабытын ырыппытынан бардылар. Амма Аччыгыйа
Кыыс туһунан саҥардахха — Кытар гынар үгэстээҕэ. Дьахталлары ырыттахха — Дьалты хаамар идэлээҕэ. Күннүк Уурастыырап
ср. др.-тюрк., кирг. арыт ‘разыскивать, обследовать’