несов. см. расщепить(ся).

щепать лучину; хардаҕаһы тырыыҥкалаа = расщепить полено на лучины.

сов. что 1. (расщепить слегка) уһут; надколоть полено хардаҕаһы уһут; 2. см. наколоть II 4.

сов. 1. (расколоться) тырыыҥкалан, хайын, хайыталан; 2. (распасться на части) араҕыс, бытарый; 3. хим. араҕыс; 4. физ. (об атомах) бытарый. расщепление с. 1. (по гл. расщепить 2, 3, 4) араарыы, бытарытыы; расщепление атомного ядра атом ядротун бытарытыы; 2. (по гл. расщепиться
2, 3, 4) арахсыы, бытарыйыы.

аат.
1. Дьиэ сүөһүтүн тииһин, айаҕын көҥдөйүн эмтээһиҥҥэ сыҥааҕы атытарга туттуллар тэрил. ☉ Приспособление для раскрытия пасти домашних животных при лечении их зубов, ротовой полости. Били Ньукулаас аҥаабылбын уларсан баран, аҕалан биэрэ илик дии. Сэмэн аҥаабыллаах этэ, киниттэн көрдөө
□ Ньирэй көрөөччү аҥаабыл мас оҥостон айаҕар уган баран аалан биэриэхтээх, уһулуччу үүммүт омуртарын хаппыт төбөлөрүн кыптыыйынан кырыйар наада. МСИ ССНьЫаУО
2. эргэр. Тымтык төбөтүн кыратык хайытан, ону аппаччы тардан, испиискэ саҕа маһынан тирээбиллээн баран, ол тирээбили уматтахха, тостон, туора ыстанар (былыргы оҕо оонньуута). ☉ Если кончик лучины немножко расщепить, расширить появившуюся щель, вставить в нее щепку величиной со спичечную коробку и зажечь ее, то лучина ломается и отлетает в сторону (старинная детская игра). Былыр, биһиги кыра эрдэхпитинэ, аҥаабыл диэн оҕо оонньуута баар этэ

I
аат. Элиэҕэ майгынныыр эрээри арыый кыра, тыҥырахтаах сиэмэх көтөр. ☉ Хищная птица из семейства ястребиных, похожая на коршуна, но меньшая по размерам, канюк, сарыч. Туораабыты тураах сиир, салыйбыты сарт сиир (өс ном.). Үгүс сиэмэхтэр тыыннаах харамайдары бултаһаллар: мохсоҕоллор, хотойдор, сартар, кыыртар, кутуйахсыттар уо. д. а. ББЕ З
◊ Сарт кутуруга бот. — от арааһа. ☉ Род многолетних трав семейства сложноцветных, ястребинка. Сарт кутуруга буол — күһүн буолан, хагдарыйан саһархай дьүһүннэн (күһүн от-мас бастакы саһарыытын этиллэр). ☉ Начинать желтеть от первых заморозков (о растениях в начале осени)
Күһүн чугаһаан, отмас сарт кутуруга буола хагдарыйан эрэрэ. ПАК АаТХ
II
аат. Маһы кэтит тымтык курдук гына тыыран тугу эмэ оҥорорго бэлэмнэммитэ. ☉ Широкие щепки, из которых плетут корзины и пр. (раньше такое плетение ставили также в окно вместо стекла). Көнө саастаах маһынан сарт тыыраллар
□ Көмүлүөк оһох иннигэр …… эдэригэр бэрт үчүгэй сэбэрэлээх киһи кырдьыбыта, сарт тымтайтан ылан, үтэһэҕэ мунду балыктары үөлэ олорор. Р. Кулаковскай
Балаҕаннарын сарт түннүктэрэ кылбаһан көһүннүлэр. «ХС»
◊ Сарт түс — өрүһүлтэтэ суох саккыраа (хол., киһи көлөһүнүн этэргэ). ☉ Литься градом (о поте, слезах)
Буруону [тыал] сабыта охсон, дьиэ иһэ ыыс-быдаан. Харахтарын уута сарт түһэр. Болот Боотур
Бэрт өр сүүрүктүүн хатыһан, ийэ-хара көлөһүнэ сарт түһэн, Оппоос адьас ыксаабытын кэннэ, кытыл чугаһаатар чугаһаан истэ. В. Тарабукин. Сарт бар — быыһа суох тэһин, саккырас буол (хол., дьиэни, иһити этэргэ). ☉ Течь, капать сплошным потоком (напр., о жидкости, льющейся с потолка, из повреждённой посуды)
Өс киирбэх хоспоххо көтөн түс, Хоспохпут букатын сарт барбыт …… Олоруох быһыылаах манна кус Халҕанын тэлэччи астаргын. Урсун
ср. тюрк. йар, дьар ‘расщепить’, йарт ‘доска’