расщеплять, портить поверхность (деревянных предметов).

туохт. Маһы кыра гына хайыт, тыыр, тыҥкырайы оҥор. ☉ Мелко раскалывать, расщеплять дрова на лучинки. Ити маһы тыҥкырайдаа. Тэҥн. тырыыҥкалаа

туохт. Тырыыҥканы оҥор, бэлэмнээ; тугу эмэ (хол., маһы) сааһын устун хайыт. ☉ Щепать лучину, запасаться лучиной; расщеплять, раскалывать что-л. (напр., древесину) вдоль
Сахалыы билбэт киһи оһохторугар маһы тырыыҥкалаан умата сатыыр. Н. Якутскай
Уол сылбахтан сааскы көмүөл мууһа тырыыҥкалаабыт маһыттан хайа тардан ылан эрдии оҥостубута. Далан
Уһуу былыт ортотуттан Уот чаҕылҕан түспүтэ: Тиит чыпчаалын тырыыҥкалаан, Тымтык гынан ыспыта. Чэчир-68

туохт.
1. Тугу эмэ онно-манна ыс, тамнаа, киэр быраҕыталаа; үрэйтээ. ☉ Разогнать, разбросать что-л. с силой в разные стороны
Этиҥмит ньирилээн, былыты талҕалаан, Чаҕылҕан кымньыынан талбаатыы испитэ. П. Тобуруокап
2. Самнары эс, эһэн таһаар. ☉ Уничтожать, сокрушать кого-что-л. «Самныбат саргылаах сахалар», — Диэн биһи туойунар буоларбыт, — Сытыган фашист сахтары Самнарар, талҕалыыр буоллубут. М. Тимофеев
3. Онно-манна бурал-тарал бар, ыһыллан хаал. ☉ Разбежаться в разные стороны. Сылгыларбыт талҕалаабыттар
ср. др.-тюрк. танчхыла, танчҕала ‘терзать, разрывать’, танчула ‘резать (на куски), крушить, расщеплять’

аат. Ох саа, айа оноҕоһун төбөтүгэр кэтэрдиллэр сытыы уһуктардаах икки салаалаах тимир. ☉ Железный вилообразный наконечник стрелы лука, самострела
Ох ырбата ол маска турар — Эрчим илии ыппыта. Оҕонньор дьон ону ыйаллар: Ол Манчаары ымыыта. И. Чаҕылҕан
Сэмэн сүрэҕэр өһүөннээхтик туһуламмыт ырба ыйылаан кэлэн нөҥүө тииккэ батары сааллыбыт. П. Аввакумов
Уйбаан нэһиилэ ытын уоскутан, арҕаһыгар чоройо сылдьар айа ырбатын сэрэнэн ороон ылбыта. «ХС»
ср. др.-тюрк. йар ‘рассекать, расщеплять’, алт. сарбай ‘разветвляться’

туохт. Туох эмэ аһаҕас (үүт, хайаҕас) бүүрүгүн хайыт, алдьат. ☉ Порвать, разорвать что-л. по отверстию, дырке. Иннэм үүтүн сиирэн кэбистим
□ Эн хайҕатаары, [Мотуоһа] кулгааҕын сиирбит эбиккин, арахсыа суоҕа дуо
Саамай сөпкө арахпыт. Эрилик Эристиин
△ Уу хаайтаран турар бүүрүгүн көҥү хас, алдьат (хол., күөл уутун ыытарга). ☉ Прорыть, разрушить какую-л. преграду, препятствующую выходу воды из водоёма (напр., для спуска воды из озера)
Аны күөлү ыытыытын даҕаны эмиэ сыыһа кэмҥэ ыыппыттара — сайылыкка тахсыы саҕана көҥүс бэлэһин сиирбиттэрэ. Күннүк Уурастыырап
Ону [сүбэни] Сыгынык ылынан, саас кэлэн, [күөл] тамаҕын сиирэ киирбит. Багдарыын Сүлбэ
ср. др.-тюрк. йер, тат. еру ‘расщеплять, раскалывать; прорывать, прорвать’

I
1. аат.
1. Чараас гына хаптаччы тыырыллыбыт мас, уһун чараас тымтык, сарт (хол., тымтай, түннүк оҥорорго, эчэйбит уҥуоҕу тутарга). ☉ Лучина, лучинка
Убаачаа, тыаҕа тахсан хаппыт талахта булан тыыр уонна чарта оҥор. М. Попов
Хатыҥ мастан хайытан, чарт оҥорон тыһаҕас иҥииринэн атаҕын хам баайан кэбистэ. ИПН АОК
Көтөр оҕото турар сирин тус-туспа араарыллар, мас чардынан быыһанар. ЛЕВ ССКИиС
2. Дьиэ эркинигэр сыбаҕы туттарарга аналлаах синньигэс тымтык, тутуу матырыйаала. ☉ Тонкая деревянная планка для покрытия крыш или для обрешётки стен под штукатурку, дранка
Чарт анныгар баатаны, ханапаакыны, сэбирдэҕи эбэтэр муоҕу угуллар. МКББ
Чарт саайыыта. АВН КХАТО
2. даҕ. суолт. Чараас гына тыырыллыбыт маһынан, тымтыгынан, сардынан оҥоһуллубут. ☉ Сплетённый из лучинок, лучиночный, драночный. Кыыс бэйэтигэр улахан чарт холлоҕоһу ылар. Саха сэһ
1977
Чарт түннүктэринэн нөҥүө сааскы күн сырдык сардаҥаларын дьиэҕэ кутар. И. Федосеев
Чарт иһиккэ аҕыс сымыыт уонна мөһөөччүккэ икки киилэ кэриҥэ бурдук баара. ПП Дь
◊ Чарт тымтай көр тымтай
Оҕонньор туран чарт тымтайын ылан дьиэтин диэки хаамта. М. Доҕордуурап
Дьиэ кэнниттэн улахан баҕайы чарт тымтайдаах дьахтар тахсан кэлбитэ. Г. Колесов
ср. др.-тюрк. чарт ‘кусочек, частица’, йар ‘рассекать, расщеплять’
II
тыаһы үт. т. Чаччыгыныар саҥатын үтүктэр тыл. ☉ Подражание резкому трескучему звуку, издаваемому дроздом, крик дрозда
Чаччыгыныар «чарт-чарт» дии түһээт, тоҥсуйан саайда. Ф. Филиппов

туохт.
1. Уһунуттан быһан кылгат, уһунун кыччат. ☉ Укорачивать, подрезать что-л. Күрдьэх угун сарбый. Бэрэбинэни сарбый
□ Хаста, хаста лаппыйан, Хаста, хаста сарбыйан, Тиһэҕэр дьэ ыпсардым, Тиэтэйбэккэ тупсардым. Болот Боотур
Суумкатыттан харандаас уһуктуур быһаҕын ылан талаҕы төрдүнэн быста, …… уонна бэйэтиттэн арыый улахан гына төбөтүн сарбыйда. А. Фёдоров
2. Туох эмэ ахсаанын кээмэйин аччат, аҕыйат, көҕүрэт. ☉ Уменьшать, урезать, сокращать количество, размеры чего-л.. Көрүллүбүт үбү сарбый
□ [Эмээхсин:] Айыым таҥарам, …… сотору харайаҥҥын сынньат, айыыбын-харабын хаҥатыма, эрэйбин сарбый. Суорун Омоллоон
Сиэмэ көстүбэтинэн сылтанан ыһыыны сарбыйа сатыыр салайааччылар эмиэ көстүтэлиир буоллулар. П. Егоров
Өтөрдөөҕүтэ холкуостаахтар тус бэйэлэрин кэтэх хаһаайыстыбаларын сарбыйар үлэ бара сылдьыбыта. А. Николаев
3. көсп. Ким-туох эмэ тугунан эмэ үчүгэйгэ тиийэрин, үчүгэй буоларын харгыстаа, буомнаа, туохха эмэ кыаҕын быс. ☉ Подрезать крылья кому-л., лишать права, возможности проявить свои силы, способности. Киһи кэскилин сарбый
□ Ити өтөрүнэн быһаарыллара биллибэт дьиэ боппуруоһа төһөлөөх күүһү, дьоҕуру, сайдар кыаҕы сарбыйбыта буолуой? Н. Лугинов
Ийэтин, кэргэнин, убайдарын Кэтириис сүтэрэн кырыйда, Соргулаах эдэркээн саастарын Сэрии уот сыллара сарбыйда. И. Артамонов
«Бастакы суорумньу күндү уонна ытыктабыллаах буолар. Маны аккаастаатахпытына биһиги кыыспыт дьолун сарбыйабыт», — диэн Кирийээн быһаарда. П. Ламутскай (тылб.)
△ Киһини тугунан эмэ быстыыга тириэрт, киһи аатыттан аһар. ☉ Доводить кого-л. до полного краха, гибели
[Арыгы] Сарбыйыан сахтаҕына Сапыкаанка буолан саамыланар, Сабыллар күнүгэр Самасаалка буолан саататар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Хатан ыстаал быһаҕы Дьэбин адьас алдьатар, Киһи бэрдин даҕаны Санаа-оноо сарбыйар. Айталын
♦ Кынатын сарбый көр кынат
Бу сыакаар Манчаары курдук улуу ороспуой буолууһу. Эрдэтинэ кынатын сарбыйдахха сатаныыһы. И. Гоголев. Арааһа, эр киһини Дьахтар айар быһыылаах… Баҕарыа — таҥара оҥостуо, Баҕарыа — кынатын сарбыйыа… Н. Харлампьева. Сааһын сарбый — тугунан эмэ киһи үйэтин кэбирэт, үйэтин кылгат (үксүгэр улахан эрэй, кыһалҕа туһунан). ☉ Укорачивать кому-л. жизнь (напр., о жизненных невзгодах, тяжёлом труде)
Мин билигин эндэппэккэ билэбин Хайдах олох хараҥа дьайыҥынан Киһи барахсан сааһын сарбыйарын. С. Данилов
Сааспын сэрии сарбыйбытын иһин Сардаҥалаах күн көрө турдаҕына, Син биир этиэҕим Сирдээҕи дьолу билэбин диэн. Т. Сметанин. Санаатын сарбый — киһи өйүн-санаатын баттаа, мөлтөт, тууй. ☉ Подавлять дух, угнетать (напр., о горе, нужде)
Саха урааҥхай санаатын Сах аймаҕа Сарбыйбыта буолуо диэн, [сайын] Салаҥкый баҕадьы Сааллар чаҕылҕан сапсыырданна. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кини [куттал] эрэ сөрүөстэн Киэҥ санааны сарбыйар, Эрбэх саҕа эрэйтэн Өлүү суолун арыйар. С. Данилов
ср. др.-тюрк. йар ‘рассекать, расщеплять’