разг. главный, руководящий; нэһилиэк бас-көс киһитэ глава наслега.

в разн. знач. состав; салайар састаап руководящий состав; вещество састааба физ. состав вещества.

1) иметь пуп, пупок; 2) анат. иметь пуповину; 3) перен. происходить от кого-л.; 4) перен. иметь сердцевину; 5) перен. иметь ось, стержень; 6) перен. иметь центр, салайар кииннэн = иметь руководящий центр.

даҕ., сөбүлээб. Салайар дьоҕура суох эрээри солуута суох үрүт үрдүгэр дьаһайбыта, үрүт-үрдүгэр соруйбута буолар. ☉ Управляющий, руководящий чем-л. бездарно, неумело, без должного понимания сути дела
[Анучин] солуута суох дьаһалымсах, ымсыы, кэдэрги кэмэлдьилээх тойон буолара үгүстүк биллэн испитэ. П. Филиппов

1) руководить, управлять, править; үлэни салай = руководить работой; куруһуогу салай = руководить кружком; салайар састаап руководящий состав; салайар үлэ руководящая работа; салайар органнар руководящие органы; 2) прям., перен. направлять кого-что-л.; управлять, править кем-чем-л.; оҥочону уҥуоргу биэрэккэ салай = направить лодку к противоположному берегу; аты салай = управлять, править лошадью; дьыаланы атын инстанцияҕа салай = направить дело в другую инстанцию.

м. в разн. знач. састаап; словарный состав языка тыл словарнай састааба; химический состав соединения холбоһук химическэй састааба; лекарственные составы эмтээх састааптар; состав партбюро партбюро састааба; руководящий состав салайар састаап; подвижной состав ж.-д. сылдьар састаап; в составе састааптаах; состав преступления буруйун састааба, буруйа.

прил. 1. (находящийся в центре) киин; ортоку; центральная улица киин уулусса; 2. (основной) киин, сүрүн; центральная роль киин оруол; 3. (главный, руководящий) киин; центральная власть киин былаас; центральная печать киин бэчээт; 4. (приводящий в действие целую систему) киин; центральное отопление киин ититии; # центральная нервная система физиол. киин нервнэй система.

аат., кэпс. Үлэ учаастагын (үксүгэр тутууну) салайар, ыйан-кэрдэн биэрэр киһи. ☉ Человек, руководящий каким-л. производством (обычно в строительстве)
Оройуон балыыһатын тутуутугар ыстаамсык биһиги киһибит Баһылай эбит. А. Фёдоров
Чугаһынан ыстаамсык суох үһү, онон тутуу тохтууругар тиийбит. «ХС»
Били муҥха ыстаамсыга Дэниис лаппыныак, таастыган суох диэн быһа муҥун ытаан тахсар. «Чолбон»
ср. русск. ‘уставщик’

с. I. тардыы, кытыарыы; привлечение женщин к руководящей работе дьахталлары салайар үлэҕэ тардыы; 2. (использование чего-л.) туһаныы.

аат. Ханнык эмэ үлэни тэрийэн ыытарга, толорорго салайар, быһаарар суолталаах уорган; чопчу ханнык эмэ үлэни ыытар тэриллии. ☉ Коллегиальный орган, руководящий какой-л. работой, а также учреждение специального назначения, комитет
Баартыйа, хомсомуол оройуоннааҕы кэмитиэттэрин кытта кэпсэтэн, Хабычча хомсомуолу Соһор нэһилиэгэр суруксутунан таһаарар буоллулар. Күндэ
[Барчалыырап:] Урукку сууттар уурайан, саҥа кэмитиэттэри быыбардыыллар үһү. Н. Түгүнүүрэп
Ити дьахтар эҥин кэмитиэттэрэ ыал буолуҥ, саханы элбэтиҥ диидии мээнэ бэтигирэһэллэр, ол оннугар нэһилиэк аайы суорумньуһуту хамнас төлөөн үлэлэтиэхтээхтэр. У. Нуолур