туохт. Актыыбынай үлэһит буол, актыып кэккэтигэр сырыт, ааҕылын. ☉ Быть, считаться активистом, быть в активе коллектива
Ол-бу общественнай сорудахтартан хаһан да аккаастамматар да, уһулуччу актыыптаан эмиэ барбат. Н. Габышев
Комсомольскай мунньахха Кэмитиэт сэкирэтээрэ Аҥаардастыы актыыптыыра. И. Гоголев

даҕ. Былаас дьаһалын олоххо киллэрэр, салайар аналлаах. ☉ Исполнительный (орган власти). Ситэриилээх уорган. Ситэриилээх кэмитиэт
□ [Өрүүскэ:] Тыл улуус ситэриилээх кэмитиэтиттэн тахсыбыт устурууктарга бэриллэр. Күндэ
Кинилэр аара нэһилиэк сэбиэтин ситэриилээх кэмитиэтин бэрэссэдээтэлигэр таарыйбыттара. И. Федосеев

туохт., кэпс. Бас-көс буол. ☉ Быть во главе когочего-л., возглавлять что-л. Ира кэмитиэт сэкирэтээрэ
Митя ОСО сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ. Кинилэр бастаанкөстөөн комсомольскай тэрилтэни хайдах баҕарар хамсаталлар. Дьүөгэ Ааныстыырап
Ааспыт кыһын кыһыллар Дьокуускайга сэбиэскэй былааһы олохтуохтарыгар диэри манна Петухов үрээнньик, волостной ыстаарыста Юшмин, Сараапап атыыһыт бастыыркөстүүр этилэр. Н. Якутскай

быһаар диэнтэн дьаһ
туһ. Остуорас оҕонньор дьыаланы быһаартарбыт киһи быһыытынан, туора хаампытынан барда. Амма Аччыгыйа
Аҕата мэлдьэспит суругун ылан аахта. «Дьэ, ыраас сурук. Чэ, бэйи, ити аата, быһаартарыахпыт», — диэн баран Чүөчээски ойон турда. Суорун Омоллоон
«Оттон эн санааҕар сыаналар сөптөөхтөр быһыылаах дуо?» — кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ саараҥныыр санаатын быһаартара охсоору тиэтэйэр. М. Попов

1. көҕүтүс диэнтэн хай. аата. Онно …… үтүрүһүү, сүпсүөн, кыһытыһыы, көҕүтүһүү. Н. Габышев
   Киин кэмитиэт резолюцията араас литературнай сүүрээннэр истэригэр айар үлэнэн көҕүтүһүү көҥүл буолуохтааҕын ыйбыта. ССЛИО
2. Туохха эмэ куоталаһыы. ☉ Состязание, соперничество, соревнование в чем-л. [Уйбаан:] Биригээдэлэр көҕүтүһүүлэрин бэрэбиэркэлэтэн истиэнэҕэ саайан иһиҥ. Амма Аччыгыйа
   Ыһыахха кэлбит аһастаах дьоннор көҕүтүһүүлэрэ буолар эбит. АВФ ЫХТС

1. даҕ. Чахчы, адьас (саамай сөптөөх). ☉ Настоящий, подлинный, достоверный
   Дьэ, билигин мин кылаас салайааччытын быһыытынан, эһигиттэн биир суолу ыйытыах тустаахпын. Онуоха эһиги дьиҥ кырдьыгынан эппиэттиэххит диэн эрэнэбин. Софр. Данилов
   Биһиги билэбит, Эйэ дьиҥ суолтатын, сыанатын, Долгуйа этэбит Кининэн дууһабыт баҕатын. Күннүк Уурастыырап
2. аат суолт. Туох эмэ ис кырдьыга. ☉ Правда, истина
   Олох дьиҥэр баҕардахпына - Дойдубар талаһабын, Өлүү туһунан санаатахпына - Дойдубар талаһабын. С. Данилов
   Суох, уоннааҕы ыаллара дьиҥин билбэттэрэ буолуо [ол киһи төһө-хачча сүөһүлээҕин]. Күндэ
3. сыһ. суолт. Чахчы, кырдьык. ☉ Действительно, подлинно, истинно
   Былыргы сэһэннэринэн (үһүйээннэринэн) олоххо дьиҥ баар буолан сылдьыбыт быһыыны-майгыны, эбэтэр дьону кытта ситимнээх сэһэннэри ааттаныллар. Саха фольк. Нэһилиэк аайы чаччыыналары, кинээстэри уларытан, накааһы дьиҥ толоруохтара диэбит дьоҥҥутун талан, үстүү киһинэн кэмитиэт оҥостуох тустааххыт. П. Ойуунускай
   Бу Добун дьиҥ баар, саҥардыыҥы, биһиги нэһилиэкпит киһитэ этэ. Суорун Омоллоон
   ◊ Дьиҥ иһигэр <киирдэххэ> - кырдьыгын эттэххэ. ☉ В сущности, если сказать правду
   Ити бэйэтин төһө да кырдьаҕаһынан ааҕыннар Федор Васильевич дьиҥ иһигэр кырдьа охсубутун оччо итэҕэйбэт этэ. Софр. Данилов
   Дьиҥ иһигэр киирдэххэ Ойуурап дьабарааскы кыһыны быһа быркыта суох утуйар кистэлин билэн баран ону сүөһүгэ туттаары гынар эбит. Г. Угаров. Дьиҥ иһэ - туох эмэ олох баарынан ис чахчыта, чахчы өйдөбүлэ. ☉ Настоящее, подлинное понятие, суть, истинное положение вещей
   Дьиҥ иһэ ол - санаа самнан куотуу, күчүмэҕэйдэртэн дьулайан күрээһин этэ. Софр. Данилов
   Дьиҥ иһин биллэххэ, бу бэйэлэригэр ананан айыллыбыкка дылы сүрдээх дьүөрэ дьон хайы-үйэ икки аҥы, атырдьах маһыныы арахсан тураллар. Н. Лугинов
   др.-тюрк. чын

1. аат.
2. Туох эмэ маарыннаһар өттүнэн, бэлиэтинэн бэрээдэктэммитэ, сааһа. ☉ Определённый порядок, расположение предметов по какому-л. признаку (по содержанию, форме). Нуучча суруйааччыларын кинигэлэрин наара
3. кэпс. Дьон туохха эмэ тутуһар сиэрэ, үөрүйэҕэ. ☉ Образ действия, склонность, привычка
   Сарсыарда үөрэнэ баран иһэбин диэн санаатахпына, сүрдээҕин чэпчээн, көтөн хаалыах курдугум. Аныгылыы наарынан таҥнар форма-таҥас хантан кэлиэҕэй?! «Кыым»
4. сыһ. суолт. Мэлдьи, куруук, биир кэм. ☉ Всё время, постоянно, всегда
   Оҕонньор наар былыргыны кэпсиир. Суорун Омоллоон
   Быыс булларбын эрэ наар ааҕан тахсабын. Н. Лугинов
   Мичил ахсыс кылааска наар үчүгэй уонна туйгун сыаналарынан үөрэммитэ. Г. Колесов
   ◊ Наар аанньа (буол) — куһаҕан үөһэ куһаҕан, куһаҕаҥҥа эбии куһаҕан (буол). ☉ Одна неприятность за другой, одно несчастье за другим, одно к одному
   Олох сатамматаҕына оннук наар аанньа буолан и һ э р б ы һ ы ы л а а х. Н. Якутскай
   Бардама, кырбанньаҥа, күнүүһүтэ, күтүрэ барыта наар аанньа киниэхэ түмүллэн, нэһилиэгин дьонун киэр хайыһыннаран кэлэппит. П. Аввакумов
   Куһ а ҕ а н наар аанньа диэбиккэ дылы, ити кэмҥэ көтөрдөр уонна кыыллар ыккардыларыгар сэрии буола турара. И. Данилов. Наара суох кэпс. — сиэрэ суох, олус, наһаа, киһи бэркиһиэн курдук. ☉ Сверх меры, слишком, чрезмерно, на удивление
   Ефимовтар кыра дьону наара суох ньүдьү-балай баттаан олороллор. Эрилик Эристиин
   Быйыл эн наара суох кыра дохуоту ылбыккын. М. Доҕордуурап
   Күөллэр уонна муус хоммут сирдэрэ наара суох аччыгый чалбах буолан киһи ытыһын үрдүгэр сытар курдук субу килбэһэн тураллар. Х АаКА. Наа рын оҥорон — эбиитин, эбиитигэр, эбиискэ. ☉ Вдобавок, в придачу, к тому же, ещё и
   Сэриигэ мэҥэһиннэрэн, наарын оҥорон, сут-кураан кыһарыйбыта. В. Протодьяконов
   Биир эриэн Дылбаарай диэн ынахтара, наарын оҥорон, кытараан хаалбыта. Айталын
   Бүгүн наарын оҥорон Өлөҥнөөс алаас тахсыы сыырыгар кэлэн испит оҕуһун тиэйиилээх ото өҕүллүүгэ түҥнэстэн түһэн муҥнаата. «ХС». Өтөр наар — өтөрүнэн, чугастааҕы кэминэн, киһи өйдүүрүнэн. ☉ В скором времени, в ближайшее время. Бу учаастакка өтөр наар көстүбэтэх киһи – кэмитиэт лиэктэрэ к э л б и т. Н. Габышев
   Быйылгы курдук үтүө сайын эргиллибитэ өтөр наар с у оҕа. «Кыым»
   ср. монг. найир ‘согласие, гармония, единодушие’

аат.
1. Ханнык эмэ быһыы-майгы үөскэтэр туруга. ☉ Состояние, обусловленное каким-л. обстоятельством, положение
Юра, эн, мин курдук, итинник сааттаах, кыбыстыылаах балаһыанньаҕа түбэспэккэр баҕарабын. Софр. Данилов
Төһө да быстар дьадаҥытын иһин, Уйбаанчык сайын кэм холкутук тыынар. Оттон кыһын кини балаһыанньата тосту уларыйар, кыһалҕата-кырыымчыга элбиир. ФЕВ УТУ
Быйыл саас эрдэлиир чинчилээх. Оччоҕо хонуу сааскы үлэлэрэ саҕаланыыларыгар бэлэмэ суох буолан биэрэр балаһыанньа үөскүүр кутталлаах. «Кыым»
2. Туохха эмэ төрүт буолар бигэргэтии, өй-санаа. ☉ Утверждение, мысль, лежащие в основе чего-л., положение
Бу «Минпроска» тэнитиллибит уопсай сүрүн балаһыанньалар, бүтүннүүтүнэн ыллахха, билиҥҥи бириэмэҕэ даҕаны адьаһын сөптөөхтөрүнэн хаалаллар. К. Маркс (тылб.)
Утарсыы – сайдыы ис төрдө буоларын туһунан научнай балаһыанньаны диалектическай материализм быһаарбыта. ДИМ
Марксизм-ленинизм төрүт балаһыанньаларынан салайтаран олох кырдьыгын, үйэ кырдьыгын дириҥник, киэҥник, арылхайдык көрдөрүү – М.А. Шолохов генийин дьикти күүһэ. Софр. Данилов
3. Уопсастыба олоҕун быһыыта-майгыта. ☉ Обстановка общественной жизни, положение
Толстой крепостной быраап баарын тухары ханнык даҕаны быстах-остох дьаһаллар бааһынайдар балаһыанньаларын тупсарар кыахтара суоҕун көрдөрбүтэ. Софр. Данилов
Маҥнай нуучча хас даҕаны народнай ырыаларын биэрдилэр, онтон фроннааҕы балаһыанньаны кэпсээтилэр. Т. Сметанин
Саха прозатыгар дьахтар балаһыанньата кини атаҕастаныыта хара маҥнайгыттан көтөҕүллүбүтэ. ФЕВ УТУ
4. Быраабылалар, сокуоннар хомуурдара (туох эмэ биир боппуруоһу тула). ☉ Свод правил и законов (в области чего-л.), положение
Киин Ситэриилээх Кэмитиэт хайыы үйэҕэ быыбар балаһыанньатын бигэргэттэ, ону маассаҕа тириэрдии – уталытыллыбат сорук. У. Нуолур
Народнай тыйаатырдар балаһыанньаларыгар сылга пьесалары бэлэмниэхтээхтэрин таһынан 30–40 кэнсиэри көрдөрүөхтээхтэр. АҮ
Сопхуостар барыстарын үллэрэн эмиэ судаарыстыба быспыт балаһыанньаларыгар сөп түбэһиннэриллэн оҥоһуллар. ЭБТ
5. Биирдиилээн киһи уопсастыбаҕа ылар миэстэтэ. ☉ Место, роль отдельного человека в обществе, положение
Талкылаахап оччолорго үчүгэй балаһыанньалаах, оҕолоох-уруулаах, кэргэннээх, отутуттан лаппа тахсыбыт сэргэх сэбэрэлээх киһи этэ. С. Никифоров
Юрий Семенович билиитэ-көрүүтэ, үрдүк култуурата, балаһыанньата даҕаны кини биирдии тылын саарабыла суох ылыныыны модьуйаллар. Н. Лугинов
Киниэхэ [Курагиҥҥа] үрдүкү балаһыанньаттан да, харчыны биэрэртэн да аккаастаабаттар, оттон кини көрбүт киһитин аайыттан иэс ылан иһэр да, төлөөбөт. Л. Толстой (тылб.)
◊ Аан дойду балаһыанньата – сир үрдүнээҕи быһыы-майгы. ☉ Международное положение
Кулуупка аан дойду балаһыанньатын туһунан лиэксийэ буолла. —Аан дойду балаһыанньата хосхос ахтылынна, айа кирсин курдук тыҥаан эрэр эбит кини сир шарын арҕааилин муннуктарыгар. У. Нуолур
Аан дойду балаһыанньатын Оҕонньор аахта хаһыаттан. Баал Хабырыыс. Балаһыанньаттан таҕыс – ыарахан быһыыттан-майгыттан быыһанар суолу тобул. ☉ Найти выход из затруднительного положения
Кини ити балаһыанньаттан тахсар суолу көрдүү сатыыр да, ханан сырдык кылам гыныаҕа биллибэт этэ. В. Яковлев. Географическай балаһыанньа – хайа эмэ географическай объект ханан эмэ тарҕанан сытар сирэ. ☉ Географическое положение
Ханнык баҕарар судаарыстыба территориятын үөрэтэргэ бастатан туран кини географическай балаһыанньатын билиэххэ наада. САИ ССРС ФГ
Бу араарыллар зоналар географическай балаһыанньаларынан, олохторун-дьаһахтарын сайдыытын историческай дьылҕаларынан биирдии бэйэлэрин иһигэр уопсай хартыына көстөр. ВМС СДО
Европа географическай балаһыанньата наһаа табыгастаах. КВА МГ. Социальнай балаһыанньа – уопсастыбаҕа дьон олоҕор уонна кинилэр сыһыаннарыгар баар усулуобуйа. ☉ Социальное положение
Дьиҥнээх кэрэ таптал киһини төрдүнэн-ууһунан, социальнай балаһыанньатынан, омугунан араарбат. Эрчимэн