см. саайтар =.

и. д. от саайтар =.

саайтар диэнтэн хай. аата. Маны барытын истиэнэҕэ саайтарыы — бэйэтэ күн аҥаардаах үлэ
◊ Тоһоҕо саайтарыыта эргэр. — былыр дьахтар төрүүрүгэр оҥоһуллар сиэртуом: лабаалаах, эр киһи харытын саҕа суоннаах, икки хатыҥы быһан аҕалан, төрүүр дьахтар оронун таһыгар буор муостаҕа тобулу саайаллар. Хатыҥнар лабааларыгар туора мас (аргы) уураллар уонна онно туох эмэ таҥаһы саба быраҕаллар. Дьахтар төрүүрүгэр тэлгэммит окко тобуктаан ол аргыттан тутуһар. ☉ Старинный якутский обряд, совершаемый при родах: срубают ветвистую берёзу толщиной в предплечье мужской руки, приносят в юрту роженицы и вбивают в земляной пол у её постели. На ветки берёзы кладут перекладину, а на перекладину набрасывают какую-л. одежду. При родах женщина становится на колени на подстилке из сена, держась за эту перекладину

туохт.
1. Хомуллаҥнаа, өҕүллэҥнээ (хол., ньаалбаан туһунан). ☉ Мяться, вминаться (напр., о жестянке). Ньаалбааннара ньаҕыллаҥнаан сүгүн саайтарыа суох быһыылаах
2. көсп. Араастаан тутун-хабын, мунньаҥнаа (хол., атаахтаан — оҕо туһунан). ☉ Гримасничать, кривляться, ломаться (о капризном ребёнке)
Биэһин туолбут Ньургун бу сарсыарда, дьэ, атаахтаан ньаҕыллаҥнаан турбата дуо? Багдарыын Сүлбэ. Тэҥн. ньаҕаҥнаа

1. даҕ., поэт. Олус сымнаҕас. ☉ Очень мягкий, шелковистый
   Хаар маҥан хатырыктаах, Хампа ньалыар сэбирдэхтээх Сэттэ түһүмэх Хатыҥ чэчири саайтарда. С. Зверев
2. аат суолт., кэпс. Уу анныгар сытар сып-сымнаҕас, ньээкэ от. ☉ Мелкая шелковистая трава, оказавшаяся под водой
   Христофор Егоровтаах бу сирдэртэн 560 туоннаҕа тиийэ оту хостообуттара, сыччах биир түгэҥҥэ кэскили ситэ көрүммэтэхтэн, билигин уу аннынааҕы ньалыар буолан хааллаҕа. «ХС»
   ◊ Ньалыар уу — сыһыы отун алын эрэ өттүн кыратык сабар чычаас уу. ☉ Вода, покрывающая только нижнюю часть луговой травы
   Ньалыар уу. ПЭК СЯЯ
   Күөл кытыытыгар халыйбыт ньалыар ууга, от быыһыгар бүкпүт, икки көҕөнү билигин Микиитэ да көрөн олорор. Амма Аччыгыйа

1. аат. Умнаһа туоһунан бүрүллүбүт, сайынын чээлэй күөх, сүрэхтиҥи быһыылаах килэбэчигэс сэбирдэхтэрдээх кэрэ көстүүлээх мас. ☉ Берёза
   Муус маҥан сотолоох лаглаҕар хатыҥнар хайыы-үйэ көҕөрбүт сэбирдэхтэринэн күлүмнэһэ тураллар. Л. Попов
   Уот сиэбит сиригэр, маһа кэрдиллибит ырааһыйаларга хатыҥ урут үүнэр. ГКН КК
   Хатыҥ — күндү мас. Бу мастан фанераны, миэбэли, хайыһары оҥороллор. КВА Б
2. даҕ. суолт. Хатыҥтан оҥоһуллубут; аҥаардас хатыҥ эрэ мастаах. ☉ Берёзовый
   Сэттэ түһүмэх хатыҥ чэчири саайтарда. С. Зверев
   Хаахыныы ыллаан сыылаҥхайдаабыт Хатыҥ сыарҕабыт хаалла. Күннүк Уурастыырап
   [Егор Монастырёв:] Гаврилга хатыҥ ук тулуйуо суох, [баһымньытыгар] тимир укта сакаастааҥ. М. Доҕордуурап
   ◊ Аар хатыҥ — улахан аарыма хатыҥ. ☉ Очень большая берёза
   Сэгэй тэтиҥ дьэҥкэрэр, Аар хатыҥ лаглайар. С. Зверев
   Аттар айаннаан сэгэйэллэр, Аар хатыҥнар сэлэллэн биэрэллэр. С. Васильев
   Алааһым иһигэр аар хатыҥ Аргыыйдык суугунаан айхаллыа. КДьА
   Арыы хатыҥ көр арыы I. Сирилэс сиккиэрдээх арыы хатыҥ таһыгар тойотторго туус маҥан балаакка туруорбуттар. Күннүк Уурастыырап
   Арыы хатыҥ кэнниттэн Ааттаах сайылык хонуута Арыллан нэлэһийдэ. С. Васильев. Хатыҥ алар — быста-быста салҕанан барар сэндэлэс, үксүгэр хахыйах хатыҥнардаах ойуур, тыа. ☉ Редкий берёзовый лес, чаще всего молодой
   Хатыҥ алар быыһынан Халлаан күөҕэ ымайда. Эллэй
   Кыһыҥҥы дьыбарга даҕаны Кырыыга, хатыҥ алардарга Ханаһан, халлааны одуулууллар Хара улардар, токутардар. П. Тобуруокап
   Хатыҥ арыы көр арыы I. Хатыҥ арыылара Солко долгуна суугуннаахтар, Ханна да суох нарын сибэкки кырдаллара... С. Данилов
   Хатыҥ арыы тумсугар биир киһи күөх окко умса түһэн сытар эбит. А. Сыромятникова. Хатыҥ кунааҕа — хатыҥ этигэр үөскүүр эмкэ-томко туттуллар хараҥа өҥнөөх тэллэйдиҥи ур, чаага. ☉ Грибной нарост на берёзе чёрного или чёрно-бурого цвета, используемый в народной медицине, берёзовый гриб, чага. Хатыҥ маҥан — хатыҥ субатын, туоһун курдук маҥан. ☉ Белый, как берёста
   Бөлүүн көрдүм — улаатан, бөһүөлэк устун Биэрэм Хатыҥ маҥан халааттаах ханалдьыйан иһэрин. Н. Рыкунов
   Хатыҥ мас — хатыҥ 1 диэн курдук. Хаарыаннаах үчүгэй хампалаах нуоҕайдаах, Хатыҥ мас лабаата наскыйда. Күннүк Уурастыырап
   Хатыҥ мас барахсан былыр да, аны да саха киһитин олоҕор-дьаһаҕар сүҥкэн суолталаах. АЭ СТМО
   Хатыҥ ойуур — хатыҥ чараҥ диэн курдук. [Куйаас Маарыйа] Хатыҥ ойуур быыһыгар киирэн Хатан тыллаах хамыһы Хаҥкыначчы охсон эйээртэ. С. Васильев
   Хатыҥ ойуурдары, син эмиэ тэтиҥ ойуурдар курдук, бытархай сэбирдэхтээх ойуурдар диэн ааттааччылар. КВА Б. Хатыҥ тэллэйэ — хатыҥ чараҥҥа үүнэр бороҥ сэлээппэлээх үрүҥ эттээх тэллэй. ☉ Гриб с бурой шляпкой и белой мякотью, растущий в берёзовых лесах, подберёзовик
   Бэс ыйын ортотугар, оруос куоластаныыта, хатыҥ тэллэйдэрэ үүнэллэр. КВА Б. Хатыҥ уута — саас силиһин баттааһыныттан ыгыллан тахсар хатыҥ умнаһын иһинээҕи уута (хатыҥ умнаһын хайытан эбэтэр салаатын тоһутан эмкэ-томко туттаары сүүрдэн ылаллар). ☉ Берёзовый сок
   Быйыл саас хатыҥ уута элбэхтик сүүрдэ, онон быйыл улахан ардахтаах сайын буолуо. В. Протодьяконов. Хатыҥ үөһэ — хатыҥ сүмэһинэ мунньуллан хаппыта, чаакы, былыр үксүгэр чэй оҥостон иһэллэрэ. ☉ Засохший берёзовый сок на стволе берёзы, берёзовая сердцевина тёмно-коричневого цвета, которую якуты раньше употребляли в качестве чая
   Эмээхсин хатыҥ үөһэ бардарыылаах чэйин остуолга тарда-тарда тыл ыһыгынна. Н. Босиков
   Аас-туор дьылларга былыргы сахалар …… чэй оннугар хатыҥ үөһүн үлтү сынньан окко-маска булкуйан оргутан иһэллэрэ. АЭ ТЫС. Хатыҥ үрэх — барыта хатыҥ мас үүнэр эбэтэр ити сиргэ ураты көстүү буолар аҕыйах хатыҥнаах үрэх хочото, сирэ. ☉ Долина ручья, состоящая из сплошного березняка или на которой растёт небольшое количество берёз
   Күһүн, түүҥҥү хараҥа Былыт саба халыйда Хатыҥ үрэх чараҥа Хараҥара барыйда. Дьуон Дьаҥылы. Хатыҥ чараҥ — аҥаардас хатыҥ эрэ мастаах тыа. ☉ Берёзовый лес, берёзовая роща, березняк
   Тиит тыалар, бэс чагдалар, хатыҥ чараҥнар, симилэх ойуурдар быыстарынан эҥин араас киэҥ-кыараҕас ыраастар, үрүйэлэр, дүөдэлэр ыһыллыбыттар. Амма Аччыгыйа
   Хотугулуу илин, хатыҥ чараҥ уобуллаҕаһын диэкинэн халлаан тэтэрэ кыыһан эрэр эбит. Софр. Данилов
   Сииктээх киэһэ хааман истим Хатыҥ чараҥ устун. С. Данилов
   Хахыйах хатыҥ көр хахыйах. Хахыйах хатыҥнары, Ханыылаан хамыйан, Үөрдүһүннэрэн үүннэрэн, Үҥкүүлэтэн көрдөрүөм. А. Софронов
   Төрдүгэр хахыйах хатыҥ иилээх, кытыыларыгар сэдэх бэс бүүрүктээх киэҥ үрүйэҕэ быһа туораан тахсан бара турда. Амма Аччыгыйа
   Хампалаах, киистэлээх Хахыйах хатыҥтан Кинигэҥ быыһыгар Сэбирдэх угуоҕум. Күннүк Уурастыырап
   др.-тюрк., тюрк. хадыҥ, кайыҥ

1. оҕус I диэнтэн дьаһ. туһ. Кылгас батыйатынан бэйэтин астарар, оҕустарар, аһара сатаан баран, ыччата ыксатан барбытыгар тохтотор. Саха фольк. Микиитэ сыыһа оҕустаран кэбистэ. Амма Аччыгыйа
   Мин киһиэхэ үлэһэн, туура оҕустаран кэлбит муоспун кэргэним чочуйар. ПНИ ЭД
2. Киминэн эмэ оттот (хотуурунан) эбэтэр тугунан эмэ оту быстар (тиэхиньикэнэн). ☉ Косить или резать траву, используя кого-что-л.
   Косилканан, тыраахтарынан …… Төһө баҕарар оҕустар, Төһө баҕарар мустар. Күннүк Уурастыырап
   Урут бу хочоҕо Никииппэрэп кинээс бүтүн нэһилиэги мунньан биир күн күүлэйдэтэн оҕустарара, биир күн мустарара. М. Доҕордуурап
   Аҕам аах, сураҕа, Дьоҥкуотума күөл арҕаа баһын оҕустаран эрэллэр үһү. И. Семёнов
3. Туохха эмэ таарыйтар, саайтар эбэтэр туох эмэ күүстээх (хол., сүүрүк) дьайыытыгар түбэс. ☉ Наезжать на что-л., сталкиваться с чем-л. (при езде) или биться обо что-л., быть унесённым чем-л. (напр., течением)
   Саҥардыы ортолоон иһэн, кыайан салайбакка, сыарҕатын тааска халты оҕустарар. Болот Боотур
   Сүүрүккэ оҕустаран улам атан хаалан, нөҥүө биэрэги былдьаһар. Н. Заболоцкай
   Куурай нэксиэҕэ оҕустаран өрө өгдөс гына-гына айанныыр. П. Аввакумов
4. кэпс. Туох эмэ сыанатын хассыырга көрдөрөн, аптамаакка таһаартаран чиэгин, кибитээнсийэтин ыл. ☉ Отбить чек в кассе
   Хаассаҕа оҕустарбакка, таҥаһын төттөрү илдьэн ыйаата. В. Ойуурускай
   [Остолобуойга] уочараттаан, чиэк оҕустараҕын уонна бодунуоһу төттөрү илдьэн уураҕын. ФВН ЭХК
5. кэпс. Салгылатан чэбдигирт; таһырдьа салгыҥҥа куурт. ☉ Проветрить, провентилировать; освежиться на воздухе. Тумарча көймөстүбүт итии этин сөрүүн салгыҥҥа оҕустарар, эргичиҥниир. Тумарча
   Инчэҕэй тиити эрбээн, хайытан кэбистэххэ, мантан саас салгыҥҥа оҕустаран, кэм сарахыйыа, кууруо. «Чолбон»
   Ийэтэ бырастыынаны таһырдьа куурдааччы, тэбээччи, тыалга оҕустарааччы. Ю. Чернов (тылб.)
6. көсп. Уустук, ыар санааҕа ыллар эбэтэр улахан кыһалҕаны, эрэйи көр. ☉ Впадать в тягостные думы; испытывать нужду в чём-л.
   Маҥнайгы сылбар мин эмиэ үгүс хобдох санааларга оҕустарарым. В. Гаврильева
   Олох долгунугар оҕустарбыт курдук өйдөөр. В. Гольдеров
   Тайахтаан, балыктаан дьонноро, биир дойдулаахтара сэрии ыар сылларыгар улаханнык оҕустарбатахтара. «ХС»
   △ Туохтан эмэ сылтаан мөлтүүр турукка киир (үксүгэр доруобуйа туһунан). ☉ Причинить ущерб здоровью, оказать негативное влияние на здоровье
   Саас сынгаалаан сүрэҕэр оҕустарбытын буланнар, сыыйан кэбиспиттэрэ. Н. Габышев
   Килиимэт уларыйыытыгар сорохтор доруобуйалара көнөр, атыттар доруобуйаларыгар оҕустараллар, ыарыылара бэргиир. ТЕН ИДь
   Саамай куттанарым диэн, ньиэрбэтигэр оҕустарыан сөп. НТГ СУоС
   ♦ Куойатыгар-маҥкытыгар оҕустарбат көр куойа
   Арамаан оҕонньор букатын да баарды оҥостон куойатыгар-маҥкытыгар оҕустарбатаҕа. Күннүк Уурастыырап
   Арай Малаанньа кэргэнэ куойатыгар-маҥкытыгар оҕустарбат этэ. М. Попов. Кэтэххэ оҕустарбыт курдук — эмискэччи, олус соһуччу. ☉ Внезапно, неожиданно
   Булчуттар хайаларын буруйа улаханын туһунан мөккүһэ сытан, кэтэххэ оҕустарбыт курдук, кирис гына түстүлэр. П. Аввакумов. Очурга (олох очуругар) оҕустар — олоххор ыарахаттары көрсөн тэмтэрий, табыллыма. ☉ Терпеть неудачи в жизни. Туох түрүлүөнүгэр түбэһэн Түүннэри Түбүттэрдиҥ?! Олус хамнанан эрэҕин, Оҕоҕун очурга оҕустараайаҕын, Улуу күтүр өстөөх… А. Софронов
   Букатын оҕо сылдьан ыһыахтарга атах оонньуутугар кыттарын көрөрүм. Ол бэйэтэ очурга оҕустардаҕа. «ББ». Тэҥн. олох долгунугар оҕустарда; тэхтиргэ тэптэрдэ. Очурга оҕустарымаҥ, <тэхтиргэ тэптэримэҥ> алгыс. — олох ыарахаттарыгар түбэһимэҥ; этэҥҥэ сылдьыҥ. ☉ Пусть неудача обходит вас (слова благословения)
   [Киристиинэ:] Оҕолоруом, очурга оҕустарымаҥ, тэхтиргэ тэптэримэҥ! Суорун Омоллоон
   Очурга оҕустарар, тэхтиргэ тэптэрэр да кэммитигэр уохтаах тапталбыт күүстээх көмө буолуохтун, өй-санаа салгыахтын. С. Никифоров
   Ньургууна ис киирбэх сэбэрэтэ, оҕолуу намчы уоһа, тырым оонньуур хараҕа очурга оҕустарбатаҕын, кэхтэ илигин кэрэһэлииллэрэ. И. Федосеев. Өйүгэр да оҕустарбат — ол туһунан санаан да көрбөт. ☉ И не думать, и не собираться (делать что-л.), и в мыслях не держать
   Анатолий ийэтэ иккиһин кэргэннэнэр туһунан өйүгэр да оҕустарбакка, соҕотох кырдьыбыта. П. Аввакумов
   Олус үөрэн, сырдыкка үүтээнигэр төннөр туһунан өйүгэр да оҕустарбакка, булка тартаран, аһара баран испитэ. А. Сыромятникова
   [Арамаан:] Ол туһунан өйбөр да оҕустарбатаҕым. Е. Неймохов. Өйүгэр оҕустарбыт кэпс. — туохтан эмэ сыыстаран өйөсанаата булкуллар буолбут, оннук ыалдьыбыт. ☉ Психика расстроена (с головой не в порядке)
   Дьон кинини өйүгэр оҕустарбыт дуу диэн уорбалаабыттара. «ХС». Санааҕар да оҕустарыма — ол туһунан төрүт санаама, өйдөөн да ылыма. ☉ соотв. не бери в голову
   Үчүгэй сэбинэн сыыһа туттар диэни кини санаатыгар да оҕустаран аһарбатах буоллаҕа. Амма Аччыгыйа
   Кинини улахаҥҥа ууруллубат, кини туһунан санааҕа да оҕустарыллыбат этэ. Софр. Данилов
   Кини эмискэ үлүгэр маннык үрдүк сыанабылы ылыам диэн санаатыгар да оҕустара илигэ. Н. Лугинов. Сүүскэ <бэрдэрбит> оҕустарбыт курдук <буол> — эмискэ дөйбүт курдук (буол). ☉ соотв. словно обухом по голове
   Мин тоҕо эрэ сүүскэ оҕустарбыт курдук буолбутум. П. Аввакумов. Уоска оҕустарбыт курдук <буол> — эмискэ саҥата суох (бар). ☉ Внезапно замолчать (букв. как будто ударили по губам)
   Айдаара олорбут дьон, уоска оҕустарбыт курдук, ах бараллар. Н. Якутскай
   Атыыһыт кыыһа саҥата суох, уоска оҕустарбыт курдук, ах баран турда. А. Сыромятникова
   ◊ Уҥуоххар оҕустар кэпс. — сылааһы аһаан сылаанньыйан, утуйуоххун баҕар, утуктаа. ☉ Впасть в полусонное состояние, разомлеть (после горячей сытной обильной пищи)
   Итии чэйгэ уҥуоҕун оҕустардаҕа, хаста да минньигэс-минньигэстик дьааһыйбахтаан ылла. Н. Лугинов
   Үүккэ хааһылаан, сүөгэй үрүҥнээх чэйи тото иһэн баран, уоллаах эмээхсин уҥуохтарыгар оҕустарбыттар. Н. Босиков. Уокка оҕустар кэпс. — элэктэриичэстибэ туогар холбоно сылдьар тугу эмэ таарыйан эчэй, оһоллон (алҕаска). ☉ Попасть под удар электрического тока, ударить током (случайно)
   Уокка оҕустарбыт киһини бастаан туоктан босхолуугун. «ХС»