эмтэрий диэнтэн дьаһ
туһ. [Куорат кыыһа] Астаммыты амсайбата, Саакырга саантаабата Кэмпиэти кэмнээн эрэ эмтэриттэ: Оҕолоро барахсан оһоҕоһо Уһукта илик буолла. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Лариса] Хаһыллыбыт омуһахтан күөхтүҥү өҥнөөх тааһы эмтэритэн ылар. Лупанан көрөр. Н. Туобулаахап

I
1. аат., эргэр. Кытайга оҥоһуллубут күөх өҥнөөх таҥас (солко эбэтэр атылаас). ☉ Канф, канфа (китайский атлас)
Хонуу барыта көҕөрөр гына солко, хампа бөҕөнөн таҥныбыт дьон дьиэ иһиттэн тоҕо анньан тахсаннар, аттарын миинитэлээбитинэн бардылар. Эрилик Эристиин
[Атыыһыттар:] Кэлиҥ, чиэстээх тойоттор, Кэлиҥ, мааны-майах дьоннор! Суукур-саакыр, солко, хампа, Суунар таастар, солуур тайма, Талы-талба, бары баары Талыҥ, ылыҥ араас табаары! П. Ершов (тылб.)
2. даҕ. суолт.
1. Күөх өҥнөөх солко эбэтэр атылаас таҥастан тигиллибит. ☉ Канфовый
[Суруксут] Аҕыс уон сүүстээх Аалай хампа хаалтыстаах. Саха нар. ыр. II
Барчалаах хампа таҥастаах, Баһаам элбэх арыалдьыттаах Куорат аҕа баһылыга Хотойо устан таҕыста. П. Ершов (тылб.)
Хампа бэргэһэ. ЯРС
2. поэт. Чэлгийэ көҕөрбүт, чээлэй күөх (хол., сэбирдэх, от). ☉ Ярко-зелёный (напр., о листве)
Хаамыылаах ат Харытыгар хатыллар Хампа ньаарсын от Хамныы таҕыста. Өксөкүлээх Өлөксөй
Хагдарыйан тохтубута Хатыҥ хампа сэбирдэҕэ. И. Чаҕылҕан
Хаарыан хампа лабааҕын Хамсат, хамсат, хатыҥым! С. Васильев
◊ Хампа күөх көр күөх I
[Хаһыҥ] Хампа күөҕү хаарыйбыта — Хагдарыйан, хампы барда. Күннүк Уурастыырап
Хатыҥ чараҥ Саҕатыгар Хампа күөххэ Олорбуппут. А. Абаҕыыныскай
[Хотой кэпсиир] Хампа күөхтээх Торҕо-солко дойдуну Тула эргийэн кэллим. С. Васильев
ср. тюрк. каҥма, камба ‘китайский шёлк’, монг. хамба ‘первосортный шёлк’
II
даҕ.
1. Олус эргэрэн, туһатыттан тахсыбыт (хол., туттар сэпсэбиргэл, тутуу туһунан). ☉ Вышедший из употребления, ветхий, дряхлый (напр., об инструментах, строениях)
Дьиэ хаҥас өттүгэр баар хампа ампаар күлүгэр тиийэн сөрүүкүү олордо. Н. Павлов
Хампа буолбут сэп. АаНА СТОТ
2. Наһаа кырдьыбыт, бүдүгүрбүт. ☉ Старый, древний, дряхлый
Хампа ынах. ПЭК СЯЯ
Хампа эмээхсин хамыйаҕы салыыр. П. Тобуруокап
Хампа киһи. ЯРС
ср. др.-тюрк. хам ‘сваливать, сбивать’

аат., анат.
1. Киһи уонна кыыл ас буһарар уорганнарын сороҕо; көрүҥэ — уһун синньигэс уонна көҥдөй. ☉ Кишка
Чоҥку ампаар үрдүгэр буолбатаҕын, ол оннугар минньигэс бэйэлээх силии оһоҕоско киирэн буспута быданнаабытын кини бэрт үчүгэйдик билэрэ. Н. Заболоцкай
2. Ис-үөс, ис. ☉ Живот
Тобугатоҕоноҕо Тобулуттан түспүт, Оһоҕоһо тобугун Толору олорбут. Өксөкүлээх Өлөксөй
♦ Оһоҕос түгэҕэ (түгэҕинээҕи) оҕо (уол, кыыс) — ыал саамай аччыгыйа, бүтэһик оҕо. ☉ Самый младший ребёнок в семье, последыш
Арай оһоҕос түгэҕэ оҕото аҕатын суоллуо эбитэ дуу, саатар үөрэххэ барыар диэри. У. Нуолур
Билигин оһоҕос түгэҕинээҕи оҕотун кытта олорор. «ЭК»
Оһоҕос түгэҕэ уолчаан — Уйбаачаан, көр, бэл кини сэттис кылааска тиийэ оҕуста. «ХС». Оһоҕос Уйбаан кэпс. — аччыктааһын, хоргуйуу. ☉ Острая потребность в еде, сильный голод (букв. Иван-кишка)
Оһоҕос Уйбааннара олуйан, Аһыыр айахтара кыһарыйан …… Баһаар эбэ хотуҥҥа Барар дьон буоллулар. Күннүк Уурастыырап
Ол хайа бурдукпун көрдөтөллөрүй? Оһоҕос Уйбаан күһэйдэҕинэ, бэйэлэрэ да булар дьон буолуо. Л. Габышев
Өйүө быстан, хара уунан айаннаатылар. Ол да буоллар, оһоҕос Уйбаан ыксатан, кэччэгэй атыыһыт биир кунаны өлөрдө. Бэс Дьарааһын. Оһоҕо- һо баалынна – аччыктаата, хоргуйда. ☉ Голодать
Оһоҕоскут баалыннаҕына миигин саныаххыт! Көрүөхпүт эһигини бассабыыктар төһө байыталларын! «ХС». Оһоҕоһо синньигэс — кыаҕа кыра, кыра кыахтаах. ☉ соотв. кишка тонка. Оһоҕоһо уһукта илик — аччыктыы илик. ☉ Аппетит ещё не пробудился, ещё не проголодался (букв.: ещё не проснулся его кишечник)
Астаммыты амсайбата, Саакырга саантаабата …… Кэмпиэти кэмнээн эрэ эмтэриттэ: Оҕолоро барахсан оһоҕоһо Уһукта илик буолла. Өксөкүлээх Өлөксөй. Оһоҕоһуҥ токурун көннөр — кыратык аһаа, амтана суох аһаа. ☉ Есть без всякого аппетита, поесть чуть-чуть.
◊ Аһыы оһоҕос анат. — ынах сүөһү синньигэс оһоҕоһо. ☉ Тонкие кишки (рогатого скота). Муҥур оһоҕос анат. — муҥурдаах. ☉ Аппендикс. Оһоҕос арда (өрдө) анат. — ис уорганнар тараһаҕа сыстар дьапталҕалара. ☉ Брыжейка. Оһоҕос бааллыыта (бааллара) эмт. — оһоҕос эриллэн аһаабыт аһы аһарбат буолуута. ☉ Заворот кишок. Сиэн оһо- ҕос анат. — уон икки салаалаах оһоҕос. ☉ Двенадцатиперстная кишка. Үрүҥ оһоҕос — эмис, сыалаах оһоҕос (хаан кутарга). ☉ Кишки, обложенные жиром (предпочтительные для изготовления кровяной колбасы). Хара оһоҕос — сыата суох оһоҕос. ☉ Кишки без жира (худшие для изготовления кровяной колбасы).
ср. др.-тюрк. ичэгү ‘внутренности’, тюрк. ичеге ‘кишки’