көр саарабыл
Саарал суох, көрөбүт: Саҥардыы дайаммыт, Сөмөлүөт көлөбүт Салгыҥҥа тайаммыт. С. Тимофеев

көр саарабыл
Онон Бурхалейга бэрт саарамньы буолла. Хайдах гыныахха сөбүй? Эрилик Эристиин

аат дьөһ. Бириэмэ суолталаах тыллары кытта хайааһын этиллибит кэм иннинэ буолбутун көрдөрөр. ☉ С именами с временным значением указывает, что действие совершилось за пределами названного времени (до, тому назад)
Бастакы симиттии, саарабыл, куттаныы аны биэс сыл анараа өттүгэр хаалбыттара. Н. Лугинов
Уон алта сыл анараа өттүгэр кини [Ногин] Белокаменнайга фибровай чымадааннаах кэлбитэ. Ю. Чернов (тылб.)

ылын I диэнтэн хай
аата. Юрий Семёнович билиитэ-көрүүтэ, үрдүк култуурата, балаһыанньата даҕаны кини биирдии тылын саарабыла суох ылыныыны боччуйаллар. Н. Лугинов
Бөһүөлэги Лоҥкууда үрэххэ киллэриини ылыныыгыт — бэйэҕит инники сайдыыгытын ыраахха дылы көрбүт дьон буоларгытын туоһулуур. М. Доҕордуурап
Үгэһи ылыныы — бэрт уустук, элбэх өрүттээх суол. «Кыым»

аат.
1. Үлэҕэ, олоххо көхтөөх, актыыбынай буолуу. ☉ Активность
Собуот оробуочайдара биэс сыллаах былааны түөрт сылга толоруулара саарабыла суох, ол төрүөтүнэн оробуочайдар үрдүк производственнай актыыбынастара буолар. М. Доҕордуурап
2. көсп. Туох эмэ дьайар күүстээх буолуута, уларыйар, сайдар дьоҕурданыыта. ☉ Активность (способность действовать, развиваться)
Кини [Чорооноп] Чижевскэй күн актыыбынаһа үрдүүр кэмигэр үөскүүр буортулаах «зет» диэн ааттаабыт сардаҥаларын тэйитэр экраннардаах балыыһа палааталарын тутар туһунан бырайыак оҥорбутун өйдөөн кэллэ. Г. Угаров

аат. Кими, тугу эмэ саарабыла суох ылын. ☉ Твёрдо верить кому-чему-л.
Эрэнэбин-итэҕэйэбин икки атахтаах Эрэйэ-буруйа өлөрүн, Өлөртөн өлбөт өйүн, Өйүнэн өлбөт бэйэтин. П. Ойуунускай
Чыычаах [киһи аата] сонно тута ити дьикти киһини эрэнэ-итэҕэйэ санаабыта, кистээн өттүккэ имнэнээт, туора ыҥыран таһаарбыта уонна сибис гыммыта. И. Гоголев
Кини сороҕор аҥаардастыы дьону эрэ сөхтөрөр сыалтан бэйэтэ эрэнэн-итэҕэйэн сылдьар санаатын утарыан эмиэ сөп. Н. Лугинов

аат.
1. Ханнык эмэ быһыы-майгы үөскэтэр туруга. ☉ Состояние, обусловленное каким-л. обстоятельством, положение
Юра, эн, мин курдук, итинник сааттаах, кыбыстыылаах балаһыанньаҕа түбэспэккэр баҕарабын. Софр. Данилов
Төһө да быстар дьадаҥытын иһин, Уйбаанчык сайын кэм холкутук тыынар. Оттон кыһын кини балаһыанньата тосту уларыйар, кыһалҕата-кырыымчыга элбиир. ФЕВ УТУ
Быйыл саас эрдэлиир чинчилээх. Оччоҕо хонуу сааскы үлэлэрэ саҕаланыыларыгар бэлэмэ суох буолан биэрэр балаһыанньа үөскүүр кутталлаах. «Кыым»
2. Туохха эмэ төрүт буолар бигэргэтии, өй-санаа. ☉ Утверждение, мысль, лежащие в основе чего-л., положение
Бу «Минпроска» тэнитиллибит уопсай сүрүн балаһыанньалар, бүтүннүүтүнэн ыллахха, билиҥҥи бириэмэҕэ даҕаны адьаһын сөптөөхтөрүнэн хаалаллар. К. Маркс (тылб.)
Утарсыы – сайдыы ис төрдө буоларын туһунан научнай балаһыанньаны диалектическай материализм быһаарбыта. ДИМ
Марксизм-ленинизм төрүт балаһыанньаларынан салайтаран олох кырдьыгын, үйэ кырдьыгын дириҥник, киэҥник, арылхайдык көрдөрүү – М.А. Шолохов генийин дьикти күүһэ. Софр. Данилов
3. Уопсастыба олоҕун быһыыта-майгыта. ☉ Обстановка общественной жизни, положение
Толстой крепостной быраап баарын тухары ханнык даҕаны быстах-остох дьаһаллар бааһынайдар балаһыанньаларын тупсарар кыахтара суоҕун көрдөрбүтэ. Софр. Данилов
Маҥнай нуучча хас даҕаны народнай ырыаларын биэрдилэр, онтон фроннааҕы балаһыанньаны кэпсээтилэр. Т. Сметанин
Саха прозатыгар дьахтар балаһыанньата кини атаҕастаныыта хара маҥнайгыттан көтөҕүллүбүтэ. ФЕВ УТУ
4. Быраабылалар, сокуоннар хомуурдара (туох эмэ биир боппуруоһу тула). ☉ Свод правил и законов (в области чего-л.), положение
Киин Ситэриилээх Кэмитиэт хайыы үйэҕэ быыбар балаһыанньатын бигэргэттэ, ону маассаҕа тириэрдии – уталытыллыбат сорук. У. Нуолур
Народнай тыйаатырдар балаһыанньаларыгар сылга пьесалары бэлэмниэхтээхтэрин таһынан 30–40 кэнсиэри көрдөрүөхтээхтэр. АҮ
Сопхуостар барыстарын үллэрэн эмиэ судаарыстыба быспыт балаһыанньаларыгар сөп түбэһиннэриллэн оҥоһуллар. ЭБТ
5. Биирдиилээн киһи уопсастыбаҕа ылар миэстэтэ. ☉ Место, роль отдельного человека в обществе, положение
Талкылаахап оччолорго үчүгэй балаһыанньалаах, оҕолоох-уруулаах, кэргэннээх, отутуттан лаппа тахсыбыт сэргэх сэбэрэлээх киһи этэ. С. Никифоров
Юрий Семенович билиитэ-көрүүтэ, үрдүк култуурата, балаһыанньата даҕаны кини биирдии тылын саарабыла суох ылыныыны модьуйаллар. Н. Лугинов
Киниэхэ [Курагиҥҥа] үрдүкү балаһыанньаттан да, харчыны биэрэртэн да аккаастаабаттар, оттон кини көрбүт киһитин аайыттан иэс ылан иһэр да, төлөөбөт. Л. Толстой (тылб.)
◊ Аан дойду балаһыанньата – сир үрдүнээҕи быһыы-майгы. ☉ Международное положение
Кулуупка аан дойду балаһыанньатын туһунан лиэксийэ буолла. —Аан дойду балаһыанньата хосхос ахтылынна, айа кирсин курдук тыҥаан эрэр эбит кини сир шарын арҕааилин муннуктарыгар. У. Нуолур
Аан дойду балаһыанньатын Оҕонньор аахта хаһыаттан. Баал Хабырыыс. Балаһыанньаттан таҕыс – ыарахан быһыыттан-майгыттан быыһанар суолу тобул. ☉ Найти выход из затруднительного положения
Кини ити балаһыанньаттан тахсар суолу көрдүү сатыыр да, ханан сырдык кылам гыныаҕа биллибэт этэ. В. Яковлев. Географическай балаһыанньа – хайа эмэ географическай объект ханан эмэ тарҕанан сытар сирэ. ☉ Географическое положение
Ханнык баҕарар судаарыстыба территориятын үөрэтэргэ бастатан туран кини географическай балаһыанньатын билиэххэ наада. САИ ССРС ФГ
Бу араарыллар зоналар географическай балаһыанньаларынан, олохторун-дьаһахтарын сайдыытын историческай дьылҕаларынан биирдии бэйэлэрин иһигэр уопсай хартыына көстөр. ВМС СДО
Европа географическай балаһыанньата наһаа табыгастаах. КВА МГ. Социальнай балаһыанньа – уопсастыбаҕа дьон олоҕор уонна кинилэр сыһыаннарыгар баар усулуобуйа. ☉ Социальное положение
Дьиҥнээх кэрэ таптал киһини төрдүнэн-ууһунан, социальнай балаһыанньатынан, омугунан араарбат. Эрчимэн