битигилдьий диэнтэн дьаһ
туһ. Ол сыл биир сааскытыйбыт уһун күҥҥэ табаар маҕаһыыныгар сылдьан тахсан бараммын, тоҕо эрэ кирилиэскэ тохтоон турдахпына, Богатырев тиэтэйэ хааман битигилдьитэн ааһан иһэн эмискэччи мин диэки эргиллэ түстэ. «ХС»
Кини ханна эрэ тиэтэйбит быһыынан, сүр түргэн битиилээхтик хааман битигилдьитэ турда. «ХС»

ас көбө — арыый элбэх, көбүччү. ☉ Чуть больше, с верхом. Моонньоҕонноох ыаҕастарын таһааран биһиэннэригэр кэккэлэһиннэри уурар. — «Мин эмээхсиним киэнэ арыый ас көбө дуу?» Далан
Хата сааскытыйан тымныы сымнаан, быһа холуйдахха түөрт уонча, онтон эрэ ас көбө соҕус буолан, абыраата. Н. Заболоцкай
Байкалов аатынан сопхуоска кыстык бастыҥ ыйын көрдөрүүлэрэ арыый ордук курдук. Ол отторо ас көбөтүттэн быһыылаах. «Кыым»

даҕ.
1. Күн уота күүскэ сырдыктык тыгар. ☉ Солнечный, ярко освещаемый солнцем
Мин көрдүм күннээх Кавказ Модун, күөх хайаларын Кыһына суох уоттаах куйаас Илиҥҥи дойдулары. С. Данилов
Никита сааскытыйан эрэр чаҕылхай күннээх уулусса устун сүүрэ-хаама былаастаан иннин хоту дьулуруйан истэ. Н. Лугинов
2. көр күннүктээх
1.
— Ол балаҕан ханна баарый? — Мантан биир күннээх айан. «ХС»
♦ Күннээх халлааҥҥа көстүбэтэх — былыттаах халлааҥҥа быкпатах диэн курдук (көр былыт)
[Кыыс оҕо барахсан] Былыттаах халлааҥҥа быкпакка, Күннээх халлааҥҥа көстүбэккэ Олорбута эбитэ үһү. Суорун Омоллоон

1. даҕ. Ый сырдыга түспүт, ый сырдаппыт, сандаарпыт. ☉ Лунный, освещённый луной, озарённый лунным светом
   Ыйдаҥа түүн сааскытыйан килэрийбит суол устун аллаах атынан халыһытан иһэр үчүгэйэ да бэрт! Амма Аччыгыйа
   Ыллаа, ыллаа, доҕоччугуом, Ыйдаҥа киэһэ буолла, Нарын таптал тойугунан Таптыыр сүрэҕим туолла. С. Данилов
   Ыйдаҥа түүн этэ, үрүҥ оппуохалаах оһох баарыгар кыһарыйан көрдөҕүнэ, биир киһи барыйан турар эбит. В. Чиряев
2. аат суолт.
3. Ый сырдаппыт киэһэтэ, түүнэ; хараҥаҕа ый сырдатара. ☉ Лунный вечер, лунная ночь; лунный свет
   Ыйдаҥа сырдык уота хаартан өрө дэбдэйбэхтээн ыла-ыла, тумул үрдүгэр дьалкылдьыйа умайа турда. Амма Аччыгыйа
   Кини [Оксана], түннүгүн ис сабыы хаптаһынын халбарыччы анньан, ыйдаҥа сырдыгар олорон суруйан барбыта. Суорун Омоллоон
   Ыйдаҥа күөх толбоннордоох сырдыгар саҥа дьыллааҕы сымнаҕас хаар кыыдамныыра. Л. Попов
   Түүҥҥү ыйдаҥа абылаҥа сүрэҕи-быары сөрүүкэтэ түһэрэ төһөлөөх дуоһуйууну аҕаларын санаан кэбиһиҥ. КНЗ СПДьНь
4. Туох эмэ икки ардын арыта, аһаҕас сирэ. ☉ Пространство, разделяющее что-л., промежуток, просвет между чем-л.
   Кини ата адьас холку буоллаҕына, кэпсэтии быһыытынан икки саһаан ыйдаҥалаах тахсыахтааҕа. И. Федосеев
   [Өстөөхтөрө] өрүс мыраанын таҥнары түһүүлэригэр Бойуот, ата ыран, биэс сүүс хаамыы эрэ ыйдаҥалаах хаамтаран хоппордотон иһэр. Р. Кулаковскай
5. көсп. Ыарахан балаһыанньаттан тахсар, быыһанар суол, эрэмньи. ☉ Надежда на улучшение, на спасение
   Балаһыанньабыт кырдьык ыарахан. Иннибитигэр ыйдаҥа баара көстүбэт. Болот Боотур
   Кинилэр, ботуруону үчүгэйдик оҥордоххо, баҕар, туох эмэ ыйдаҥа баар буолуо [баҕар, өлөрүөхтэрэ суоҕа] дэстилэр уонна оҕолорун туһунан кэпсэттилэр. Эрилик Эристиин
   Кэтириис балаһыанньата төһө да ыйдаҥата суоҕун иһин, кини бэйэтин иһигэр дьоллоох туску туһунан толкуйдуур. «ХС»
   Макары кытта кэпсэтиэм, барытын сирийэн билиэм, оччоҕо баҕар, туох эмэ ыйдаҥа тахсыа, мээнэ таайа сатаан муҥнанар наадата суох. М. Шолохов (тылб.)
   ср. др.-тюрк. айдыҥ ‘лунный свет’