сажа; оһох курунньуга печная сажа.

1) древесные угольки; 2) копоть; сажа (на месте выгоревшей травы); чаанньык хоруота копоть на чайнике # хара хоруонан көр = сгореть дотла, превратиться в пепел.

уст. 1) копоть, сажа; тордох сарыы продымлённая ровдуга; тордох сон верхнее пальто из продымлённой ровдуги; 2) занавеска (отгораживающая, напр. спальное место); 3) уст. ураса из ровдуги.

аат., эргэр. Курунньук, оһох тордоҕо. ☉ Печная сажа
Айаҕыттан Үс хаардаах бугул саҕа Көйүүр үөн былаастаах Көкөчө хара күүгэннэр, Туой күөс оргуйарын курдук, Өрө үллэҥнээтилэр. Д. Говоров

аат. Уот төлөнүн кытта тахсан, холобур, оһох үөлэһигэр, турбаҕа олорон хаалар хоруо, күллээх тордох. ☉ Сажа, копоть
Хатыҥ мас курунньугуттан кинигэ бэчээттииргэ туттуллар хара кырааска оҥоһуллар. Суорун Омоллоон
800 мөлүйүөн туонна курунньугу, 700 мөлүйүөн туонна тураҥы, күдэни, араас дьааттаах гаастары, онтон да атыттары атмосфераҕа быраҕыллар. ППА ТЭД
ср. саг., койб. курун, тюрк. курум, курым ‘сажа’

1. аат. Өрт уотугар умайбыт тыа. ☉ Выжженный лес
   Хаалбыта ынаҕы сайдаабыт Кучулаах, лааҥкылаах куруҥум. Күннүк Уурастыырап
   Уот сиэбит куруҥун ортотугар Соҕотоҕун суодуйан турар Хара муҥурааты көрөөччүгүн дуо? И. Гоголев
2. даҕ. суолт. Хаппыт мастаах (ойуур). ☉ Засохший, высохший (лес)
   Ыарҕа маардары, бадарааннары, күөх халлааҥҥа өрө хороһон турар кубалаҥ куруҥах мастардаах куруҥ тыалары аастылар. Күндэ
   ◊ Куруҥ аһа көр моонньоҕон II. Куруҥҥа хас да сыл буолан баран куруҥ аһа [моонньоҕон] үүнэр. Куруҥ мас — хаппыт мас. ☉ Засохшее дерево
   Куруҥ мас курдук кумаланан сыталларын көрөн баран улахан уол урукку куолутунан ытаабытынан барбыта. ПЭК ОНЛЯ I. Куруҥ ото — кучу диэн курдук. Былыр куруҥ отун чэй ооннугар иһэллэрэ
   др.-тюрк. хурынч ‘сухость’, кирг. курум ‘сажа, копоть’, каракалп. курым ‘копоть’

туохт.
1. Хараҥаран, күлүгүрэн көһүн, хараҥар. ☉ Темнеть, сгущаться
Күн уота кыыһан, тула ыһырыктыйар, күлүгүрэр. Л. Габышев
Ытыс таһынар хараҥаҕа хараххын аспытыҥ да, симпитиҥ да син биир — туох да көстүбэт ыһырыктыйбыт дойдута. Е. Неймохов
Дэриэбинэ умайбыт тобоҕо кэннибэр хара буруонан ыһырыктыйан хаалбыта. СҮК
2. Хараҥатыҥы кытархай, кыаһаан дьүһүннэн (киһини этэргэ). ☉ Краснеть, багроветь (о человеке)
Кини үрдүк уҥуохтаах, кэлии курдук халыҥ, ыһырыктыйбыт киһи. Н. Павлов
Баһылайап кинээс саала ортотугар саһыл истээх сонун бүрүнэн, ыһырыктыйан олорор. ЕА НТ
Холкуос бэрэссэдээтэлэ Гавриил Иванович ыһырыктыйан суостаах көрүҥнээх. «Чолбон»
ср. др.-тюрк. ыш, ис ‘сажа, копоть; дым, туман, мгла’

даҕ., эргэр.
1. Кэдэрги майгылаах, сүрэҕэ суох, сыылба. ☉ Тяжёлый на подъём, медлительный, ленивый
Тымныы күн чэбдик дьолун Үлэһит эрэ билэр, Сыылба, сыппах, най дьону Ытарчалыы ыга ылар. С. Данилов
Ийэлэр кэннилэриттэн саҥата суох ытааннар, санньыар хара таҥас кэтэн, най күлүктэр хаамсаллар. И. Гоголев
2. Олус кэтит, дараҕар. ☉ Ши рокий
Сүкпэккэ-көтөхпөккө най долбуур, таассуорун сарыннарбыт куҥ буола ууллубуттара. Д. Апросимов
◊ Най бар — кимҥэ, туохха эмэ сэлээннээн ыһыктынан кэбис, туохха да кыһаммат буол. ☉ Стать равнодушным ко всему, безответственным (всё взваливая на кого-л.)
Маннык кытаанах кэмҥэ най барбыттара абакката бэрт эбээт. В. Протодьяконов
Биһиги билигин олох тупсубутунан, ас-таҥас дэлэйбитинэн сибээстээн алыс най баран эрэрбит мэлдьэҕэ суох. Тумарча
Биригээдэ дьоно най барбыттар. «Кыым». Най барыы — сэлээннээн ыһыктынан кэбиһии, туохха да кыһаммат буолуу, найылааһын. ☉ Равнодушие к чему-л., самоустранение от чего-л. (напр., от работы), безответственность, бездействие
Оҕобут улаатта — бэйэтин олоҕун бэйэтэ быһаарыннын диэн най барыы …… табыллыбат. ОАП ИиЭУО
Оройуоннарга туох да үлэ барбатаҕа сэмэлэниэх тустаах. Бу оройуоннарга наһаа най барыы тахсыбыт. «Кыым». Най хара фольк. – олус хара, ыас хара. ☉ Чёрный как сажа, чёрный-пречёрный
Арҕааттан най хара этиҥ былыта халлааны хараҥарда халыйан таҕыста. Т. Сметанин
Өрдөөҕүттэн өртөммөтөх Үрүйэ дулҕатын сиэлин курдук Най хара баттаҕа Лаҥхара хаппыт. С. Васильев. Далла ураһа саҕа най хара буруолаах Суостуганнаах аан уххан Аал уотум иччитэ. С. Д адаскинов

аат. Маһы уот сиэн хараардыбыта, умайбыт, умайа турар мас хараарбыта. ☉ Чёрный налёт от неполного сгорания топлива, сажа
Хоруо буолбут хардаҕас Умуллаары тыһырҕаата. Күннүк Уурастыырап
Маайа уот анньар маһын ылан, уотун хоруо буолан эрэр мастарын эргитэ-урбата анньан биэрэр. Эрилик Эристиин
Хара хоруо буолбут чохторун үлтү сынньан, булкуйан көрө сатаатым да туһа тахсыбата. И. Никифоров
△ Туох эмэ уокка сиэниллэн хараарбыта, туох эмэ уот төлөнүттэн олорон хаалбыт, биһиллэ сылдьар хара. ☉ Чёрный налёт, образовавшийся на дне или на стенках чего-л. (напр., кухонной посуды) от огня, копоть
Ийэлэрэ оллооҥҥо турар хоруо буолбут хара чаанньыгы уот үөһүгэр сыҕарыта тарта. Болот Боотур
♦ Хара хоруонан көр — туох да ордубакка бүтүннүү умай, күл-көмөр буол. ☉ Сгореть дотла, превратиться в пепел
Өстөөх фашист үөрдэрэ Хаарыаннаах үтүө куораттарбытын Хара хоруонан көрдөрөөрү …… Ытык сэрии биллэрдилэр. Саха нар. ыр. III
Куорат чиэппэрдиитин хара хоруонан көрдөрбүт сүрдээх уоттар да силбиэтэнэн тураллара. П. Филиппов. Хоруо курдук эт (са- ҥар) — кими эмэ кытта мөккүһэн, харса суох саҥаран тыла суох ыыт, кыай-хот. ☉ Легко расправляться со своим противником в споре, загнать в угол кого-л. (букв. говорит, словно в уголь (древесный) превращает)
Уоһуттан уоһаҕа куурбакка сылдьан кырдьаҕас дьону хоруо курдук этэр буолбут. М. Доҕордуурап
Арай Айдаар баар дии, туохтан да иҥнэрэ-толлоро диэн суох, барытын хоруо курдук этэн кэбиһэр. Н. Лугинов
ср. кирг. хаары ‘прижигать калёным железом; жечь’

I
аат.
1. Аһыы сыттаах хойуу буруо; буруоттан салгын күдэннирэн, тула хараҥаран көстөрө. ☉ Густой едкий дым, чад; дымная мгла, марево
Күн кыпкыһыл буолуор диэри ыыс түһэр. В. Протодьяконов
Таатта уҥуоргу сис тыа көстүбэт буолан хаалар, тула буруо, эргиччи ыыс. Бэс Дьарааһын
Дууп мастаах тыа умайбыта, дэриэбинэ тулата бүтүннүү ыыс, туман. А. Данилов
2. Тириини таҥастыырга анаан ыһаарар хойуу буруо; тириини буруоҕа ыһаарыы. ☉ Сильный дым, чад для окуривания кожи; пропитывание кожи дымом, окуривание
Тириини имитии кэмигэр ыыстааһын киэҥник туһаныллара, онно анаан ыыс дьиэтин туталлара. «Чолбон»
Ньиэрпэ тириититтэн быаны тэлэллэр, сорҕотун ыыска тутан, уллуҥ гыналлар. УАЯ А. Бу таҥас ыыһа үчүгэй эбит, кыра аайы илийиэ суох. СТБКТ
△ Эт, балык аһы ыһаарар буруо. ☉ Сильный дым, чад для копчения мясо- и рыбопродуктов
Горуох миинин ыыска тутуллубут убаһа биитэр сибиинньэ түөһүн кытта буһарыахха сөп. Дьиэ к.
◊ Ыыс маҥан — саһарымтыйан көстөр, саһархайдыҥы маҥан. ☉ Желтоватобелый
Оҕонньор ыыс маҥан баттахтаах төбөтө бүөбэйдиир үүнээйилэриттэн арахпакка лэкээриҥниир. П. Аввакумов
Ыыс туман көр туман. Оһох буруота ыыс туман буолан, сэлиэнньэ дьиэлэрин саба үллүйэн кэбиһэр. Н. Якутскай
Халлаан дьүүлэ-дьаабыта биллибэт, бүтүннүү өрт буруотун курдук, ыыс туман. Суорун Омоллоон
Хойуу ыыс туманынан бүрүллүбүт Кэлиэнэ хочотун киэҥ киэлитин иһигэр ыраах соҕус …… сыарҕа тыаһа иһиллэр. Эрилик Эристиин. Ыыс хара — болоорхойдуҥу хара. ☉ Серовато-чёрный
Ыыс хара буруолаах пуойастар Ыарахан ындыылаах бараллар. Т. Сметанин
Эмискэ мыраан үрдүнэн ыыс хара буруо көһүннэ. «ХС»
ср. др.-тюрк., тюрк. ыш, ис ‘дым; копоть, сажа; мгла’
II
аат. Куһаҕан, быдьар тылынан үөҕүү. ☉ Грубая ругань, брань, оскорбление кого-л. неприличными словами
Бу курдук ыыска олоруох кэриэтин, арахсыбыт, атах балай барбыт ордук ини. Амма Аччыгыйа
Ыраас нарын уос хайдах Ыыһынан ыһыахтаныай? С. Руфов
◊ Ыыс аат — хос аат диэн курдук (көр аат I)
Наара Суох диэн бастаан ыыс аат курдук иҥэрэ сатаабыттарын, бар дьоно таптал аакка кубулута охсубуттар. «Кыым»