n., adv. summer; сайын кыһын n. the whole year

n. winter; кыс хаар n. winter snow, snow which will not melt until May; кыс мас n. wood cut in the fall to prepare for winter; кыстаа= v. to winter, spend winter; кыстыыр көтөр n. winter birds; кыһыҥҥы a. wintery, pertaining to winter; сайын кыһын n. the whole year

туохт. Түргэн-түргэнник, тохтобула суох төлүтэ биэрэр курдук күүскэ буруолаа (хол., турбаттан синньигэстик тахсар буруо туһунан). ☉ Сильно клубиться, тянуться вверх (о тонкой, но сильной струе дыма)
Сайыннары-кыһыннары тыына бургучуйар баар үһү (тааб.: оһох буруота). Чочумча буолан баран көөртүм, хайыүйэҕэ ураһаларыттан буруо бургучуйан эрэр эбит. А. Софронов
Оһох аттыгар сылабаар оргуйан бургучуйар. Н. Заболоцкай
Балаакка оһоҕун турбатыттан күөх буруо бургучуйар. В. Протодьяконов

туохт.
1. Тас өттүгүнэн туохха эмэ элбэхтэ охсулун. ☉ Многократно биться, ударяться обо что-л. Куйуур куруук талкыллар буолан сотору халкыҥныыр, онтон уһуллар. ПАЕ ЭАБ
2. көсп. Элбэхтэ, уһуннук сылайарэлэйэр гына көлүлүн (сылгы туһунан), күүстээх үлэҕэ мискилин (киһини этэргэ). ☉ Работать много, напряжённо, на износ
Һии, бу сүөһүҥ сүүрбэччэ сылы быһа, инньэ соноҕос эрдэҕиттэн, сайыннары-кыһыннары эргиччи талкыллан таҕыста. Былыргы чээрэтинэн сылдьаахтыыр. «ХС»

аат.
1. Дьиэ, тутуу ойоҕоһо, истиэнэтэ. ☉ Вертикальная часть здания, помещения, стена
Сайыҥҥы куйааска дьиэ эркинин маһа хайыта хатан тыһыргыыра. Н. Якутскай
Болкуон икки эркинэ таас буолан, сырдыга, көстүүтэ үчүгэйэ, салгына сибиэһэйэ сүрдээх. Н. Лугинов
Апанаастаах тириини тэниччи тардан, бэрт түргэнник эркиҥҥэ тиирэн кэбистилэр. С. Маисов
2. Туох эмэ ойоҕос өттө. ☉ Боковая сторона чего-л.
Хоруу хаҥас эркиниттэн тооромос буордар көөрөнөн түһүтэлииллэр. Амма Аччыгыйа
«С» битэмиин тиийбэтиттэн тымыр имигэс эркинин туруга кэһиллэр. ЛЛА ВККОС
Тыал сырыынньа эркинтэн халтарыйан, хаары үлдьү аһаран иһэр. «Чолбон»
♦ Куһаҕан эркиннээх көр куһаҕан
Куһаҕан эркиннээх адьарай биистэрин кытта арҕаспынан аалсыһыам. Эрилик Эристиин
Ол кэннэ Ада куһаҕан эркиннээх дьахтар аатырбыта. И. Попова. Үчүгэй эркиннээх көр үчүгэй. Сорох ардыгар бэйэтин нэһилиэгэр, дьонугар бэрт үчүгэй эркиннээх, көмүскэллээх. Саха фольк. Эркин курдук эрэн — кимиэхэ, туохха эмэ саарбахтаабат курдук, бигэ эрэллээх буол. ☉ Надеяться на кого-что-л. как на каменную стену
Эмээхсин аны эркин курдук эрэнэрэ Даарыйа эрэ. У. Нуолур
Убайым оҕонньор, улахан баһыыба, эйиэхэ эркин курдук эрэнэбин. Болот Боотур
Эркин курдук эрэнэр киһилэрэ Дьүкээбил бараары тэриммитин истэн, ыраах-чугас олорор дьон бары мусталлар. Н. Якутскай
◊ Сытыары эркин — маһы сытыары кэккэнэн сааһылаан тутуллубут эркин. ☉ Стена из горизонтально сложенных друг на друга брёвен
Балаҕаҥҥа сытыары эркиннээх дьиэ холбуу тутуллубута. «Чолбон». Туруору эркин — маһы туруору кэккэнэн сааһылаан тутуллубут эркин (хол., балаҕан, хотон эркинэ). ☉ Стена из вертикально установленных брёвен (напр., стена якутской юрты — балагана (балаҕан) или коровника — хотон’а)
Хотон туруору эркиннэрин маһа балаҕаннааҕар арыый синньигэс буолар. СТӨ
Балаҕан — сайын, кыһын олорорго аналлаах, туруору эркиннээх, буор сыбахтаах тутуу. «Чолбон»
Эркин хаһыата — истиэнэ хаһыата диэн курдук (көр хаһыат). Оттон ортоку сэргэҕэ эркин хаһыатын хаптаһыҥҥа сыһыарбыттар. М. Доҕордуурап
Сир үллэһигин, артыал тэриллиитин туһунан …… эркин хаһыатын таһаардыбыт. А. Бэрияк
Олохтоох чахчылартан сатирическай эркин хаһыата таһаарыллыбыта. «Ленин с.». Эркин чаһыта — истиэнэ чаһыта диэн курдук (көр чаһы). Эркин чаһыта тылыргыы тыаһыыр. В. Протодьяконов
Эркин чаһыта киэһэ тоҕус чааһы охсон лыҥкынаппыта. Л. Попов
ср. ног. ирге ‘стена; фундамент, основание дома’

I
даҕ.
1. Төбөтө тостубут, сарбыллыбыт. ☉ Лишённый верхушки, срезанный, укороченный. Витя тэйэ соҕус хааман өрө хантайан көрбүтэ, тиит аҥаар салаата муҥур э б и т. Н. З аболоцкай. [Бу ойуур] убаҕас муҥур тииттэрдээх сылбах курдук күөрэлэммит лааҥкы буолан хаалбыта. С. В асильев
△ Быстыбыт (илиилээх). ☉ Обруб ленный (о руке)
Му ҥур илиилээх Ыстаарыстын диэн оҕонньор бассабыык саҕана мин баайбын тыллаан биэрбитэ. С. Ефремов
2. Сотору кэминэн түмүктэнэн бүтэн, симэлийэн хаалар, кылгас (хол., үрэх, у у л у с с а ). ☉ Не имеющий продолжения (напр., о речке), тупиковый (об улице)
Ортотугар күөллээх муҥур үрүйэни түгэҕэ биллибэт халыҥ тыа иилээн турар. Амма Аччыгыйа
Умса-төннө түһэн-түһэн баран, арай биирдэ өйдөөн көөр тө …… быыкаайык бүтүннүү маар муҥур үрэх саҕатыгар кэлэн турар эбит. «ХС». Атыыһыт …… бүтүн биир уһун уулуссаны, өссө онуоха эбии кылгас муҥур уулуссаны Үрүҥ көмүс манньыатынан тэлгэтэр кыахтааҕа. Х. А ндерсен (тылб.)
3. көсп. Саамай үрдүкү, кылаабынай. ☉ Самый главный, главенствующий, основной
Бу кыыс дьиэтигэр-уотугар муҥур хотун үһү. Софр. Данилов
Лэкиэ, кырдьык даҕаны, улахан баай-тот олохтоох, дойдутугар муҥур баһылык буолбут киһи. Болот Боотур. [Тыл этэр кыыс] муҥур хотун курдук туттан, сүр сытыытык саҥарар. Мунньах дьоно чуумпуран, сүүгээн-сааҕаан ах барар. Күн нүк Уурастыырап
♦ Муҥур ис элэк. — бүтэй, тэһэҕэһэ суох туолар кэриҥнээх ис (тотон биэрбэт киһини, сүөһүнү сүөргүлээн этэргэ). ☉ Утроба, которую всё-таки можно насытить (о прожорливом человеке, скотине)
Ынахтар муҥур истээх буоллахтарына сыл тахсар отторо оттонно ини. Далан
«Хайа муҥун, муҥур ис туолар кэмэ буолан барда», — диир уһун ньолбоҕор сирэйдээх уол. Р. Кулаковскай
Муҥур истэрин толорор мөккүөрүгэр куруутун ону-маны чүүччэйэнтүөрэн аһыы-сии сылдьар эһэлэр, киһи курдук икки атахтарыгар туран көрөллөрө. «ХС». Муҥур куруҥах киһи түөлбэ. — оҕото суох, сатаан оҕолонор кыаҕа суох эр киһи. ☉ Человек, от природы неспособный к деторождению, бесплодный (о мужчине). Муҥур уһукка тиий (киир) — хайдах да атыннык оҥор о р , б ы һ а а р ы н а р к ы а ҕ а с у о х б у о л а н к ү һ э ллиинэн эрэ оҥорорго, быһаарарга тиий. ☉ Дойти до крайней степени отчаяния, до критического, безвыходного положения
Евграф оҕонньор тулуйа сатаабыт тулуура муҥур уһугар тиийэн, дьону тоҕо дьулуруйа н т е рр ас а а н ны г а р т ии йбитэ. Эрилик Эристиин
Муҥур уһуктарыгар тиийэн холкуостарын биир тыһаҕаһын өлөрөн сиэри гыммыттара да, онуоха санаалара, суобастара тиийбэтэ. Г. Колесов
Суоппардар муҥур у һ у к к а тиийэн, забастовкалыырга күһэлиннилэр. «Кыым». Муҥур уһукка тириэрт — кими эмэ олох ыксаллаах, ыарахан балаһыанньаҕа тэп, хайдах да буолар кыаҕа суох гын. ☉ Довести к ого-л. до крайнего отчаяния, ставить к ого-л. в безвыходное положение. Миигин муҥур уһукка тириэрдэригэр тиийдэ. НАГ ЯРФС. Муҥур ыраахтааҕы кэпс. — тугу барытын бэйэтэ билэринэн дьаһайар, барыга барытыгар тойоргуур киһи. ☉ соотв. царь и бог
Тыгын диэн нуучча омук сахаҕа кэлиэн иннигэр олорбут, саха былыргы муҥур ыраахтааҕыта буолбут киһи. Саха сэһ. II
Сүөдэр дьиэтигэр муҥур ыраахтааҕы. Амма Аччыгыйа
Куриль төһө даҕаны туундара муҥур ыраахтааҕытынан буоллар, үөрэҕи итиэннэ ойууннааһыны ылымматаҕа. С. Курилов (тылб.). Муҥур эмэһэтинэн буору хаһар кэпс. — тугу да гыммакка, тугунан да туһалааҕынан дьарыгырбакка, таах мээнэ бириэмэтин атаарар. ☉ Бездельничать, праздно проводить время
Бачча уолу, үчүгэйдик иэнин оҥорон, сайынын, кыһынын, үлэлэппэккин. Хата, уолуҥ, сураҕа, онуманы быһа чугдаара, муҥур эмэһэтинэн буору хаһа сылдьар үһү. МНН. Мутугунан быраҕар муҥур үйэ — киһи үйэтэ олус кылгас диэн этии. ☉ Сожаление по поводу краткости, скоротечности земной жизни (букв. короткий век, как расстояние до отброшенного сука)
Мутугунан быраҕар муҥур үйэҕин Көдьүүһэ суох ыытаҕын. Көргө-нарга барыыгын. Баал Хабырыыс. Киһи мутугунан быраҕар муҥур үйэтигэр дьол диэн уот ыстанарын кэриэтэ түбэһээччи. М. Д оҕордуурап. Киһи үйэтэ олус кылгас — му тугунан быраҕар муҥур үйэ! А. С ыромятникова
◊ Муҥура биллибэт (көстүбэт) — олус улахан, киэҥ, түгэҕэ көстүбэт. ☉ Не объятный, безграничный, бездонный
Муҥура биллибэт бороҥ биэ оҕотуттан аһаан улаатар үһү (тааб.: улахан үрэх, туора үрэх). Муҥура биллибэт муораҕа үрүҥ көмүс чааскы устан ааһар үһү (тааб.: күн). Биһиги кыраайбыт — сүүнэ улахан сис хайалар уонна муҥура көстүбэт тайҕа, быйаҥнаах кытыллар уонна нэлэмэн туундара. Умнуллубат к. Муҥура суох — олус эл бэх, ахсаана биллибэт. ☉ Бесконечный, в огромном количестве
Муора балыгын курдук муҥура суох элбэх модун ааллар мустан мөҥүөрүстүлэр. Өксөкүлээх Өлөк сөй. Быһыт олохтоох матырыйаалларынан, манна муҥура суох элбэх тааһынан уонна туой буорунан тутуллар. Суорун Омоллоон
Норуот муудараһа — муҥура суох. П. Филиппов. Муҥур кутурук түөлбэ. — сайынын кугастыҥы, кыһынын маҥан өҥнөнөр, кутуйах аһылыктаах кыра сиэмэх кыыл. ☉ Ласка (зверёк)
Чааркаан хаппыт сиринэн кутурук быстан хаалбыт. Онтон ыла Лааскайга Кутурук үүммэтэх эбит. Ол иһин Лааскайы муҥур кутурук диибит. Баал Хабырыыс. Муҥур сүөм — эрбэҕи көнөтүк, оттон сөмүйэни ортоку сүһүөҕүнэн токутан баран, атыччы тутуллубут кээмэй. ☉ Расстояние между большим и согнутым средним пальцами (как мера длины)
Сүөм ордуга муҥур сүөм туоралаах түннүк. Р. Кулаковскай
ср. монг. мухар ‘комолый; куцый; кургузый; тупой; конец, предел’
II
аат., т ү ө л б э. Майаҕас тыҥылар аймахтарыгар киирсэр, хотугу оройуоннар күөллэригэр, өрүстэригэр үөскүүр сырдык хатырыктаах үрүҥ балык. ☉ Северная пресноводная промысловая рыба, чир
«Бу муҥур дьуукалата», — Лааһар суумкатыттан ылан остуолга уурар. Далан
Муксуун, муҥур, үүкү. Ити балык тарынан туундара ахса суох үгүс күөл лэрэ олус баайдар. С. Руфов
Муҥуру иһин тыырбакка эрэ кэтэҕинэн бү тэйдии хостоон уҥуоҕун ылан баран хо тордоххо «куйах» диэн ааттанар. «ХС»