салаа I диэнтэн х-ччы аата. Иһит салааччы

туохт.
1. Туохтан эмэ астынан, дуоһуйан эрчимнээхтик күл-үөр, оонньоо-дьээбэлэн. ☉ Смеяться и шутить от души, быть в веселом настроении, веселиться
Оҕонньор сиэлбитин кубулуппакка ойоҕолоон иһэн үөрэн күллэсалла, саҥа аллайда: «Нойоон, үчүгэй эбиккин». Саха фольк. Иккилээх Сэмэнчик аҕатыгар көтөхтөрбүтүнэн икки илиитинэн даллаҥныы-даллаҥныы, күлэсала, тугу эрэ лахсыйа истэ. Амма Аччыгыйа
Доҕотторбун кытта бииргэ ыллыы-туойа, кэпсэтэ, күлэ-сала сылдьарым бу турар. С. Ефремов
2. көсп. Тыастаахтык күүдэпчилэнэ умай (оһох, кутаа уотун туһунан). ☉ Ярко и сильно гореть, пылать (о костре, о пламени в печи)
Оһох уота өргө диэри күүдэпчилэнэ умайда, күллэ-салла, кыһыл чохторунан тамнааттанна. Амма Аччыгыйа
Көмүлүөк барахсан, куолутунан, эмиэ күллэ-салла, үөрдэ-көттө. Суорун Омоллоон

аат. Дьиэҕэ-уокка туттуллар тэрил, мал; туттар сэп-сэбиргэл бүтүннүүтэ. ☉ Предметы обихода; домашний скарб
Ийэлэрэ күнүскү ынахха тахсыбытын кэннэ, Чүөчээски малынсалын барытын хомунна. Суорун Омоллоон
Күнү быһа дьиэ малын-салын тиэйбит холкуостаахтар көһөн күккүрээн, быһыт муостатын лиҥкинэттилэр. М. Доҕордуурап
Табаларын тутан, аһаан-сиэн баран, өйүүҥҥэ диэри туттуллубат маллары-саллары сэтии табаларга тиэйдилэр. Т. Халыев

I
туохт.
1. Тугу эмэ тылгынан таарыйан ыл, таарыйталаа. ☉ Проводить по чему-л. языком, лизать, облизывать, вылизывать что-л. Ынах оҕотун салыыр.
□ Мөкүөйэ харах эмчитэ, кини салаан эмтиир. Суорун Омоллоон
Борбуос миигин эккэлии көрсөр, илиибин салаары гынар. Н. Якутскай
Дьиэ хаҥас өттүгэр биир маҥан тарбыйах …… туос ыаҕайаны салаан тордурҕатар. Күндэ
△ Тугу эмэ оннук тылгынан сотон сиэ. ☉ Есть что-л., подбирая языком, лизать, слизывать. Тэриэлкэни салаа
□ [Кыыс] сирэйигэр суорат кутан салыаҥ суоҕа (өс ном.)
Кутуйахтар үтүрүһэ-үтүрүһэ хааһыны салаан киирэн бардылар. Т. Сметанин
Холкуос …… боруода ынахтара тураҥы салыыллар. А. Фёдоров
2. Төлөнүнэн хаарый, таһын умат, сиэ (уоту этэргэ). ☉ Опалять, обжигать (о пламени)
Сыгынньах атахтарын төлөн улаханнык салаабыт быһыылаах, собо хабаҕын курдук хабыллыталаан хаалбыттар. И. Гоголев
[Уот] тиити өрө салаан күүдэпчилэнэн таҕыста. Суорун Омоллоон
△ көсп. Быыстала суох ытыалаһыыттан уотунан кутаалан (сэриигэ кыргыһыы туһунан). ☉ Пылать, опалять (о пожаре войны)
Сэрии уоттаах тылынан сири-халлааны салыыр. Т. Сметанин
3. көсп. Тугу эмэ төлөн курдук хайыта солоон, хайыта курбуулаан сырдат. ☉ Освещать пламенем, лучами, пронзать тьму (напр., о свете прожекторов)
Араас суол өҥнөөх Аракыата уоттара Халлаан үрдүк таһаатын Хайыта салаатылар. Күннүк Уурастыырап
Кутаа уота улахан баҕайы кып-кыһыл тылларынан хараҥаны салыыр. Л. Попов
Прожектордар уу кырсын бүтүннүү дьукку салаан ааһаллар. Г. Колесов
4. көсп., поэт. Дьалкыйан, чалымнаан сабыта охсуолаа (долгуну этэргэ). ☉ Окатывать, обдавать, лизать (о волне)
[Муора] кумах тааһы өрүтэ салаан ылыталыыр. Н. Якутскай
Кини атаҕын анныгар Хотугу акыйаан сытара, Хайа тэллэҕин салыыра, Тааһы дабайа сатыыра. М. Тимофеев
Отуу иннигэр чугас обургу төгүрүк күөл куула өттүнээҕи эмпэ туруору сыырдарын өрө салаан дьалкыйа оонньуу сытара көстөр. Н. Заболоцкай
5. Киһи күөмэйин, куолайын хаарыйан аһыт (туох эмэ аһыыны этэргэ). ☉ Жечь горло (о чём-л. горьком)
Пираттар уонна Хоруоллар тапталлаах арыгылара Бииктэр куолайын уотунан салаабытынан киирдэ. Л. Попов
Арыгы кураххай аһыы амтана күөмэйин ибиситиинэн салаан киирбитэ. П. Аввакумов
6. Үүнээйини, сииги эс, кураанахтаа (хол., аһыҥаны, курааны, тыалы этэргэ). ☉ Уничтожать, опустошать урожай, иссушать почву (напр., о саранче, засухе, заморозках)
Алааскын аһыҥка сиэн эрэр, бэттиэмэ кырсыгар тиийбит, өр гыныа суоҕа, кубарыччы салыа. Болот Боотур
Саха сирин бүтүннүүтүн үрдүнэн иккис сылын сири-дойдуну кубарыччы салаабыт алдьархайдаах уот кураан турара. Софр. Данилов
Хаһыҥ хаарыан сайыҥҥы хампаны Хастыы салаан хагдарытара. Эллэй
Уоттуу салыыр хапсыыр тыаллар сир ньуурун супту үрэллэрэ. Г. Николаева (тылб.)
♦ Быһаҕы биитинэн өрө салаабыт кэпс. — сөбүлээбэтэҕинэ кутталлаах, суостаах диэбэккэ утары киирсэр харса суох майгылаах; олус хардааччы. ☉ Готовый дать отпор любому, какую бы опасность это для него ни представляло. Эрилик Эристиин аҕата …… баайдары кытта хатыһар идэлээх Өргөстөй бокуонньук курдук «быһаҕы биитинэн өрө салаабыт», сытыы-хотуу, тыллаах-өстөөх хардааччы киһи эбит. Эрчимэн
Өрө салаа — сирэйин (өрө) салаа диэн курдук (көр сирэй). «Үрдүк күөх халлаан Үрүмэ долгун салгынын Өрө тыыран көтөр Үгүс билэ аймаххыттан Үтүмэх устата үрдүккүн», — диэтэ, Үтүө тыл буолаарай диэн Өрө салыы истэ Бадарааҥҥа барҕарар Баҕа үөн баҕайы. Күн Дьирибинэ
Сирэйин салаа көр сирэй. [Хоодуотап:] Мин эн курдук бэйэбиттэн үрдүк сололоох дьон сирэйдэрин салыы сылдьыбаппын. С. Ефремов. Уорда намырый, уоһахта салаа, уҥуохта көмүллээ фольк. — тугунан эмэ киирэн ыган-түүрэн барбыт киһини уоскутан этэр олук тыл. ☉ Фольклорная формула для усмирения, успокоения разгневавшегося человека (букв. умерь свой гнев, вылижи молозиво, погрызи косточку)
[Таракаан:] Баа-баа, сарыыссаа, Саахарымсах Сахсырҕаа! Оргууй-эччин, Уорда намырый, Уоһахта салаа, Уҥуохта көмүллээ! Ол кэннэ Уоскуйан иһит: Ороспуойу да туттаргын Уоккун-күөскүн умуруор, Омуҥҥун харат! Күн Дьирибинэ. Уоттуу салаа кэпс. — тугу эмэ олус түргэнник, күлүмэхтик оҥор. ☉ Делать что-л. с невероятной быстротой. Уоттуу салаан түһэн үлэни түргэнник бүтэрэр-оһорор дьон эбиттэр
□ Куоттаҕын аайы ол алларастыыр саҥа эккирэтэн, эбии ньиргийэн, тилэҕиттэн сатараан, уоттуу салаан сыыһа-халты харбаан истэ. Н. Заболоцкай. Хастыы салаа кэпс. — тугу эмэ сиэн бүтэр, бараа (сүөһүнү, кыылы этэргэ). ☉ Съедать что-л. без остатка, вылизывать начисто (о животном)
Бу эһиги ынаххытын хайдах кыайа туппат ыалгытый? Кыбыылаах оппун эмиэ хастыы салаабыт. В. Ойуурускай
◊ Уоһун хомоҕой салыыр кэпс. — саха өйдөбүлүнэн киһи киэһэ сыалааҕы сиэн баран уоһун соттубакка таһырдьа таҕыстаҕына, уоһа баас буолар. ☉ По якутскому поверью, если человек после обильного, с жирной пищей ужина выйдет на улицу, не вытерев губы, то губы покроются мелкими язвами (это значит, что замасленные губы полизал особый дух жадности «хомогой»)
[Маҥнайгы отчут:] Уоспутун хомоҕой салыаҕа, Уоспутун Оруос Баай көрүөҕэ, Уоран аһаабыккыт диэҕэ. (Бары уостарын күлүнэн соттоллор). П. Ойуунускай
др.-тюрк. йалҕа, тюрк. йаламак, чылҕа, дьала
II
аат.
1. Үүнээйи умнаһа арахсан хоһулаһа үүммүтэ, хос умнас. ☉ Одно из прямых ответвлений ствола дерева или стебля растения, ветвь, ветка, отросток. Хатыҥ салаата. Биэс салаалаах бэрдьигэс от
□ Атааннаах-мөҥүөннээх аан ийэ дойдуларын хаба ортотугар аҕыс салаалаах Аар Кудук Мас үүммүт эбит. Ньургун Боотур
От тиэйэр суол. Икки өттүгэр онон-манан биир эмэ салаа түспүт. Софр. Данилов
Витя тэйэ соҕус хааман өрө хантайан көрбүтэ, тиит аҥаар салаата муҥур эбит. Н. Заболоцкай
2. Туох эмэ биир төрүттэн туспа арахсан тахсыбыта. ☉ Отходящая в сторону часть чего-л., ответвление. Таба муоһун салаалара. Тыҥа салаата. Кымньыы салаата
□ Арҕаа диэкиттэн Адьарай биистэрэ Аҕыс салаа кутуруктаах Ала моҕой кыыл буолан Алдьатан киирдилэр. Нор. ырыаһ. [Маша] суһуоҕун икки салаа гына өрөр үгэстээх. М. Доҕордуурап
[Кырса] хорооно хастыы да салаалаах буолар. И. Федосеев
[Скипидар] народнай медицинаҕа илиистиги, …… хабарҕа салааларын бааһырыытын уо. д. а. ыарыылары эмтииргэ туһаныллар. МАА ССКОЭҮү
Саян …… салаа хайалара көстөллөрө буолуо диэн өйүгэр оҥоро сатаан саныы истэ. М. Прилежаева (тылб.)
3. Өрүскэ, үрэххэ ойоҕоһуттан киирэр кыра өрүс, үрэх. ☉ Боковой приток (напр., реки). Үрэх салаата. Үрүйэ салаата. Өлүөнэ улахан салаалара — Алдан, Бүлүү, Өлүөхүмэ, Витим өрүстэр
□ Кэмпэндээйи — Бүлүү салаата, Онтон туус собуота кини орто сүүрээнигэр Сунтаартан алта көстөөх сиргэ сытар эбит. И. Данилов
4. Туох эмэ (хол., тэрилтэ, хаһаайыстыба, наука) бэйэтин иһинэн хайдыыта, туспа арахсар сороҕо. ☉ Часть, область, отрасль чего-л., отдел. Оройуоннааҕы үөрэх салаата. Россия Наукаларын академиятын Сибиирдээҕи салаата. Норуот хаһаайыстыбатын салаалара
□ Семён Семёнович үп салаатыгар ахсаан үлэһитэ. М. Доҕордуурап
[П.А. Ойуунускай] литература ити салааларыгар барыларыгар саха тылынан саҥа олоҕу уруйдаабыта. «ХС»
Таба иитиитэ — биһиги сопхуоспут кылаабынай табаарынай салаата. «ХС»
♦ <Биир> салаа от — туохтуур буолбат форматын эбэтэр суох диэн тылы кытта ситимнэһэн, «от олох суох» эбэтэр «кыра да оту» диэн ис хоһоонноох туттуллар. ☉ В сочетании с отрицательной формой глагола или со словом суох ‘нет’ имеет значение «ни травинки»
От үлэтин үгэнигэр ыалдьа сыппытым, инньэ гынан күөх сайын биир салаа оту быһа охсубатаҕым. А. Софронов
Эйиэхэ баҕас бэйэм дойдубуттан салаа да оту быһа тартарыам суоҕа. Суорун Омоллоон
Сир хараарыытын кытта тэҥҥэ салаа да ото суох хаалбыттар. С. Федотов
◊ Салаа этии тыл үөр. — баһылатыылаах холбуу этиигэ киирбит баһылатар суолталаах судургу этии. ☉ Придаточное предложение
Ааҕын. Салаа этиилэргэ ыйытыыларда туруоруҥ. СТ С
Туора салаа — салаа II 3 диэн курдук. Бу туора салаа үрэҕинэн сатыы тахсыбыта. Г. Колесов
ср. тув., хак. салаа ‘ветка’, тув. салбак, будук, алт. салаа ‘приток (реки)’, бур. һалаа, монг. салаа ‘ответвление, разветвление’

см. салын= I.

1) ветвь, ветка; лист; харыйа салаалара ветки ели; от салаата а) лист травы; б) травинка; 2) приток, рукав; протока; 3) отрасль; отдел; производство араас салаалара различные отрасли производства; оройуоннааҕы үөрэх салаата районный отдел народного образования.

отраслевое законодательство

1) лизать, облизывать, вылизывать; ынах оҕотун салыыр корова лйжет своего телёнка; 2) перен. опалять; уот маһы салаабыт огонь опалил дерево.

недвижимые вещи

v. to lick ; салааһын n. licking; leftover food