дьүһ. туохт. Уһаан көстөр толору сирэйгин хантаччы тутун, оннук туттан сырыт. ☉ Ходить, закинув голову назад (о человеке с полным удлинённым лицом)
Мин икки хараҕым үүтэ бүөлэнэн муҥ кыраайбынан сүүрэн моройдум. Софр. Данилов
Боря Мандагаев …… моройбут сирэйдээх, акыллыбыт үрдүк уҥуохтаах уол. Н. Якутскай
Биһиги бэрэссэдээтэлбит …… матаарчах курдук истээх, салбыр уҥуохтаах, моройбут хара бараан киһи. И. Бочкарёв

дьүһ. туохт. Атахтаргын олус сыһан саллырҕатан хаамп, сүүр. ☉ Идти, бежать, шлёпая ногами в широкой мягкой обуви
Кэдээкин торбос сонун сөрүү туттубутунан оскуола диэки сүүрэн саллырҕайдыы турда. Амма Аччыгыйа
Көлөһүнүн соттон баран, атаҕын босхо ыыталаан хааман саллырҕайдаан …… бэс чагда устун бара турда. М. Доҕордуурап
Уол салбыр баҕайытык хааман саллырҕайдыыр, хараҕыттан уу-хаар бычыгырыыр. И. Бочкарёв

аат.
1. Туох эмэ кыраттан иҥнэн салыбырыы сылдьар ойоҕоһо эбэтэр оннук кыранан силбэммит чааһа. ☉ Надорванная и свободно висящая часть чего-л.; часть чего-л., связанная с ним узким соединением. Эт салбырҕаһын быһан ыл
□ Айымньы туох да салбырҕаһа суох гына барыта …… ньыгыллык холбонон оҥоһуллуохтаах. ВГМ НСПТ
Яйцеклетка фолликултан тахсан яйцевод салбырҕаһынан хабыллан маатка диэки сыҕарыйар. МСО ЫКТУО
2. Туохха эмэ босхо хамсыыр гына иилиллэр киэргэл. ☉ Украшение в виде подвески, прикреплённой к чему-л. (напр., к медным ободкам чорона, к серьгам), подвеска. Ытарҕа салбырҕаһа. Кымыс иһитин салбырҕаһа
□ Дьирибинэ Сиидэрэбинэ, кыһыл көмүс ытарҕатын салбырҕастара эйэҥэлээн, туран кэллэ. Г. Угаров
Иһирик ойуур симэҕэ, хахыйах ойуур салбырҕаһа араҕас илгэнэн айгыһыннын, үрдүк маһа сөҥ сүөгэйинэн сүдүрүүннэнэ турдун! ПЭК ОНЛЯ II
3. кэпс. Харчы төһө эрэ төгүрүк сууманы ааһа барар ордуга. ☉ Остаток от круглой денежной суммы. Биир мөһөөккүн билигин биэрэбин, салбырҕаһын кэлин ылаар
◊ Салбырҕас саадьаҕай көр саадьаҕай
Салбырҕас саадьаҕай оҕуһу ойоҕолуу олорон баран, кылыалаах куолаһынан бүтэҥи соҕустук ыллаан кыҥынайа иһэрэ. Р. Кулаковскай
ср. тюрк. салбык, салбыр ‘отвислый, болтающийся’

1. аат.
2. Дьахтар кулгааҕын эминньэҕин үүттэтэн баран кэтэр киэргэлэ. ☉ Женское украшение, продеваемое в мочки ушей, серьги
   Хотун дьахтар ытарҕата илибирии-илибирии, чорооҥҥо кымыс аҕалан уунна. И. Гоголев
   Кыһыл көмүс ытарҕатын иэмэҕэ ирбэнньиктийэ оонньоон, өссө ордук тупсарда. М. Доҕордуурап
   Кыһыл, үрүҥ көмүстэн кутан ытарҕа, биһилэх арааһын, дьахтар илин-кэлин кэбиһэрин уо. д. а. оҥороллоро. МАП ЧУу
   △ Сүөһү кулгааҕын үүттээн кэтэрдиллэр тимир, им. ☉ Метка на ухе скота в виде железного кружочка
   Ньирэй кулгааҕар анал сыпсынан нүөмэрдээх ытарҕаны кэтэрдэллэр. СИиТ
3. Сорох сэбирдэхтээх маска үнүгэстэн үүнэн салыбыраан түһэр, ытарҕа курдук сибэкки. ☉ Соцветие в виде серёжек на некоторых деревьях, серёжки
   Хатыҥ лабааларыгар арыт күһүн хойукка диэри ытарҕалар айгыраһан турар буолаллар. КВА Б
   Өрүс иирэ талахтара өҥсүйэн, хайыы-үйэ ытарҕаларын иилиммиттэр. ФВС К
   Бу ытарҕаларын толору иилиммит үрүҥ хатыҥнар күөх лабаалара чуумпура намылыспыттар. ЖЕА ТС
4. даҕ суолт. Тэҥ соҕус, маарыннаһар, үөрэ-дьүөрэ. ☉ Похожие друг на друга, примерно одинаковые, схожие
   Ытарҕа булгунньахтар уус киһи оҥорбутунуу чочоруһан олороллор. М. Доҕордуурап
   Ортоку түһүлгэ таһыгар аргыс үс-биэс кыра ытарҕа түһүлгэлэр бааллар. К. Уткин
   Дьөҥкүүдэ өҥ буордаах ытарҕа алаастарыгар киһи-сүөһү быдан былыргыттан үөскээн олорор. «ХС»
   ♦ Күнүм-ыйым ытарҕата — күҥҥэ көрбүтүм диэн курдук (көр күн)
   Аттыбар оҕом барахсан, күнүм-ыйым ытарҕата, көрөр хараҕым дьүккэтэ Суланьа аралыйа сырдаан турара. Н. Абыйчанин
   Сүрэҕим ытарҕата көр сүрэх I. Көрөр харах иччитэ, тойон сүрэхпит ытарҕата, хара быар тулаайаҕа биир кыыс оҕолоох этибит. ПЭК ОНЛЯ I
   Көмүһүм оҕотоо, сүрэҕим ытарҕатаа, кэл даа, төрөппүт ийэҕэр. Амма Аччыгыйа
   Эн эрэ буоллуҥ суос-соҕотох, Мин сүрэҕим ытарҕата. И. Артамонов. Ытарҕа буол кэпс. — кими эмэ тула көт, батыһа сырыт (сүнньүнэн оҕону этэргэ). ☉ Не отходить от кого-л., ходить по пятам (обычно о ребёнке)
   Эһэ оҕолоро ийэлэрин икки өттүгэр ытарҕа буола түспүттэрэ. Р. Кулаковскай
   ◊ Иэмэх ытарҕа — наһаа улахана суох, лоппоҕор ньолбуһах сирэйэ сибэкки эминньэҕэр маарынныыр, тиэрбэстии иэҕэн кэтиллэр иэччэхтээх, түгэҕэ суох ытарҕа (сороҕор оҥо быһыы ойуулаах, алаараатынан биитэр икки ойоҕоһунан салбырҕастаах буолар). ☉ Кольцеобразные небольшие серёжки на шарнирах, без подвесок, передняя часть которых имеет выпуклое овальное утолщение в виде лепесточка, серьги-колечки (иногда имеют резной узор и висюльки снизу или с обеих сторон)
   Саҥа үүммүт ахсынньы ый тахсан, арҕаа саҕах үрдүнэн иэмэх ытарҕа буолан ыйанар. Н. Якутскай
   Ийэбит …… кыһыл көмүс иэмэх ытарҕатын кулгааҕын эминньэҕэр иилиннэ, онто күн уотугар кылабачыйа оонньоото. А. Шапошникова. Кутуу ытарҕа — ханнык эмэ тимири (урут алтаны, үксүгэр үрүҥ биитэр кыһыл көмүһү) халыыпка кутан оҥоһуллар ытарҕа. ☉ В старину: серьги, отлитые из какого-л. металла (из меди, серебра или золота). Кыыс кутуу ытарҕалаах. Күн ытарҕата — күн икки ойоҕоһунан көстөр, кустукка маарынныыр толбон. ☉ Радужный блик с правой и левой стороны солнца, побочное солнце, пасолнце
   Сааскы күнүм ытарҕата Орто дойдуга сатыылаата. Саха нар. ыр. II
   Кыһыҥҥы тымныы уоҕа Мүлүрүйэн барыыта Дьэрэлийэ оонньуоҕа Күн кустуктаах ытарҕата. П. Тобуруокап
   Баалыа суохпун эдэр кыыс Киэргэнэргэ баҕатын, Биэриэм эбит тууран ылан Күн ытарҕатын даҕаны. «ХС». Кылдьыы ытарҕа көр кылдьыы. Дьахтар үрүҥ көмүс кылдьыы ытарҕатын кэттэ. Саха ытарҕа- та — сахаларга урут да, билигин да саамай тарҕаммыт мааны киэргэл ытарҕа көрүҥэ: иэмэххэ кэтэрдиллэ сылдьар, тапталлан оҥоһуллубут биитэр араас быһыылаах гына кутуллубут ойуулаах-оһуордаах түгэхтээх, элбэх салбырҕастардаах улахан ытарҕа (сахаларга былыр төрүт судургу, таптайан оҥоһуулаах, сороҕор ойуута-оһуора суох буолар). ☉ Якутские национальные серьги, считающиеся традиционным украшением: представляют собой серёжки-колечки из золота или серебра, имеющие кованые или литые массивные подвески с узором или ажурным рисунком и со множеством салбыр- ҕас — висюлек-бубенчиков (в старину были более примитивные кованые медные или серебряные без орнамента, иногда с резным узором)
   Былыр саха ытарҕатын баайдар эрэ ойохторо кэтэллэр этэ. СНЕ ӨОДь
   Кини кэргэнигэр бирилийээн таастаах саха ытарҕата бэлэхтээбитэ. Күрүлгэн. Сүрэх ытарҕата көр сүрэх I. Сүрэҕиҥ ытарҕатын үлэтэ мөлтөөбүт буолуон сөп
   □ Сүрэххэ суон тымыр устун кэлэр хаан аан маҥнай сүрэх ытарҕатыгар кутуллар. ББЕ З. Таптайыы ытар- ҕа — таптайыы ньыматынан оҥоһуллар, хаптаҕай, чараас түгэхтээх ытарҕа. ☉ Серьги с плоскими тонкими подвесками, изготавливаемые способом ковки
   Былыр сахаларга таптайыы ытарҕа киэҥник тарҕана сылдьыбыт эбит. «Чолбон». Түгэхтээх ытарҕа — иэмэххэ кэтэрдиллэ сылдьар ойуулаах-оһуордаах, элбэх салбырҕастардаах улахан ыйанар киэргэллээх, ыарахан ыйааһыннаах үрүҥ биитэр кыһыл көмүс ытарҕа (аныгылар сороҕор күндү таас киэргэтиилээх буолаллар). ☉ Большие серебряные или золотые серьги с массивной подвеской, разукрашенной узором и множеством висюлек, серьги-подвески (современные иногда украшают драгоценными камнями)
   Салбырҕаһа санныгар тиийэ түһэр түгэхтээх көмүс ытарҕалаах, …… сааһыра барбыт дьахтар төлөпүөнүнэн кэпсэтэ турар. В. Протодьяконов
   Түгэхтээх ытарҕа эмиэ дьахтар киэргэлигэр киирсэр. А. Бродников
   Эбэлэрэ саха таҥаһын, түгэхтээх ытарҕатын кэттэ. Күрүлгэн. Хааҕыр (сиэл) ытарҕа — иэмэххэ кэтэрдиллэ сылдьар ойуулаахоһуордаах, уһун синньигэс элбэх салбырҕастардаах хос-хос сараадыйан түһэр хас да улахан түгэхтээх, ыарахан ыйааһыннаах таптайыы ытарҕа (аныгылар күндү таастаах буолуохтарын сөп). ☉ Серебряные или золотые массивные пластинчатые серьги с несколькими большими, расходящимися веером в несколько слоёв узорчатыми подвесками с удлинёнными висюльками, серьги-грива (современные иногда украшают драгоценными камнями)
   Салбырҕаһын быһыытынан уонна ахсаанынан көрөн урут харыйа ытарҕа, хаҥха ытарҕа, сиэл ытарҕа эҥин диэннэргэ араараллара. ЗФМ ЮИЯ
   Уус Ылдьаана куппут харыйа, хааҕыр ытарҕаларын, бөҕөхтөрүн, араас симэхтэрин көрбүт эрэ киһи барыта хайгыыра. «Кыым». Хаҥха ытарҕа эргэр. — ат ыҥыырыгар маарынныыр икки-үс хос түһэр хаптаҕай түгэхтээх таптайыы ытарҕа. ☉ Массивные пластинчатые серьги с двух-трёхъярусными плоскими привесками, напоминающими вьючное седло
   Түгэхтээх ытарҕа салбырҕаһа хайдаҕыттан сиэл ытарҕа, хаҥха ытарҕа, харыйа ытарҕа диэннэргэ арахсар эбит. СНЕ ӨОДь
   Былыр хаҥха ытарҕаны улахан баайдар ойохторо эрэ кэтэллэрэ үһү. «Чолбон». Харыйа ытарҕа — иэмэххэ кэтэрдиллэ сылдьар, харыйаҕа маарынныыр быһыылаах хаптаҕай түгэхтээх, уһун синньигэс чуораанчыктыы кутан оҥоһуулаах биитэр хаптаҕай бытархай салбырҕастардаах, оҥо быһыы ойуулаах улахан үрүҥ эбэтэр кыһыл көмүс ытарҕа (билиҥҥилэр сорохторо күндү таастаах буолаллар). ☉ Серьги-колечки с плоскими подвесками в виде ёлки с мелкими плоскими или литыми объёмными висюльками-колокольчиками и резным узором (современные иногда украшают драгоценными камнями)
   Кини кыһыл көмүс харыйа ытарҕаны, хас да биһилэҕи таһааран эрин иннигэр уурар. Н. Якутскай
   Айыыда бэстилиэнэй малын — үрүҥ көмүс биһилэҕин, харыйа ытарҕатын уо. д. а. …… көмүс тутар маҕаһыыҥҥа туттарбыта. В. Протодьяконов
   Бүлүү улууһун П.Х. Староватов аатынан мусуойугар харыйа ытарҕа харалла сытар. НБФ-МУу СОБ. Хоолдьук ытарҕа эргэр. — түгэҕэ суох ытарҕа. ☉ Серьги без подвесок. Дьахталлар сахалыы таҥастаахтар, сорохторо хоолдьук ытарҕалаахтар. Саха сэһ
5. Чоху ытарҕа — иэмэх ытарҕа көрүҥэ: чохуга маарынныыр бөлтөйөн тахсыбыт лоппоҕор (сороҕор ойуулаах-оһуордаах) сирэйдээх, түгэҕэ суох улахан ытарҕа. ☉ Большие кольцеобразные серьги (иногда с узором), передняя часть которых имеет сильно выпуклое утолщение, напоминающее водяного жука (чоху), массивные серьги-колечки
   Нараҕаннаах Лоокуукка кыһыл көмүс чоху ытарҕаны кэтэрдэллэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап. Ыаҕас ытарҕа — олус улахан, ыарахан ыйааһыннаах үрүҥ биитэр кыһыл көмүс саха ытарҕата. ☉ Большие массивные серебряные или золотые якутские серьги
   Кэтириис кулгаахтарыгар ыаҕас ытарҕалара эйэҥэлээн ыллылар. Л. Попов
   ср. тюрк. ысырга, ызырҕа ‘серьга’