гл
лабырҕатар, ньиллиргэтэр, саллырҕатар

несов. разг. 1. кого-что, по чему (бить) сабырҕат, таһый; шлёпать по руке илиигэ сабырҕат; 2. саллырҕат, лэбиргэт, чалырҕат; шлёпать туфлями түүппүлэлэрги-нэн саллырҕат; шлёпать по лужам чалбаҕы кэһэн чалырҕат.

дьүһ. туохт. Атахтаргын түргэн-түргэнник саллырҕатан хаамп. ☉ Шагать суетливо, шумно шлёпая в широковатой обуви
Сотору Кеша, холуоһанан саллыахайдаан тахсан, кирдээх уулаах солуурун тоҕон кэллэ. Н. Габышев

дьүһ. туохт. Атахтаргын олус сыһан саллырҕатан хаамп, сүүр. ☉ Идти, бежать, шлёпая ногами в широкой мягкой обуви
Кэдээкин торбос сонун сөрүү туттубутунан оскуола диэки сүүрэн саллырҕайдыы турда. Амма Аччыгыйа
Көлөһүнүн соттон баран, атаҕын босхо ыыталаан хааман саллырҕайдаан …… бэс чагда устун бара турда. М. Доҕордуурап
Уол салбыр баҕайытык хааман саллырҕайдыыр, хараҕыттан уу-хаар бычыгырыыр. И. Бочкарёв

чорой диэнтэн б
тэҥ көстүү. [Симэхсин эмээхсин] этэрбэһин быатыттан иҥнэн умса баран түһэн, атаҕа чороҥолоон, этэрбэһин быата иэнин таһыйан саллырҕатта. П. Ойуунускай
Батыллыбыт хомураҕыттан оронон иһэн көөртө, арай киниттэн чугас киһи атаҕа чороҥолуур. В. Протодьяконов
[Тойон кыыл] сойуо уһун тыла чороҥолоон, уот кыһыл бэлэһэ көбүөхтээн, ис-иһиттэн дуолан кимиэллээхтик чаҥырҕаан ылбахтаата. В. Яковлев

аат. Тирии арааһыттан (хол., тыстан, саарыттан, түнэттэн о. д. а.) тигиллибит, уһун остоох атах таҥаһа. ☉ Обувь из кожи, похожая на сапоги, торбаса
Этэрбэс көрдөөн көрдүм да булбатым. Т. Сметанин
Ат хоҥхочоҕун тириититтэн тикпит саары диэн этэрбэс ууну иҥэриэхтээҕэр, түөрт-биэс күнү мэлдьи ууну да кэһэн сырыттаххына, атаххын быыкааннык да сиигирдиэ суоҕа. УАЯ А
♦ Этэрбэс араадьыйата — киһиттэн киһиэхэ кэпсэниллэн, ханнык эрэ сонун сурах курдук түргэнник тарҕаныыта (сороҕор сымыйа да буолуон сөп). ☉ Быстрое распространение слухов, достоверность которых не всегда подтверждается, торбозное радио
Дьахталлар обургулар ону эбэн-сабан, уу тэстибэт гына оҥорон, араастаан кэпсээбиттэрин этэрбэс араадьыйата обургу тиийиэх айылаах сиригэр барытыгар тиэртэ. М. Хара
Сураҕа, Татыйык икки кыыһыттан улаханнык саллыбыт үһү диэн этэрбэс араадьыйатын сонуна өр күүттэрбэккэ тиийэн кэллэ. Огдо
◊ Саары этэрбэс көр саары
Өбүгэлэрбит маанылаах саары этэрбэстэрин хатыҥҥа үүнэр ыт мунна тэллэйинэн кырааска оҥорон сотоллоро үһү. АЭ ТЫС
Эр дьон саары этэрбэстэригэр баанар быаларыгар көмүс тылы араас быһыылаан куталлара. ФГЕ ӨӨСҮҮ
Тумустаах кыбытыылаах саары этэрбэһи тигии туспа уратылаах буолара. ААН ТИиК. Саппыйаан этэрбэс — саппыйаантан тигиллибит чараас сайыҥҥы этэрбэс. ☉ Лёгкие летние торбаса, сшитые из коровьей кожи, выделанной ручным способом как сафьян, сафьяновые торбаса
Саппыйаан этэрбэс — нуучча сабыдыалынан тириини саппыйаанныахтарыттан ыла тигиллэр, синньигэс, кыараҕас остоох сайыҥҥы этэрбэс. НБФ-МУу СОБ. Сарыы этэрбэс — сарыыттан тигиллибит этэрбэс. ☉ Торбаса, сшитые из мягко выделанной коровьей или другой кожи, ровдужные торбаса
Ойуулаах (дьэрэкээннээх) сарыы этэрбэс — айаҕыттан тумсугар тиийэ өҥнөөх сабынан дьэрэкээн ойуулаах буолар. НБФ-МУу СОБ
Тирэҥсэ этэрбэс — тирэҥсэ диэн курдук. Тумустаах, сайыҥҥы тирэҥсэ этэрбэстээх эҥин. С. Маисов. Тулламай этэрбэс — тулламай
1.
1 диэн курдук. Тулламай — олус намыһах остоох, дьиэҕэ кэтиллэр сайыҥҥы чэпчэки этэрбэс. НБФ-МУу СОБ
Тумустаах этэрбэс көр тумус. Тумустаах, сайыҥҥы тирэҥсэ этэрбэстээх. С. Маисов
Тумустаах кыбытыылаах саары этэрбэһи тигии туспа уратылаах буолара. ААН ТИиК
Бэйбириэт билэлээх, тумустаах сарыы этэрбэс — икки кытыытынан кыһыл сукуна сыыйыылаах хара бэйбириэт билэлээх, ойуута-талата суох. НБФ-МУу СОБ. Түнэ этэр- бэс — түнэттэн тигиллибит этэрбэс. ☉ Торбаса, сшитые из лосиной или оленьей замши
Түнэ этэрбэс күүстээх үлэҕэ, булка кэтиллэр, аараламмыт, арыт ыыһаммыт түнэттэн тигиллэр. НБФ-МУу СОБ
Мин санаабар, сылгыһыкка түүлээх чомпой бэргэһэ, таба саҕынньах, таба эбэтэр ыт тириитэ ыстаан, уллук сутуруо, түнэ этэрбэс наадалар. ДВР САЗС. Тыс этэрбэс — тыстан тигиллибит, аллараа өттө хаатыҥканан уллаһыллар этэрбэс. ☉ Унты, сшитые из шкурки с нижней части ног животных, камусов и подшитые войлоком
Тыс этэрбэс — таба, тайах, сылгы, сүөһү тыһыттан мааныга да, мараҕа да кэтиллэр гына тигиллэр кыһыҥҥы этэрбэс. НБФ-МУу СОБ
Таба тириитэ ыстааннаах, саҥыйахтаах, суокка уллуҥнаах тыс этэрбэстээх эһэбит оҕонньор барахсан суол кытыытыгар баар дириҥ чалбах ууга тиэрэ түһэн сытар эбит. БМ БМ
Этэрбэс быата көр быа. [Симэхсин эмээхсин] ытыһын таһынан өрө эккирээн иһэн, этэрбэһин быатыттан иҥнэн умса баран түһэн, атаҕа иэнин таһыйан саллырҕатта. П. Ойуунускай
Уйбаан этэрбэһин быата сөллүбүтүн баанна. Амма Аччыгыйа
Этэрбэһин быата сөллөн, Ойон иһэн Охтон түстэ. Т. Сметанин
ср. др.-тюрк. етик ‘мягкая обувь из кожи’

I
аат. Сис тоноҕоһун икки өттө; киһи сиһин сороҕо: биилтэн хоҥхочох уҥуоҕар диэри. ☉ Продольная середина спины; нижняя часть спины (от поясницы до крестца)
[Симэхсин эмээхсин] иҥнэн умса баран түһэн, атаҕа чороҥолоон, этэрбэһин быата иэнин таһыйан саллырҕата, күрдьэҕэ мүччү ыстанан сэлэ ортотугар түстэ. П. Ойуунускай
Кымньыы тыаһа биир кэм кууһурҕас буолла. Чүөчээски иэнэ начаас үлүгэр сиикэй эт буолан таҕыста. Суорун Омоллоон
Уолаттар оҕустары кытта хаххата суох сиргэ ардах анныгар олордулар, иэннэригэр тымныы уу, тыймыыт курдук, сүүрдэ. Бэс Дьарааһын
△ Кыыл, сүөһү сиһин уҥуоҕун тулата. ☉ Хребтовая часть тела животного
Сүөһү иэнин иҥиирэ. ПЭК СЯЯ
Тыһы хахай кыылым Тыыллар иэнин иҥиирин Тыыра баттаан ылан, Иирэр илбис иҥиэрчэлэммит, Идэмэрдээх илбистэммит [муос саа]. П. Ойуунускай
♦ Иэнин тарт көр иэнин хастаа
Иэҥҥин тарда иликпинэ этэ тарт! Н. Неустроев
Хаан Дьаргыстай Ытык Кыйбырдааны иэнин тардан кууһуннарбытынан, барда. ХИА КОВО
«Нохоо-оо, моһуораҕын көннөрүм, иэҥҥин тардыам ээт! Эмиэ үүтү булкуйда ээ, быһыыта!» - холумтантан тымтыгы эһэ охсон ылан өрө уунна. «ХС»
Иэнин тириитин сүл (уһул) көр иэнин хастаа. Ыстаапка илдьэн иэниҥ тириитин сүллэххэ, буруйгун этиэҥ. Эрилик Эристиин
Иэнин тириитин устан туран билиннэриллиэ, мэлдьэһэн, олбу буолума. Эрилик Эристиин. Иэнин хастаа - ээҕин этитэр, иннин ылар, кэһэйэр гына таһый. ☉ Наказать розгами, плетью кого-л. (соотв. спустить шкуру с кого-л.)
[Ыстапаан:] Бу дьон ортотугар иэҥҥин хастыы иликпинэ, ыл ити эриҥ атаҕар үҥэн көрдөс, ол кэннэ барыах! А. Софронов
Ыстараабын төлөөмөөрү ити киэбирэр, баран хатыһынан иэнин хастаабыт киһи баар ини. Күндэ. Чыпчахайынан иэнин харса суох хастаабытынан барар. Эвен фольк. Иэн иҥиирин курдук эрис - араабараа тардыалас, киирис. ☉ Состязаться в чем-л., будучи почти наравне с соперником; оказывать достойное и упорное, равное по силе сопротивление кому-л.
Эйигин кытта иэн иҥиирин курдук эрийсэр, мас хайдыбытын курдук туруулаһар оҕо көстүбүт. Н. Неустроев. Иэнэ (иэнин иҥиирэ) кэдэҥниир (тымныйталыыр) - бүтэйдии дьиксинэр, саллар; тугу эмэ гыныан куттанар. ☉ Опасаться, бояться кого-чего-л.; передергиваться (от страха); не решаться на что-л. Тиийбитэ уола хайыы-үйэҕэ хамсаабат буолбут этэ
Манна эрэ Гоша ханнык куттал суоһаабытын билбитэ, иэнэ кэдэҥнээбитэ. Далан
Микиитэ оһох чанчыгар кинигэ ааҕа олорон иэнэ тымныйталыы түһэр, хотуурдаах киһи уҥуоҕа кэлэн далайан эрэрэ буолаарай диэххэ айылаах, оһох кэннинээҕи хараҥа диэки хайыһан көрөн баран бэттэх сыҕарыс гынар. Амма Аччыгыйа
Биир дьахтар тоҕо эрэ күрүө тоһоҕотун ылан тайахтанна. Тээллэриис иэнэ тымныйталаата, атахха биллэрээри, кэннин хайыста. И. Гоголев
Тойон киһи иэнэ кэдэҥнии-кэдэҥнии ойуун таҥаһын уокка симтэ. «ХС». Тас (таас) иэнинэн барда <тиэрэ таһылла түстэ> - тиэрэ баран, көхсүнэн түстэ. ☉ Упасть навзничь, растянуться
Тэбээри, охсоору гыммытым, муус чэҥҥэ таба тирэммэккэ, тас иэмминэн лас гына тиэрэ таһылла түстүм. П. Ойуунускай
Микиитэ кэлэн киниэхэ кэтиллэ биэрдэ да таас иэнинэн барда. Амма Аччыгыйа
[Эһэ] икки кэлин атаҕынан кыайан туттубакка, тутуурун [оҕотун] кытта бэйэтэ эмиэ тас иэнинэн барда. Н. Заболоцкай
Абырҕалтан иҥнэн таас иэнинэн барбыт. Н. Босиков
Хаарты иэҥҥинэн таралый (оҕун) көр тас (таас) иэнинэн барда. Аны, иҥнэн охторуҥ, дубук хардыылаан аҥхалаакка түһэриҥ, халты тэбинэн хаарты иэҥҥинэн таралыйарыҥ - ити барыта лааҥкы ортотунан икки-үс тайах барчалаан иһэрин курдук тыас-уус буолуохтааҕа эбээт. Р. Кулаковскай
Оҕонньору үтүрүйэн кэбиспиттэрэ, хаарты иэнинэн охтон түстэ. А. Сыромятникова
ср. др.-тюрк. эгин 'плечо'
II
аат.
1. Туох эмэ кэтитэ, тайаан сытар киэҥэ, киэлитэ. ☉ Ширина, широта чего-л.
Бу таҥас иэнэ төһөнүй?  Саас кэлэн, хара тыа көҕөрбүт, киэҥ толоон устатын тухары иэнэ биллибэт күөх дьэрэкээн солко таҥаһы тиирэ тардан кэбиспит курдук буолбут. Н. Неустроев
Төрөөбүт Ийэ дойдубут иэнэ кэтит, арҕаһа үрдүк, баайа-быйаҥа дэлэгэй, айылҕата кэрэ да буолар эбит. Суорун Омоллоон
Тумул хайа оройуттан алыы киэҥ иэнэ уонна ыраах нэлэйэ тэлгэнэр ньуурдара даҕаны олус бэркэ көстөр. Л. Попов
2. Туох эмэ (хол., уу, сир) ньуура. ☉ Поверхность (воды, равнины и т. п.)
Уу иэнэ килэччи тоҥон кытааппыт курдук. Амма Аччыгыйа
Уонна соччо өр бу орто дойду иэнин бааһыртым диэн санаммакка олоробун. Софр. Данилов
Киэҥ өрүс мэндээркэй, ол гынан баран хамсыы долгуйа устар иэнин одуулууллар. М. Попов
3. Туох эмэ (хол., туттар сэп) кэтит, хаптаҕай өттө. ☉ Плоская, широкая часть чего-л. (косы, кинжала)
Сааскы сандал маҥан күнүм Саабылаан батас иэнин курдук Сардаҥара ойон тахсар. П. Ойуунускай
Туруору хара сыыр анныгар хойдубукка дылы бөлүөҕэн көстөр бороххой ууга үрүҥ балык өрөҕөтө, кынчаал иэнин курдук, кылбас гынаат, сүтэн хаалар. Л. Попов
Ити кэнниттэн «буускап» хотуур сырдык иэнэ күн уотугар биирдэ-иккитэ килбэс гынан ылла. Н. Заболоцкай
4. Туох эмэ сыалга анаан туттуллар дэхси, хаптаҕай сир, миэстэ. ☉ Площадь, участок земли (или место в помещении), отведенный под что-л. Сад учаастагын устата аҕыс уон алта миэтэрэ, оттон туората отут тоҕус миэтэрэ
Ити учаастак периметрин уонна иэнин булуҥ. ВНЯ М-4
Үлэ саҕаламмыта биэс күнүн устатыгар таҥастаныахтаах иэн түөрт-биэс бырыһыаныгар эрэ сиик саптарыыта ыытыллыыта аһара аҕыйах. «Кыым». Куораттарга уонна оробуочай бөһүөлэктэргэ түөрт уон аҕыс мөлүйүөн кыбадыраатынай миэтэрэттэн ордук олорор иэн туһаҕа киллэрилиннэ. «Ленин с.»
5. Киһи хараҕын далыгар баппат киэҥ сир, куйаар. ☉ Обширное пространство, простор
Төрөөбүт кыраайгыт киэҥ иэнин Эһиги [былыттар] өҥсүтэр сыаллааххыт, Сынньана түспэккэ ол иһин, Үчүгэй эһиги аналгыт. И. Гоголев
Атынан, табанан айаннаан, Арыт уунан устан, Салгынынан даҕаны көтөн, Сатыы эмиэ сылдьан, Сылаас астан араҕан, Сылбай ууну быраҕан, Сибиир киэҥ иэнин кэрийдибит. С. Зверев
Таптыыбын Ийэ дойдум киэҥ иэнин, Таптыыбын Эриэккэс кэрэ сибэккитин. Кини Бухатыыр норуотун, Кини Бу эдэр ыччатын! С. Васильев
тюрк. ен