имеющий ружьё; с ... ружьём О саалаахтан самныма, охтоохтон охтума фольк. не вались от имеющего лук, не падай от имеющего стрелу (пожелание бойцу победы).

I
аат. Омугунан татаардарга киирсэр киһи. ☉ Татарин
Билэҕин дуо, ити хайа омук киһитэ киирдэ? Татаар дуу, халмыык дуу? Софр. Данилов
Кини Кутугульдинов диэн татаарга сомогуон оҥорторон иһэн, бүтүн сааһы быһа кэриэтэ итириктии сыппыта. Эрилик Эристиин. Эллэй турар бэйэтэ Омоҕойдооххо кэлбит уонна эппит: «Мин татаарбын, сэриилэртэн күрээн кэллим». «ХС»
II
аат. Сүөһү тириитигэр тахсар кыһыылаах баастанар ыарыы. ☉ Парша у скотины
Таһа татаардаах, иһэ кимэгэйдээх баар үһү (тааб.: сүүтүк). Татаар буолбут, тобугун үрдүгэр токуйбут, тамыгын үрдүгэр такыйбыт тый саҕа улахан татаардаах миҥэ биэ турарын көрдө. ПЭК ОНЛЯ II. Омоҕой Баай кутуруга, муоһа суох куочай кугас ынаҕы, биир татаардаах биэни чаастаан …… Эллэйдээҕи олох арааран кэбиһэр. Саха фольк.
♦ Татааргын тарбатыаҥ — киэбирбиккин кэһэтиэхтэрэ диэн саанан этии. ☉ соотв. сбить спесь с кого-л. [Яго:] Атаспын татаарын дьэ тарбаатым ээт
Алыс да сүлүстэ. Хайдах буолар? У. Шекспир (тылб.). Татаар тыллаах таба эппэтин — киһини туох эмэ быһылааҥҥа (былыр, хол., охсуһууга) атаарарга куһаҕан санаалаах тылыттан самныма диэн алҕааһын. ☉ Такими словами в старину провожали кого-л. в дорогу (обычно на войну): пусть тебя не коснутся проклятия недоброжелателей (букв. пусть в тебя не попадут слова тех, у кого паршивый язык)
Татаар тыллаах Таба эппэтин! Саха саныаҕынан Саргыҥ салалыннын! П. Ойуунускай
Охтоохтон охтума, саалаахтан самныма! Уоттаах харахтаах утары көрбөтүн, татаар тыллаах таба эппэтин! Ньургун Боотур
ср. эвенк. татар ‘чесотка’, др.-тюрк. таз ‘парша, плешь’, тазар ‘покрываться паршой’

аат. Былыр сүнньүнэн сэриигэ, кыргыһыыга туттуллар тимир эбэтэр муос төбөлөөх чаачар саанан ытарга аналлаах кутуругун диэки куорсуннаах тэрил. ☉ В старину: боевая стрела для стрельбы из лука (бывает с железными и костяными наконечниками различных форм, обязательно имеет оперение, чаще всего из гусиных маховых перьев)
Оҕонньор кэһэҕиттэн үс оҕу сулбу тардан таһаарар. Саха фольк. Хоһуун ол турдаҕына эмискэ тулатынааҕы иһийэн турар сарсыардааҥҥы чуумпуга дапсылар тыастара лабырҕаспыттара, тула өттүттэн ох сыыгынас буола түспүтэ. Далан
Суптурута түһэр чупчурҕан охтортон аһартаан сиирэ-халты түһэртэрэ-түһэртэрэ чурбука үрдүттэн аллара ыстаммыта. «ХС»
♦ Ох курдук оҥоһун, кустук курдук куоһан — туохха эмэ бэрт үчүгэйдик оҥоһун, бэлэмнэн. ☉ Основательно подготовиться к чему-л.
Ох курдук оҥоһун, кустук курдук куоһан, Бэйэ бодоҕун тардын, Тоҕус тоҕойдоох Толомон маҥан суолу Тобулан көр. П. Ойуунускай. Охтооҕор түргэнник — аһара түргэнник, сымсатык, чыпчылыйыах бэтэрээ өттүгэр. ☉ Очень быстро, проворно, в одно мгновение (букв. быстрее стрелы [выпущенной из лука])
Тоойуом, эр бэрдэ киһи, охтооҕор түргэнник, түүтээҕэр чэпчэкитик сылдьаҥҥын, Маайыһы чып кистэлэҥинэн ыҥыран киллэр. Амма Аччыгыйа. Охтоохтон охтума, саалаахтан самныма алгыс. — хаһан да хотторума; өстөөҕү кыай. ☉ Не имей поражения; побеждай врага
Охтоохтон охтубатын, саалаахтан самныбатын үтүө бырааппыт Миитэрэй! Амма Аччыгыйа
Уолгун охтоохтон охтума, саалаахтан самныма диэн сахалыы алҕаа. «ХС». Ох тыл- лаах — сытыы тыллаах киһи; сэттээх, кырыыстаах тыллаах киһи. ☉ Тот, у кого острый язык, острослов; тот, у кого злой язык
Ох тыллаах тоҕо туойбут соро дуу? Өксөкүлээх Өлөксөй
◊ Бүргэс ох эргэр. — тимир куйаҕы дьөлө ытарга аналлаах түөрт кырыылаах бүргэс курдук тимир төбөлөөх ох. ☉ Бронебойная стрела с четырёхгранным шиловидным железным наконечником. Хотугу сахалар уонна тоҥустар бүргэс оҕу сүлүкэчээн диэн ааттыыллара. Быыра ох эргэр. — ачаахтаах төбөлөөх ох. ☉ Стрела с развилкой на наконечнике
Быыра ох курдук Быһый быһыылаах, Көнө уҥуохтаах, Көрсүө быһыылаах. П. Ойуунускай. Бэттиэмэ ох көр бэттиэмэ. Билигин оннооҕор былыргыны билээччи кырдьаҕас кэпсээнньиттэр бэттиэмэ ох кустук охтон туох уратылааҕын аанньа билбэттэр. Дьиэрбэҥ ох эргэр. — оноҕос көрүҥэ. ☉ Разновидность стрелы
Тоҥ харыйа саҕа киһи Дьиэрбэҥ ох курдук Дьирэс гына түстэ. П. Ойуунускай. Иһиирэр (ырыалаах) ох эргэр. — көттөҕүнэ иһиирэр ох. ☉ Стрела-свистунка
Саха сиригэр былыргы үһүйээннэргэ кэпсэнэр иһиирэр ох биирдэ эрэ булуллубута, билигин Тойбохой кыраайы үөрэтэр музейыгар баар. Кустук ох эргэр. — сэбирдэхтиҥи (сороҕор оруомбатыҥы) быһыылаах устатынан үөстээх тимир төбөлөөх ох. ☉ Стрела с листовидным (иногда ромбическим) железным наконечником, по центральной линии которого имеется продольный желобок. Сибиир түүрдэригэр, холобур хакастарга, хоста диэн былыргы сахалар кустук охторугар маарынныыр ох баар буола сылдьыбыт эбит. Маалтаар (моолчоор) ох — маалтаар оноҕос диэн курдук (көр маалтаар I). Маалтаар ох күндү түүлээҕи түүтүн, тириитин буортулаабат гына бултуурга аналлаах, оттон былыр, кыргыс үйэтин саҕана, өстөөҕү маалтаар оҕунан төбөҕө ытан дөйүтэн билиэн ылаллара. Муостаах ох — уостаах ох диэн курдук. Пекарскай бэйэтин тылдьытыгар муостаах оҕу уостаах оххо тэҥнээбит. Ох маһа — оноҕос мас уга (төбөтө уонна куорсуна суох). ☉ Древко стрелы (без наконечника). Билиҥҥи да усулуобуйаҕа ох маһын оҥорор сүрдээх уустук. Ох саа — чаачар саа, кураахтаах саа (оҕунан ытарга аналлаах киристээх, чаачара тиит киилинэн, хатыҥынан хатыыс хабаҕынан силимнэнэн оҥоһуллубут имигэс оҥоһук). ☉ Лук (ручное метательное оружие). Ох саа кириһин иитэргэ күүс буолбакка, анал ньымалар туттуллаллар. Ох төбөтө — ох уһуга (араас быһыылаах тимир, алтан, мас, муос оҥоһук буолар). ☉ Наконечник стрелы (бывает разнообразных форм, изготавливается из различных материалов: железа, меди, дерева, кости или рога). Бааһынаттан боруонсаттан кутуллубут ох төбөтүн булбуттар. Ох тыл — биллэр ааптардаах буолан баран, норуокка киэҥник тарҕанан өс хоһоонун курдук туттуллар буолбут бэргэн этии. ☉ Крылатое выражение, афоризм
Охсуһуу хонуута — мин сүрэҕим, Онно хаһан да уостубат отойун Хомуһуннаах ох тыл абытайа. С. Данилов. Сардаана (сардаан) ох — төбөтө сүгэ курдук лаппаҕар биилээх хаптаҕай төбөлөөх ох. ☉ Стрела с наконечником в виде плоского срезня. Сардаана ох, үөрүйэҕэ суох харахха, уостаах оххо олус маарынныыр. Сулумах ох — оруомбатыҥы быһыылаах хаптаҕай тимир төбөлөөх ох. ☉ Стрела с железным наконечником обыкновенной ромбовидной формы. Сулумах ох икки сүрүн көрүҥнээх. Уостаах ох — сардаана оххо лаппа маарынныыр, ол гынан баран биитэ саҥа үүммүт эбэтэр үүнэн ортолообут ый курдук быһыылаах төбөлөөх ох. ☉ Стрела с железным наконечником в форме месяца, рога которого повёрнуты в сторону полёта стрелы, плоский двурогий срезень.
др.-тюрк. ох, тюрк. ок

I
аат. Намталга эбэтэр бадарааҥҥа отунан эбэтэр муоҕунан бүрүллүбүтүнэн үүнэн тахсыбыт сир боллоҕо. ☉ Бугорок на низменном или болотистом месте, поросший травой или мхом, кочка
Бу дойду хас томторун, Чугастааҕы дулҕаларын Барытын мин билэрим. С. Данилов
Урууп дулҕаҕа үктэнэн турар, оҕуһа икки илин атаҕынан тобугар диэри ууга туран уулуур. Күндэ
Эбии аһылык диэн сүөһүгэ, дулҕаны, талаҕы, хаппыт оту бэлэмниибит. ПАЕ ОС
♦ Тумсун дулҕаҕа соттор - тугу эмэ гыммытын мэлдьэһэр, билиммэт. ☉ Отказываться от содеянного, отпираться, отрицать очевидное (букв. вытирать свой клюв о кочку)
Тумсугун дулҕаҕа соттума: дьуккуруйуо (өс хоһ.). [Уйбаан:] Хайыы-үйэҕэ таптыырын булунан баран, тумсун дулҕаҕа сотто сылдьар ээ. А. Софронов
[Суоппуйа:] Хайа киһи мин сааспар тапталынан умайыай? [Митя:] Тумсугун дулҕаҕа соттума. Н. Туобулаахап
◊ Ат дулҕа - киһи кыайан-атыллаабат үрдүк дулҕата. ☉ Высокий, труднопроходимый кочкарник (букв. кочка-лошадь). От үрэх кытыыта ат дулҕа буолбут, киһи кыайан атыллаабат. Дулҕа сиэлэ - дулҕаҕа үүммүт уһун кылыстыҥы от. ☉ Осоковидная трава на кочке (букв. грива на кочке)
Чөркөйүм төбөтүн оройунан дулҕа сиэлигэр батары түһэн, хамсаабакка сытара. Далан
Токур тимир хотуурунан Дулҕа сиэлин тоноһон, Хотон муҥунан Хоноҕор муостааҕы иитэрбит. С. Васильев
Ынахтар хаар анныттан тахсыбыт кур дулҕа сиэлин үргээн курдурҕаталлар. Н. Заболоцкай. Дулҕа хаасыгырыара түөлбэ. - кураанах кус бииһэ: элбэх саҥалаах, көннөрү чыркымайдааҕар бороҥнуҥу өҥнөөх. ☉ Чирок-трескунок (водоплавающая птица). Дулҕа хаачыгырыара уйа туттубут
II
аат., эргэр. Киһи таһаата. ☉ Корпус человека
[Бухатыыр] Дулҕа бөҕөтө Толору туолбут, Буутун этэ Муҥутаан буспут. Нор. ырыаһ. Саалаах бөҕөттөн самныма, Охтоох бөҕөттөн охтума, Толору дулҕалаах, Ситэри силгэлээх Буолан олорон Кыраларгын аһынаар, Дьадаҥылары Таптаар. Эрилик Эристиин
III
аат. Саха балаҕанын муннуктарын түөрт сүрүн баҕаната. ☉ Четыре основных (несущих) столба якутской юрты, стоящих по углам
Ураһа дулҕаларын иччитэ Дьэгэһийэ Сэгэһийэ кыыһы чиэстээтэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Түөрт түүлээх дулҕа. ПЭК СЯЯ

туохт.
1. Төбө өттүгүнэн ордук соноон таҕыс; оннук соноон тахсыбыт быһыылаах буол. ☉ Утолщаться кверху или иметь утолщённый передний конец. Кэбиһэр оппут үөһэнэн саллайбыт. Турунуопус аһа үөһэнэн саллайан үүнэр
□ [Сөдүөрэ:] Аны ол аалбыт саахалламмыта буолаарай, саллайан киһи куттаныах курдук ээ. Л. Попов
△ кэпс. Бэйэҕэр холоотоххо ордук улахан төбөлөөх буол. ☉ Иметь несоразмерно большую голову, быть большеголовым. Уолчаан ити саллайан турар
□ Эмээхсин уол саллайбыт төбөтүн, чачархай баттаҕын имэрийэн ылла. В. Протодьяконов
△ Киһи төбөтө улаатан көстөрүн курдук улахан, киэҥ буол (бэргэһэни этэргэ). ☉ Быть огромным по размеру, таким, что голова кажется несоразмерно большой (о головном уборе на ком-л.)
Саллайбыт бороҥ нэк бэргэһэлээх, …… эдэр киһи …… оһох иннигэр кэлэн илиитин уокка үппэхтээтэ. Болот Боотур
△ Эбии улаатан саллаҕар буол (атах таҥаһын баһын этэргэ). ☉ Становиться больше, разбухать (о носке обуви)
Таһыттан ардаҕы бүрүммүтүнэн уһун бириһиэн сонноох, сытыйан баһа саллайан хаалбыт ииччикилээх Сафейка киирэн кэллэ. Тумарча
2. көсп., кэпс. Улам улаатан, ыараан кыаллыгаһа суох буол. ☉ Постепенно усугубляясь, становиться трудноразрешимым (напр., о проблеме); разрастаясь, становиться неуправляемым (напр., о толпе)
Бүгүҥҥү алҕаһыҥ сарсын саллайан тахсыа турар дии. …… Бары алҕастары эрдэтинэ ылҕаан кэбиһиэххэ! Н. Лугинов
Билигин соҕотохто саллайан, улаатан хаалбыт биригээдэ, чуолкайдык, чопчутук салаллар кыаҕыттан тахсыбыта. «ХС»
♦ Баһа саллайар көр бас II
Арахсыы баһа аны саллайда. Аны көнсөр саарбах. Н. Лугинов
Кур иэс диэн оннук. Эн төһө да төлөөбүтүҥ иһин бараныа, бүтүө диэн саараама. Хата, сыллата үүнэн баһа саллайан иһэр. Н. Заболоцкай
Кутуругуҥ суптуйдун, баһыҥ саллайдын көр бас II. Кутуруккут суптуйдун, баскыт саллайдын, барбыт эрэ суолгут көһүннүн, киирбит суолгут көстүбэтин, нохолоор! Саха фольк. Саллайар сааскар — саллар сааһыгар диэн курдук (көр салын I). Саллайар сааскар Саалаахтан самныма, Олороруҥ тухары Охтоохтон охтума! П. Ойуунускай
Саллайар саастарыгар биир эмэ хамначчыты киллэрбэтэх дьон этилэр. Күндэ
ср. монг. заглайх ‘быть большеголовым’, тюрк. йалбай ‘вытягиваться в ширину’

туохт.
1. Тирэххин сүтэрэн, соһуччу хамсаныынан, эмискэ үөһэттэн аллара (тиэрэ, умса, ойоҕоскунан, туора эҥин) сууллан түс; сиргэ, аллара суулун (сүүрэр атахтааҕы барытын этэргэ). ☉ Падать сверху вниз, опускаться, валиться на землю (о человеке и животных)
Дуня туох эрэ диэн ааттаһардыы дуу, ыарыыланардыы дуу аргыый саҥарбытынан аан модьоҕотугар нукаай курдук туора охтон түстэ. А. Фёдоров
Кирилэ утуйан барбыт эбит дуу, хата аттан охто сыста. Н. Заболоцкай
Кутуйах охтон таралыс гынаат, ойон турда, төбөтүн чолос гыннарда, хатаннык чыыбырҕаата. Т. Сметанин
2. Тирэххиттэн, оннугуттан арахсан иҥнэйэн, сууллан аллара, сиргэ түс (туох эрэ предмети этэргэ). ☉ Падать, опрокидываться (о каком-л. предмете)
Оҕо хойуу мутуктаах суон тиит охто сытарыгар кэлэн иҥнэн хаалбыта. Суорун Омоллоон
Логлоруттаҕас хатырыктаах баараҕай тиит нуоҕалдьыйа хамсаата, силиһэ-мутуга адаарыйа өрө бачыгыраан оҕунна. М. Доҕордуурап
Сыарҕа охторо кэлбитэ. Н. Босиков
3. көсп. Наһаа сылайан эбэтэр киэптэтэн сылаарҕаа, мөлтөө-ахсаа. ☉ Ослабеть, обессилеть, падать от усталости
Мааҕын сарсыардааҥҥыттан дэриэбинэни быһа сүүрэбин диэммин ыран охто сыстым. А. Софронов
Мин уолум ити куһаҕан дьахтары баһыгар ытыаран иэдэйдэ, кэргэнин букатын көрбөт-харайбат, уолум ыран охторугар тиийдэ. Далан
Ийэлээх аҕа охтуохтарыгар диэри ас таһан муҥнаналлар. И. Федосеев
△ Ыран, сутаан өрүттүбэт турукка киир (сүөһүнү, кыылы этэргэ). ☉ Падать от голода, истощения (о скоте, животных)
Кини саас хаар хараара илигинэ сутаан охтоллоро буолбут сүөһүлэри көҥүл-босхо хомуйар. Н. Якутскай
Тиийэн тойоҥҥор табаларбыт бары суолга оҕуннулар диэн эт. Болот Боотур
△ Атаххар уйуттубат буол, сытынан кэбис (сылайан, сэниэҥ эстэн). ☉ Валиться с ног (от усталости, изнеможения). Аҕалара үлэтиттэн кэлээт, мааҕын охтубута
□ Дьиэтин түүн булла, аһаабакка оронугар оҕунна. Болот Боотур
4. көсп., кэпс. Эмискэ өрүттүбэт гына ыарый. ☉ Свалиться, слечь от болезни
Ол саас тойоммут, сэбиргэх дьаҥыгар охтон, аҕыйах хонукка ыарытан өлөр. Амма Аччыгыйа
Бука, турбат охтуутун оҕуннаҕа. Болот Боотур
Ол дьыл кыһын оройо ааһыыта аҕата охтубута, букатын суорҕан-тэллэх киһитэ буолан хаалбыта. В. Яковлев
△ Өл, тыыныҥ быһын (сүнньүнэн сэрии кэмигэр). ☉ Погибать (обычно на войне), жертвовать жизнью
Нуучча норуотун чулуу уолаттара, төһөлөөх мөлүйүөнүнэн охтоннор, сырдык тыыннарын толук уурбуттара буолуой. Суорун Омоллоон
Эһиги үөрэргит, дьоллоох буоларгыт иһин кинилэр охтубуттара, бу олоҕу кинилэр эһиэхэ кэриэс хаалларбыттара. Т. Сметанин
5. көсп., кэпс. Ордук ыллар (туох эмэ санааҕа, дьарыкка), үлүһүй. ☉ Целиком отдаться какой-л. идее, занятию, чувству
Доҕоор, эн миигин итэҕэй, эрэн, сымыйаҕа охтума, мин туох да буруйум, айыым суох. А. Софронов
Аҕам онтон ыла булдунан дьарыктанар баҕатын ууратан, наар үлэҕэ охтубута. Р. Кулаковскай
Өссө олус бытархайга охтон, сөбүлээбэт дьонун эккирэтиһэр, былыргыны ньоҕойдоһор дииллэр. Р. Баҕатаайыскай
♦ Охтоохтон охтума, саалаахтан самныма көр ох. Эмээхсиннэрэ: «Охтоохтон охтумаҥ, саалаахтан самнымаҥ», — диэн алгыы хаалар. Саха фольк. Салгыныттан оҕун кэпс. — утарылаһааччыгар күүскүнэн лаппа баһыйтар, кыайтар. ☉ Не устоять против кого-л. по силе
Биһиги киһибит быдан мөлтөх эбит, салгыныттан охто сылдьар. Е. Неймохов
ср. тюрк. аҕ, ау ‘наклоняться в сторону, свалиться, упасть, опрокинуться’

туохт.
1. Эргэрэн, алдьанан сууллан, сиҥнэн түс. ☉ Обрушиться, развалиться от ветхости, старости (о строении)
[Чыркый] «чус!» гына ыһыытаан баран көтөн тирк гынан хаалар. Мантан Барыллыа тойон соһуйан «Сууй!» диэн өрө көтө түспүтүгэр, уйата самнан суугунаан түспүт. Саха фольк. [Эргэ балаҕан] муннугунан биир холлоҕоһо аһаҕас, үрдэ биир сиринэн самныбыт. Күндэ
△ Сиҥнэн түспүт курдук олус намыһах, самнайбыт көстүүлээх буол. ☉ Быть низеньким, приземистым (о строении)
Баай дьиэтэ диэтэххэ, самна сытыйан холоон эбит. А. Неустроева
Өйдүүбүн эрэйдээх олохтоох Уйбаанчык үөскээбит уйатын, Муннугар сыһыары хоспохтоох Самныбыт балаҕан кыратын. Эрилик Эристиин
2. Туохха эмэ санааҥ күүһүн, куккунсүргүн баһыйтар, саба баттат. ☉ Быть подавленным кем-чем-л. духовно; находиться в духовном порабощении. [Тыгыннаах Майаҕаттаны] ыраахтан чуҥнаан көрдөхтөрүнэ, уҥуоҕа улахана олус, сүгэн аҕалара да алыс сөҕүмэр, маны көрөкөрө дьулайаллара, самналлара бэрт эбит. Саха сэһ
1977
Санньылхай санаалаах Саха урааҥхай аатыран Саасүйэ тухарытын Самнан, бүгэн олорбуппут. Нор. ырыаһ. Ыйааһыннаах буруйун Ыы муннуга этитэн, Самнан түспүт Миитэрээс Саҥарыаҕын салынна. Р. Баҕатаайыскай
Эмээхсин ыгылыйбыт куолаһа, хараастыбыт, самныбыт дьүһүнэ кулубаны ордук кыйахаата. И. Гоголев
3. Кыайан утарыласпат, өрүттүбэт буола кыайтар. ☉ Потеряв силу, быть сломленным окончательно
Кырдьык хайаан да өрөгөйдүөҕэ, сымыйа самныаҕа. Амма Аччыгыйа
Кыыллыйбыт фашист самныбыта, Кыайыы күнэ тахсыбыта. С. Васильев
Кини [Кыайыы] — Кыыһар сата буолан дьааһыйда, Одер уҥуор Самныбыт Берлин үрдүнэн знамя буолан өрө кыырайда. А. Абаҕыыныскай
△ Охсуһууга кыайтаран өл, өстөөххүттэн өл. ☉ Погибать в борьбе, сражении, погибать от рук врага, будучи побеждённым
Мин өллөхпүнэ, сэттэ күннээх түүн улуу буурҕа түһүөҕэ, өстөөхтөрбүт онно өлүөхтэрэ, саастаахтарбыт онно самныахтара. Г. Угаров
4. көсп. Мөлтөө, урукку курдук күүһэкыаҕа суох буол. ☉ Утрачивать былую мощь, становиться менее сильным, менее значительным
[Хара санаалаахтар] Ким эрэ аатырдаҕына, Абаккараллар кинилэр, Ким эрэ самыннаҕына, Сэмээр олус үөрсэллэр. И. Гоголев
△ көсп. Кэхтэн мөлтөө, ахсаа (хол., дьол-соргу туһунан). ☉ Ослабевать, становиться менее ощутимым (напр., о счастье)
Саас-үйэ тухары Самныбат саргыланыҥ, Одун хаантан охтубат оҥорууланыҥ. П. Ойуунускай
Таптал сүрэххитигэр тыыннааҕын тухары эһиги модун күүстээх, самныбат санаалаах буолуоххут. С. Данилов
Харыйаан, санаата түһэн, соргута самнан кэллэ. «ХС»
5. көсп. Утарааччылар күүстэригэр кыайтаран суулун, уурай (хол., былааһы этэргэ). ☉ Быть свергнутым, рухнуть (напр., о государственной власти или общественной системе)
Ол саҥа былааһыҥ сарсын самыннын. Оччоҕо ханна күрүүгүн? И. Бочкарёв
Самынна эргэ үйэ — сор, кырыыс, баалкы, кускуур… Саргыланна саҥа үйэ — Сайдыы, дьылҕа, дьол-тускул! В. Чиряев
♦ Саалаахтан самныма, охтоохтон охтума көр ох
Эмээхсиннэрэ саалаахтан самнымаҥ, охтоохтон охтумаҥ диэн алгыы хаалар. Саха фольк. Охтоохтон охтубатын, саалаахтан самныбатын үтүө бырааппыт Миитэрэй! Амма Аччыгыйа
ср. др.-тюрк. йеҥ ‘побеждать’, тув. чамдый ‘крениться, наклоняться, кривиться’

аат. Буулдьанан ытар уһун уостаах сэп. ☉ Ружьё. Икки уостаах саа. Буулдьа саа
□ Саалаахтан самныма, охтоохтон охтума (алгыс.)
Сэмэнчик …… күөл кытыытыгар кустар түспүттэрин көрөн, саатын ылан ытаары үөмэн киирдэ. Н. Неустроев
Ойуур иһигэр саалар тыаһыыллар. Т. Сметанин
♦ Саа да тэбиитэ (тэбэр сиригэр) чугаһатыма кэпс. — ким эмэ көрдөһүүтүн, баҕатын ылыныма, олох чугаһатыма. ☉ Не подпускать кого-л. к чему-л., держать кого-л. на расстоянии, не подпускать кого-л. на выстрел
Нэһилиэнньэни өҥөнөн хааччыйыыга дьиэнэн көмөлөһүҥ диэтэххэ, сопхуостар дириэктэрдэрэ саа тэбэр да сиригэр чугаһаппаттар. «Кыым». Саанан ыппыт курдук кэпс. — олус көнө, быһа (суол). ☉ Прямой, кратчайший (о пути, дороге)
Манан букатын быһа, саанан ыппыт курдук. А. Фёдоров. Саата тут — өстөөҕү кытта сэптэнэн-сэбиргэллэнэн охсус, сэриилэс. ☉ Сражаться с врагом с оружием в руках
Алайскай лааҕырга биир ыйдаах Аптамаат үөрэҕин бүтэрбит Бу эдэр сэбиэскэй саллааттар Саа тутан, фроҥҥа бардылар. Күннүк Уурастыырап. Саа уоһугар тур — ытыллар буруйга түбэс, ытылларга дьүүллэн. ☉ Быть приговорённым к расстрелу
[Михаил:] Сибилигин саа да уоһугар турдарбын, мин санаам күүстээх, мин итэҕэлим кытаанах! С. Ефремов
◊ Биинтэ саа көр биинтэ II
Ол дьыл сайыныгар дуу, күһүнүгэр дуу, Хаамардар ампаардара умайан хаалбыта. Бадаҕа, ол ампаар иһигэр Ыстапаан кубаны өлөрбүт биинтэ саатын ыйаан турбута үһү. Г. Угаров
Бинтиэпкэ саа көр бинтиэпкэ. Бинтиэпкэ саанан сайынын бултааччыбын. А. Софронов
Бэрдээн саа көр бэрдээҥки. Сэбиэттэн былааһы былдьаһа, Бэрдээн саа чээрэтин сүкпэтэх. Күннүк Уурастыырап
Доруоп саа көр доруоп I. Сэриилэһэр сэптэрэ эргэ булт бэрдээҥкитэ, доруоп саалар этилэр. Н. Якутскай
Муннукка аҕыйах соҕус доруоп саалар өйөнөн тураллар. Эрилик Эристиин
Кураахтаах саа көр кураах. Дагдаҕар Баатыр кураахтаах саатын кулгаах тааһыгар диэри иэмэх курдук төгүрүччү тардан баран ыһыктан кэбиспитэ. Далан. Кус саата кэпс. — доруобунньугунан иитиллэр булт саата. ☉ Гладкоствольное охотничье ружьё, дробовик
[Үрүҥнэр] сэптэрэ буоллаҕына үксэ кус саата. Бэрт аҕыйах бэрдээн, бинчиэстэр баар. Ф. Захаров
Ох саа көр ох. Былыр манна ох саанан Ытыаласпыттар өбүгэлэр, Муос оноҕос турар сааллан Кырдьаҕас тиит түөһүгэр. И. Гоголев. Саа маһа — саа тимирэ олорор маһа, саа мас өттө. ☉ Деревянная часть ружья, ложа. Ньургун саатын маһа алдьаммыт. Саа сэ- бэ — ботуруон (саа) иитиитэ буолар маллар: доруобунньук, буорах, бөстүөн. ☉ Ружейный заряд: дробь, порох, пистон
Саа сэбин, атын туох эмэ наадалааҕы кистээн, наһааттан наһаа сыанаҕа биэрэллэр. Болот Боотур. Саа тэбиитэ — саа ылар, буулдьата тиийэр сирэ. ☉ Расстояние ружейного выстрела
Бэҕэһээ кэлбит оҕолор дурдалара миигиттэн биэс-алта саа тэбиитэ күөл арҕаа кытыытыгар бааллара. «ХС». Саха саата — ох саа диэн курдук (көр ох). Нууччалар тойонноро саамай үчүгэй дьиэтин чуолҕанынан көрөн турбут. Бу киһи ыппыт саха саатынан, бу тойону икки хараҕын икки ардыгар таппыт — нуучча өлөн хаалбыт. Саха фольк. Тэргэн саа эргэр. — улахан сэрии сэбэ, бууска. ☉ Артиллерийское орудие, пушка. Тэргэн да саа тэбиитэ Тэҥнэһиэ суох быһыылаах, Чуор да саа буулдьата Чугаһыа суох быһыылаах, Үлүскэннээх айан диэн Манна буолар эбит. Саха фольк. Үрэр саа эргэр. — буораҕынан эстэр саа, доруоп саа. ☉ Ружьё
Чаачар саа — 1) ох саа диэн курдук (көр ох). Бу оттору Манчаары, күүстээх чаачар саа оҥостон баран, оноҕоһун төбөтүгэр уоттаах кыаны кыбыта-кыбыта ытыалыыр. МНН; 2) оҕо оонньуур чаачардаах мас саата. ☉ Детский игрушечный лук (обычно из тальника с верёвочной тетивой)
Уончалаах эр оҕо элбэрээктээх чаачар саа оҥостон хадьыктаһар. Болот Боотур. Чокуур саа — чокуурунан эстэр саа. ☉ Старинное кремневое ружьё
Биир байтаһын биэни Туллай чокуур саанан бүөргэ ытан түһэрдэ, ол ыккардыгар Кууһума, …… уот оттон тигинэтэн кэбистэ. Н. Павлов. Чуор саа — үрэр саа диэн курдук
ср. др.-тюрк. йа, тув. чаа, алт. дьаа, каракалп. ок '-жай ‘лук для стрельбы стрелами’

I
аат.
1. зоол. Ыыраахтаах туйахтаах, кэбинэр, үүтүнэн иитиллээччи харамай. ☉ Олень (как представитель млекопитающих животных). Хотугу таба
□ Хотугу табалар, син эмиэ кураайы истиэптэр уонна кураайы куйаардар хамсыыр харамайдарын курдук, аһылык көрдөөн, киэҥ сирдэринэн сылдьалларыгар тиийэллэр. СМН АҮө
Таба — эгэлгэтэ суох кыыл, төгүрүк сылы быһа туундараҕа мэччийэн аһыыр. КЗА АҮө
2. Көп түүлээх, адаархай муостаах хотугу дьиэ сүөһүтэ. ☉ Домашний северный олень. Табаны сылгылаа. Таба сыарҕата. Табалары ыыталаа. Табаны миин
□ Сыарҕалаах табалар таһыгыраһан киирэн эрэллэр. Амма Аччыгыйа
Ураһаттан соччо ырааҕа суох сиргэ биһиги табаларбыт аһыы сылдьаллара. Т. Сметанин
Өр да буолла мин таба Ньуоҕутун туппатаҕым. С. Данилов
3. кэпс. Бултанар дьиикэй кыыл. ☉ Дикий промысловый олень
Сыл сылыгар тэҥ буолбат. Арыт кэтээн муҥнанан баран, биир даҕаны табаны бултаабакка төннөллөрө. Н. Якутскай
◊ Буур таба — сиппит эбэтэр кырдьаҕас көлүллэр улахан атыыр эбэтэр аттаммыт таба. ☉ Старый, большой, обычно холощёный олень
Чэҥкээйини соспут буур таба бастаан барбыт. Амма Аччыгыйа. Дьиикэй таба — кыыл
1.
4 диэн курдук. Быйыл сайын Индигиир уонна Дьааҥы өрүстэр икки ардыларыгар халыҥ үөрдээх дьиикэй табалар бааллара билиннэ. «Кыым». Көтөл таба — айаҥҥа сиэтиигэ иһэр сыарҕалаах таба (үксүгэр хас да таба субуруччу сиэтиллэр). ☉ Олени, привязанные друг к другу и идущие за санями
Биэс уонча көтөл табанан уонна уучаҕынан …… айаннаатылар. Н. Габышев
Маҕаһыынтан аһыүөлү сыарҕа уйарынан хас эмэ көтөл табанан тиэйэн барар. Н. Босиков
Семён Семёнович …… сүгэн иһиэн ыарырҕаан, бэрдээнин көтөл табатын ындыытыгар ыга кэлгийбитэ. Н. Апросимов. Кыыл таба көр кыыл
1.
4 Оту-маһы, көлөлөрүн кытта, эбэтэр туундараҕа көрөр кыыл табаларын, бултуур кырсаларын кытта кэпсэтэр үгэстээхтэр. Н. Якутскай
Хоту дойду тыатын бу кырыыстаах үөннэрэ кыыл табалары, тайаҕы, бэл диэтэр эһэни кытта хааннарын уулаан өлөрбүт түбэлтэлэрин мин элбэхтик көрөр этим. Н. Заболоцкай
[Ичээнэп] Оннооҕор бугуһуйбут кыыл таба үөрүн туут хайыһарынан ситэрэ. А. Кривошапкин (тылб.). Соххор таба эргэр. — сүүрэн кэлэн уҥа атаххынан тирэнэн, биирдэ ыстанан икки атаххар тура түһүү (атах оонньуута). ☉ Подвижная игра-состязание северных якутов: участник с разбега отталкивается правой ногой, делает прыжок и приземляется на обе ноги, сдвигая их и стараясь удержать равновесие. Таба бараах көр бараах. Таба көһө — уон-уон икки биэрэстэлээх сир. ☉ Оленья миля, равная десяти-двенадцати вёрстам. Сир ырааҕын-чугаһын «ыт көһө», «таба көһө», «сатыы көс» диэн эмиэ кэмнииллэр
□ Ыт көһө таба көһүнээҕэр быдан ыраах. Н. Якутскай. Таба хомурдуос — кэрэ дьүһүннээх бөдөҥ, буортута суох хомурдуос бииһэ. ☉ Жук-олень
Биһиги дойдубутугар таба хомурдуос диэн бэртээхэй бөдөҥ, туох да буортута суох хомурдуос сэдэхсийдэ. ББЕ З. Таба чыычааҕа — көхсө күллүҥү күрэҥ, өрөҕөтө кыһыллыҥы үрүҥ өҥнөөх барабыай саҕа ырыа чыычаах. ☉ Каменка (певчая птичка). Суума таба (таба суумата) — суума II диэн курдук. ☉ Оленье стадо
Элбэх оҕо буолан эҥин араас өҥнөөх таастары таба суумата гынаары хомуйдубут. Н. Тарабукин (тылб.). Таҥара табата — 1) дьиикэй кыыл таба. ☉ Дикий олень
Туналҕаннаах ньуурдаах Туйаарыма Куо балтыбын Таҥара табатын курдук Таҥыннаран намылытыҥ. П. Ойуунускай
Таҥара табатын курдук таҥнан-таҥнан бараннар, Улахан уулусса устун Ол дьүөгэлэр хаамсаллар. С. Данилов; 2) мараал, кулааһай былыргы аата. ☉ Старое название благородного оленя (изюбра, марала)
Тапталлаах туундарам дьапталҕа тааһыгар Таҥара табата муостарын аалбыта. Р. Баҕатаайыскай
ср. др.-тюрк. тевэ ‘верблюд’, нан. тоок ‘олень’, монг. токи ‘лось’
II
сыһ. Сыыспакка, бэргэнник. ☉ Метко, точно. Таба ыт. Таба бырах. Таба оҕус
△ Уот харахха, сөпкө, сөрүсөпкө. ☉ Верно, безошибочно, правильно
Мин этэр тылбын таллан таас оройгунан таба оройдоо эрэ! Ньургун Боотур
Учуутал киһи эн таба ааттаар. Оттон үөрэҕэ суох киһи алҕаһаатаҕым буолуо. Амма Аччыгыйа
Симон Романович, эн миигин таба таайа сыстыҥ. Н. Лугинов
◊ Таба көр — (кими, тугу эмэ) бэлиэтии көр, хараххар хатаа; болҕой. ☉ Замечать, примечать; принимать во внимание
Оҕонньор Микиитэни дьэ таба көрдө. Амма Аччыгыйа
Мин — сөмөлүөт түннүгүнэн маҥан массыынаны таба көрбүтүм. Далан
Киһи таба көрөр таҥаһа диэн субу баар. М. Попов. Таба көрбөт — килбигийэн, саатан, кыбыстан сирэйин-хараҕын кистиир, киһини утары көрбөт. ☉ Прятать лицо, глаза (от стыда, неловкости, стеснения)
Аадаҥ соргута самнан, дьон сирэйин таба көрбөт буолан, туох да саҥата-иҥэтэ суох атын сир диэки барда. Күннүк Уурастыырап
Дьон хараҕын таба көрбөт буолбут, ыардык күлүгүрбүт Баанча салҕалас илиитинэн мотуорун собуоттуу сатыыр. Л. Попов
Сиидэрэп киһини таба көрбөт, сирэйэхараҕа суула өспүт, дьиэтигэр киирэн хаҥас диэки олордо. Күндэ. Таба тут — 1) илиигинэн тутан ыл (туох эрэ сүгүн туттарбаты). ☉ Стараться ухватиться за что-л. (напр., за что-л. скользкое)
Оттон-мастан тутуһа сатыыбын да, таба тутар аат мэлигир. И. Сосин; 2) наадалаах, көрдүүр киһиҥ баарыгар түбэс. ☉ Застать на месте кого-л. нужного
Симон холкуос зоотехнигын, кэлэн иһэн, таба тутан көрсүбэтэҕэ, эр киһи буолуо дии санаабыта, онто дьахтар этэ. Л. Попов
Кырдьык да, куһаҕан, биир снайперы таба туппат диэн. Т. Сметанин; 3) тугу эмэ тобул, тобулан таһаар. ☉ Сообразить что-л., додуматься до чего-л.
Биир тылы таба туппакка Эппит-тириибит баранар. С. Данилов
Татаар тыллаах таба эппэтин (ньаҥсайбатын) көр татаар I. Татаар тыллаахха таба ньаҥсатыма! Өксөкүлээх Өлөксөй
Охтооохтон охтума, саалаахтан самныма! Уоттаах харахтаах утары көрбөтүн, татаар тыллаах таба эппэтин. Ньургун Боотур. Таба олорбот буол — субу-субу кэлбар, сүпсүлгэннээх, аймааһыннаах буол. ☉ соотв. не сидится на одном месте
Булумдьу улаатан баран, биир сиргэ таба олорбот буолбута. Л. Попов
Бу кыыс убайа кэлбититтэн ыла өйө-санаата уларыйда, дьиэтигэр таба олорбот буолан хаалла. А. Софронов
Аҕам буоллаҕына дьиэтигэр биирдэ да таба олорбот. С. Ефремов
Таба тайан көр тайан. Субу илииҥ иһигэр баар, кэбирэх да суолу таба тайанан булбакка, сыра бөҕө быстааччы. Күннүк Уурастыырап
Ол хара баҕаны таба тайаммыт киһи таптыыр аһын аһыан, талбыт таҥаһын таҥныан сөп. Хата оннук баҕа ылбычча көстүбэт үһү. Н. Павлов
Бэрт өр өрө-таҥнары мэскэйдэнэн, кураанах иһиттээх таҥкынаан бараммын, моонньоҕонноох сири киэһэлик таба тайанным. Сэмээр Баһылай. Таба тү- бэс — ким, туох эрэ баарыгар баар буол; кимиэхэ, туохха эрэ табыллан түбэс. ☉ Застать кого-что-л.; оказаться в нужном месте в нужный час, повезти кому-л. в чём-л.
Биир да булчут киниэхэ таба түбэспэтэҕэ. Суорун Омоллоон
Биһиги бу киэһэ ыстаансыйаҕа кэлэр-барар пуойаһы кэтэһиэх, онтон таба түбэһэн, баҕар, барсан хаалыахпыт. Эрилик Эристиин. Таба үктэн (үктээ) — атах иминэн тугу эмэ бул, туохха эрэ сөпкө түбэс; халтараантан эбэтэр олус долгуйууттан тирэҕэ суох буол (буолб. ф-ҕа); ахсымнаан биир сиргэ сүгүн турбат буол (ат, соноҕос туһунан — буолб. ф-ҕа). ☉ Нащупать ногами что-л. (вслепую), наткнуться на что-л.; еле стоять на ногах, не имея твёрдой опоры (напр., при гололёде или от сильного волнения, болезни — при отриц. ф.); не стоять спокойно на одном месте (о ретивой лошади — при отриц. ф.)
Кыһынын киһи таба үктэммэт халтараана. Н. Якутскай
[Сүөдэр] биир сиргэ таба үктэммэт буола салҕаластаан киирдэ. Амма Аччыгыйа
Силлибит уос суолу таба үктүүр-үктээбэт курдук тэлиэс-былаас хааман Сиидэрэптээх диэки баран истэ. Күндэ
Ол барахсан [соноҕос] көрөн-истэн тэрбэлдьитэн, биир сиргэ таба үктэммэккэ, өрө ходьоҥолоон ат ахан оҕото этэ. И. Федосеев
Хараҥаҕа ыллыгы таба үктэннибит. Н. Габышев. Таба хаамп — хаама сылдьан түбэһэ түс, булан ыл (үксүгэр дэҥҥэ, түбэлтэҕэ). ☉ Набрести, наткнуться на что-л., обнаружить кого-что-л. (обычно случайно, неожиданно)
Ойууру ортолоон, Куобах хороонун Таба хааман [булчут айа тарта]. А. Софронов
Тыа устун онно-манна сүүрэкэлээн оҕуспун көрдөөтүм да, таба хаампатым. Н. Неустроев
Тайҕа муҥура суох киэҥ, биһигини ким таба хаамыай? Амма Аччыгыйа
Таба харбаа (харбат) көр таба тут. [Манньыаттарым] түһэн истэхтэринэ харбыалаһан көрдүм да, биири даҕаны таба харбаабатым. П. Ойуунускай
Муҥнаан-муҥнаан дьэ таба харбаата, саһарчы буспут дьаабылыкалары быһыта тыыталаан аллара ыыталыыр. Эрилик Эристиин
Киэҥ сырыылаах тойооску буолуо, таба харбатыа суоҕа. В. Протодьяконов. Таба ыллар — таба тут диэн курдук. Муҥха хараҕа силиннэҕинэ, мунду да таба ылларбат
□ Уруһуйдар, эскиистэр аайы ханнык эрэ чуолкайа суох күлүгэ баар эрээри, дьиҥ көрүҥүн таба ылларбакка муҥнаабыт. Н. Лугинов
Быйылгы үрүҥ хаар үрдүгэр таба ылларыа суох этибит. Эрилик Эристиин. Таба этит — ким эмэ ис санаатын, баҕатын сөпкө таай, сөпкө өйдөө (ону бэйэтигэр эт, биллэр). ☉ Верно угадать, определить чьё-л. сокровенное желание, намерение, попасть в точку (сказать об этом или дать знать)
Устин Устинович, таба этитэн, күлбүтэ, бэл, куолаһа сымнаабыта. Р. Баҕатаайыскай
Доропуун оҕонньор, итиннэ үөһүн таба этитэн, саҥата суох мичик гынан аһарда. Н. Заболоцкай
◊ Таба суруйуу — литературнай тыл нуорматын тутуһан суруйуу, арпагыраапыйа. ☉ Правописание, орфография
Таба суруйууга үөрэтиини кытта тылы сайыннарыы үлэлэрин дьүөрэлиир ордук табыгастаах. ПНЕ СТ. Таба тирэн — биир сиргэ тирэхтээхтик үктэнэн тур (үксүгэр халтархайга, ньылбырхайга — буолб. ф-ҕа, мэлдьэх. этиилэргэ тутлар). ☉ Крепко, твёрдо стоять на ногах, иметь надёжную опору, устоять на чём-л. скользком (обычно употр. в отриц. ф., отриц. оборотах)
Тэбээри, охсоору гыммытым, муус чэҥҥэ таба тирэммэккэ, тас иэмминэн лас гына тиэрэ таһылла түстүм. П. Ойуунускай
Биир сиргэ таба тирэнэн туруо суох буолан, уоту тула эргийбэхтии сылдьыбыт. Амма Аччыгыйа

I
1. аат.
1. Ким-туох эмэ сирэй диэки өттө, туох эмэ инники чааһа, өттө; ким-туох эмэ сирэйин хоту хайысхата, туһаайыыта. ☉ Перед (передняя часть чего-л.); передняя, лицевая сторона
Кинигэ иннэ тырыттыбыт.  Тыыраахы көтөрүм иннэ суптуйан, кэннэ сарайан …… ууга суптурута түһэн ылар. Н. Неустроев
Атаҕын халаачыктыы ууран куорап иннигэр олорон иһэн казахтыы ыллыы иһэр эбит. Эрилик Эристиин
Иннибит диэки харса суох хаамабыт. И. Данилов
2. Ким-туох эмэ сирэйин туһаайыытынан баар туох эмэ. ☉ Находящийся впереди на некотором расстоянии от когочего-л.. Инним үчүгэйдик көстөр. Тыа иннэ барыта бадараан
3. Туох эмэ бэйэтэ дьаалатынан баран, устан иһэр хайысхата. ☉ Движение вперед
Туох барыта иннин диэки барар чаҕыл тэтиминэн. П. Тобуруокап
Олох иннин диэки устара. Д. Таас
Табаарыстар, биһиэхэ сорукпут биир. Иннибит диэки сырдык суолунан сайдыы. М. Доҕордуурап
4. көсп. Кэлэр, буолуохтаах кэм, кэнэҕэски. ☉ Будущее, будущность
Эдэр дьон буоллаххыт дии, онон иннигитигэр дьол-соргу күүтэр дьоно буоллаххыт. Эрилик Эристиин
Иннибитигэр маннааҕар күүстээх үлэ - быһыт оҥоһуута турар. М. Доҕордуурап
Эдэр саас иннэ уһун, Оҕо саас ундьура кэтит. С. Зверев
2. даҕ. суолт. Туох эмэ сирэй диэки өттүгэр баар. ☉ Находящийся впереди, передний, лицевой (о стороне)
Дьэ онтон ыла сылгы сүөһү үөһэ суох буолбут, ынах сүөһү илин тииһэ суох буолбут. Саха фольк. Урууп дулҕаҕа үктэнэн турар, оҕуһа икки илин атаҕынан тобугар диэри ууга туран уулуур. Күндэ
Эһэ ол түһэ сылдьан биирдэ атыыр үөрүктүйбүт кутуругун кылыгар илин аһыытынан иилсэн хаалта. Суорун Омоллоон
♦ Бэйэ <эрэ> иннин көрүнэр - бэйэтэ туһанарын, бэйэтэ үчүгэй буоларын эрэ саныыр. ☉ Заботиться, думать только о себе, преследовать только собственные интересы
Түүл алыбыгар бэриммэтэҕин, түһээн да соҕотох бэйэтин иннин көрүммэтэҕин астына санаата. Амма Аччыгыйа
Бэйэтин иннин эрэ көрүнэр киһи бу дойдуга аанньа буолбат. Л. Попов
Билигин, мин санаабар, сорох дьон бэйэлэрин эрэ иннилэрин көрүнэр курдуктар. Г. Колесов. Илин атаххыт ибирэ суох буоллун, кэлин атаххыт кэбирэ суох буоллун! алгыс. - айан дьонун алҕаан этии: айаҥҥытыгар мэһэй, моһол суох буоллун! ☉ Благословение путникам: чтобы на вашем пути не было помех! Счастливого пути! Илин атаххыт ибирэ суох буоллун, кэлин атаххыт кэбирэ суох буоллун! Саха фольк. Илин атаҕыҥ ибирэ суох буоллун, кэлин атаҕын кэбирэ суох буоллун! Охтоохтон охтума, саалаахтаан самныма! Ньургун Боотур. Илин былдьас - 1) спорт. күрэхтэһиигэ кими эмэ куотарга, ким эмэ иннигэр түһэргэ дьулус. ☉ Стремиться быть первым, опередить кого-л. в соревновании
Кинилэр спорт уон көрүҥэр илин былдьастылар. «Кыым»
Биһиги харса суох барабыт, илин былдьаһабыт. Н. Тарабукин (тылб.); 2) кимниин эмэ аат-суол былдьас, бэрт былдьас, кимтэн эмэ ордо сатаа. ☉ Соперничать с кем-л. в славе, известности, стараться превзойти, затмить кого-л.
Илин былдьасыһан, Иирсэн этиһэҕит да, Иһээччи да, илээт да Иккиэн даҕаны ини-бии идэлэр ини... А. Софронов
Баай баайы кытта төһө да илин былдьаспытын иннигэр, кылаассабай интэриэстэрэ биир. Бэс Дьарааһын. Иннигин быһа этинимэ - үксүгэр киһиргээн, чабыланан чахчы буолара биллибэт тугу эмэ саҥарар киһини «аны маннык саҥарыма, этимэ» диэн буойан, сэрэтэн этии (былыргы саха өйдөбүлүнэн тыл иччилээх: онон мээнэ, буолара биллибэти саҥардаххына төттөрүтүн оҥорон кэбиһиэн сөп). ☉ Не сглазь, не загадывай на будущее (по якутскому поверью, человеческая речь имеет собственного духа, к-рый может отвернуться от человека или сделать обратное ожидаемому, если вслух рассуждать о будущем, строить далеко идущие планы)
Сол эрээри билиҥҥиттэн, Суолбун ортолоон иһэммин, Иннибин быһа этимиим, Суҥхарымыым ирээппиттэн. М. Тимофеев. Иннигит (иннибит) диэки! - сирэйгит (сирэйбит) хоту барыҥ (барыаҕыҥ) диэн хамаанда, бирикээс. ☉ Вперед! (команда, приказ)
«Иннигит диэки!» - диир эн эрчим хамаандаҥ Абара сатараан дьиэһийиэ, Эн өрө күөрэппит өрөгөй знамяҥ Үрдүктэн үрдүккэ тэлээриэ. Эллэй. Иннигитин илиннээн эргэр. - эһиги тускутугар кыһанан; эһиги инникигитин быһааран. ☉ Делать что-л. в интересах кого-л. в ущерб своим собственным
Мин саллар сааһым тухары бу эрэ эмээхсин иннин илиннээн хаалаары гынным. Ньургун Боотур
Эһиги иннигитин илиннээн, эһигини аһатаары сордонор буолбаппын дуо? Л. Габышев
Оо, Дойдуом! Өһөх хаанынан тыыланан Өстөөх түһэр кэмигэр Мин Эн тыыҥҥын тыыннанан, Эн илиҥҥин илиннээн Өлөрсөөлөрсө Өлбөккө үүнүөм! Баал Хабырыыс
Икки илиилээҕи (урааҥхайы, иннинэн сирэйдээҕи) иннигэр түһэрбэт көр икки I. «Дарыбыан тылынан да, охсуһуутунан да урааҥхайы иннигэр түһэрбэтэх илэ дэриэтинньик», - диир Хаҥхата. «ХС». Иннигэр уктуо - ким эмэ өлбүтүн кэннэ кини өлүө. ☉ Умирать вслед за кем-л., пропустить кого-л. вперед себя (в смерти)
[Күлүк:] Арай сарсын эриҥ өлөн хааллын, оччоҕо эн талбыккынан сылдьыаҥ суоҕа дуо? [Кэтириис:] Миигин иннигэр уктаа ини. А. Софронов. Иннин биэрбэт - туох да модьуйууга, кыһарыйыыга бэриммэт, кыайтарбат, хотторбот. ☉ Не поддается на уговоры, не сдается, не уступает никому ни в чем
«Кимиэхэ да иннигин Биэримэ; Кырдьыбыккын!» - дииллэрин истимэ. С. Данилов
«Кэрэмэс, - ытын кэтэҕиттэн имэрийдэ,- табыллыбатыбыт ээ. Дьэ аны аппытын хайдах эргитэбит? Аны иннин биэрэрин аата суох». Р. Кулаковскай
Өһөгөйдөөх өстөөхтөргө иннин биэрбэтэх комсомолец, учуутал Г.Н. Васильев өлүүгэ уун-утары туран охтубута. «ХС». Иннин былдьаппыт - күүһэсэниэтэ эстэн, кыаҕын ылларбыт. ☉ Терять силу, способность сопротивляться чему-л.; морально покоряться, подчиняться кому-л. [Ат] тыҥата кыараан, тыынара кылгаан, иннин былдьатан илистэн иһэр эбит. П. Ойуунускай. Иннин быс - ким эмэ тугу эмэ гыныахтааҕын урут түһэн соруйан мэһэйдээ, атахтаа. ☉ Преднамеренно препятствовать кому-л. в осуществлении чего-л.
Хара саҥнаах, хас сыл кэтээтэ! Биир кэм иннилэрин бы-һа сылдьар. А. Сыромятникова. Иннин быһа хаампат - наһаа ытыктыыр, куттанар, толлор. ☉ Уважать, почитать, бояться кого-л.; сильно робеть перед кем-л. (букв. не сметь переходить дорогу перед кем-л.)
Былыр мин да хаһан эрэ кийиит буола сылдьыбытым, мин тойонноох, хотуннаах этим, онно тылларын утары саҥарыахтааҕар иннилэрин да быһа хаампат этим. А. Софронов
Кинилэр иннилэрин ким да быһа хаампат. Бэс Дьарааһын
Хайа эрэ алаас түгэҕэр олорор, төҥүргэстэрин уонна үйэ-саас тухары икки атахтаах иннин быһа хаампатах Туоллар баай сэргэлэрин кытта кэпсэтиһэр курдук буолуо дуо? «ХС». Иннин көрүнэр (хайынар) - туох буолуохтааҕын билэр, кэнэҕэскитин өйдүүр (киһи). ☉ Предусмотрительный, дальновидный (человек)
Туох алдьархайай! Икки атах өйдөннө ини, үөрэхтэннэ ини хайдах иннин сатаан көрүммэт? И. Гоголев
Дьиибэ, санаабатах баҕайы, киһи иннин көрүнэрэ буоллар, өрүү өлүө суох этэ, таҥара айдаҕа. А. Сыромятникова. Иннин тымтыктанан (тымтык уматынан) көрбөт - кэлэр өттүгэр туох буолуон эрдэттэн билбэт, таайбат. ☉ Не прозревает, не может предугадать, предвидеть свое будущее
Иннин, тымтык уматынан, Эрдэтинэн көрбүт суох. Күннүк Уурастыырап
Киһи иннин тымтыктанан көрбөтүн курдук, оҕо да иннин уоттанан көрбүт суох. Ити кыыс, баҕар киһи буолуо... Д. Токоосоп
Тыый, ол мэник кыыс оҕо баҕайы хойут маннык буолуо диэн хантан тымтыктанан көрөөхтүөҕэй даҕаны. «ХС». Иннин ыл - кыай, хот, баһый; киһи тылын истэр оҥор, өрөлөспөт, мөккүспэт гын. ☉ Сломить кого-л.; заставить кого-л. признать себя побежденным
Көстөкүүнү айах атан саҥа таһаарбат чааһынан баҕас икки атахтаах иннин ылыа дии санаабаппын. Күннүк Уурастыырап
Балбаараны кытта хайа да бэйэлээх дьахтар этиһэн иннин ылбатах киһилэрэ. И. Никифоров
Нина, кырдьык дуо диэбиттии, соһуйан, уолу одууласта, онтон хайдах да утарылаһан иннин ылыа суоҕун өйдөөтө. «ХС». Иннинэн буолан - улгумнук ылынан, сөбүлэнэн; өһөспөккө, көнө сүнньүнэн. ☉ Послушно, с готовностью (делать что-л.). «Чэ, мэ, бу суругу кыладыапсыкка илдьэн көрдөр. Көрдүөн булан биэриэ. Бу кэннэ манна кэлэ сылдьыма, - сымнаҕас соҕустук саҥарда. - Хайа ол киһиҥ иннинэн буолан көрдүө үһү дуо?» А. Софронов
Дьоммун-сэргэбин кытта иннибинэн буолан, үлэлэстэрбин диэхтиибин. А. Федоров. Кини ийэлээх эрэ аҕатыгар иннинэн буолан таҥыннартарар... «ХС»
Иннинэн сирэйдээх - икки атах (атахтаах) диэн курдук. Иннинэн сирэйдээх Орто дойду урсунуттан Ордорбокко олохсуйда. Өксөкүлээх Өлөксөй
Икки атахтаах, иннинэн сирэйдээх Иирэр илбиһэ, хара кырыыһа, солото-сокуона суох буолбат. П. Ойуунускай. Иннэ-кэннэ биллибэт - чуолкайа туга-ханныга, дьүүлэ-дьаабыта биллибэт. ☉ Неопределенный, неясный, неизвестный
Эчи иннилэрэ-кэннилэрэ биллибэт дьон, ханарытан этэллэр оҥоробун. Болот Боотур. Иннэ-кэннэ суох киһи - туох да аймаҕа, оҕото-уруута суох киһи, аймахтарыттан соҕотоҕун эрэ хаалбыт киһи. ☉ Безродный, одинокий человек, бобыль
Хайдах эн туох даҕаны иннэ-кэннэ суох киһи курдук алыс кырыыгын, хайа былыргы төрүт хааммыт биир сурахтааҕа. МНН. Иннэ чугаһаан (кылгаан), кэннэ ыраатан (уһаан) <иһэр> - кырдьыбыт, өлөрө чугаһаабыт. ☉ Состариться, приблизиться к концу жизни (о стариках)
Биһиги көлүөнэ иннибит чугаһаан иһэр. Софр. Данилов
Устан иһэр сыллар баттааһыннарыттан Дуугун бэйэтэ кырдьан, иннэ чугаһаан, кэннэ ыраатан, омуһаҕа сиҥнэн иһэр. М. Доҕордуурап
Уһунукиэҥи санаабакка олорбуккун. Онтуҥ дьэ билбитиҥ, кэнниҥ уһаан, инниҥ кылгаан бүтэрэ бу ыган кэлбит. Н. Лугинов
Кэннибит уһаан, иннибит кылгаан, Кырдьан бардыбыт диэмиэххэ. Баал Хабырыыс
Кэннибинэн кэхтиэм суоҕа, иннибинэн чугуйуом (чугуруйуом) суоҕа! көр кэлин. Этэн баран кэннибинэн кэхтиэм суоҕа, иннибинэн чугуруйуом суоҕа! Ньургун Боотур
Окко түспүт оҥоһуум биллин, Сиргэ түспүт сэрэбиэйим биллин, Кэннибинэн эрэ кэхтиэм суоҕа, Иннибинэн эрэ чугуйуом суоҕа. П. Ойуунускай
◊ Илин аһаҕас дорҕоон тыл үөр. - саҥарарга тыл өрө көтөҕүллэн уонна иннин диэки баран үөскэтэр аһаҕас дорҕооно (саха тылыгар: и, э, ү, ө). ☉ Гласный звук переднего ряда (в якутском языке: и, э, ү, ө).
II
1. аат. Күн тахсар өттө, туһаайыыта. ☉ Восток (часть горизонта, где восходит солнце)
Кырдьаҕас бааһынай оҕонньор Чампарыын Саарга киирэн эппит: «Эн оҕоҕор сөптөөх дьахтар баар буолуохтаах мантан тус илин». Саха фольк. Сол күн бэрэссэдээтэллээх суруксут охсуспуттар үһү диэн хоту, соҕуруу, арҕаа, илин …… тыл-өс тарҕана түспүт. Күндэ
Бөһүөлэктэн тахсан тус илин диэки көс кэриҥэ сири бардаххына, сүөһү пиэрмэтигэр тиийэҕин. Н. Заболоцкай
2
даҕ. суолт. Күн тахсар өттүнээҕи. Восточный. Илин улуустар Иитимньилэрин тэрийбит Таатта хатын диэн баара. Өксөкүлээх Өлөксөй
Илин тумулга кини солооһуна сылтан сылга кэҥээн нэлэйэн иһэрэ. Амма Аччыгыйа
Марба олорбохтоон баран, тахсан илин өтөх диэки элэҥнии турда. Күндэ