санньыҥнаа диэнтэн дьаһ
туһ. Аллара бөһүөлэк диэки саҥата-иҥэтэ суох [көлөлөрүн] хаамтаран санньыҥнаттылар. В. Яковлев

санньыҥнаа диэнтэн холб. туһ. Онтон тураннар эмиэ хаамсан санньыҥнастылар. Тэки Одулок (тылб.)

аактаа диэнтэн атын
туһ. Сотору соҕус буолан баран, куһун былдьаппыт, аактаттарбыт Николай Николаевич санньыҥнаан тахсан барар. «ХС»

кут диэнтэн бэй
туһ. Ыстапаан аргыый аҕай санньыҥнаан туран, дьон испит чэйдэрин тобоҕуттан куттан истэ. А. Софронов
«Эмиэ хойутаан баран, тугу чэйдии олордомуй?» — диэн, кытыйатыгар суорат куттан сии түһээт, [Урууп] дьон хомуйа барда. Күндэ
2. Элбэх төлөбүрү биэр, туох баары барытын биэр. ☉ Платить слишком много, отдать все, что имеется
Ийэтэ эрэйдээх Эдэр ынаҕын этэттээн, Аҕам ынаҕын арыылаан, Куоратчыт киһиэхэ кутунан …… Саҥа ырбаахылаан сарахачытта. Өксөкүлээх Өлөксөй
Туох баарбытын барытын куттан туран атыыластыбыт. М. Попов

сыһ.
1. Улахан ыйааһыҥҥынан аллара диэки баттаан (хол., үктээ). ☉ Тяжело, грузно (напр., ступать)
Атах тыаһа ыараханнык үктэнэн хостон таҕыста. Амма Аччыгыйа
Пуд Ильич …… ыараханнык түөһүллэн оннуттан турда. Далан
Стёпа аргыый санньыҥнаан киирдэ. Олох маска ыараханнык олордо. М. Доҕордуурап
2. көсп. Киһи өйүн-санаатын баттыыр курдук, ыарыылаахтык, охсуулаахтык. ☉ Больно, тяжело, тягостно (реагировать на что-л.)
Кэпсээни ааҕан баран Микиитэ ыараханнык мунчааран олордо. Амма Аччыгыйа
Сүүрбэччэ сыл бостууктаабыт оҕонньорбун, үлэбиттэн уурайарбын ыараханнык саныыбын. С. Окоёмов
Дьахтартан түөскэ анньыллыбатах буолан ыараханнык да ылынным. «Сэмсэ»
Дьэбдьиэ бэйэтин хоһооннорун ааҕар. Кириитикэни, ыараханнык да буоллар, ылынар. «Кыым»
3. көсп. Улаханнык эмсэҕэлиир курдук, күүскэ (хол., ыарый). ☉ Тяжело, очень серьёзно, опасно (напр., заболеть)
Бэйэтин уончалаах уолчаана ыараханнык ыалдьан [балыыһаҕа] киирдэ. Амма Аччыгыйа
Үс чаас саҕана ыараханнык оһолломмут суоппары милииссийэ массыынатынан аҕаллылар. Н. Лугинов
Ийэбит Татьяна миигин ыараханнык оҕолонон баран хаана баран тута өлбүт үһү. ХБИДК
4. көсп. Күүскэ, ис-искиттэн дириҥник (хол., тыын). ☉ Тяжело, горестно, тяжко (напр., вздыхать)
Суолга сытар киһи сотору-сотору бэрт ыараханнык ынчыктыыр. Н. Якутскай
Татьяна Иннокентьевна кэргэнин санаан ыараханнык үөһэ тыынна. А. Никифорова
Анатоль ыараханнык бахсырыйан ытыыр. Л. Толстой (тылб.)
5. көсп. Ыарахан сыанаҕа, сыаналаахтык. ☉ Дорого
Мин бэйэ дьонугар, доҕотторбор ыараханнык сыаналыыр санаам суох. Суорун Омоллоон