нареч. 1) тяжело, грузно; ыараханнык үктээн хаамар он ступает тяжело, грузно; 2) перен. тяжело, серьёзно, опасно; ыараханнык ыарыйда он тяжело заболел; 3) перен. обидно, оскорбительно; тягостно, неприятно; ыараханнык этэҕин тебя тягостно слушать; 4) перен. тяжело, тяжко; ыараханнык ынчыктаа тяжело стонать; 5) перен. дорого; ыараханнык атыылаа продать дорого.

1) см. ыар 1; 2) перен. тяжёлый, трудный; ыарахан задача трудная задача; ыарахан тыл трудный язык (для изучения); 3) перен. разг. беременная (о женщине)-; ыарахан артиллерия тяжёлая артиллерия; ыарахан атлетика тяжёлая атлетика; ыарахан атахтаах тяжёлый на подъём; ыарахан илиилээх а) тяжёлый на руку (напр. при распилке дров или оперировании больного); б) делающий что-л. за большие деньги; рвач; ыарахан промышленность тяжёлая промышленность; ыарахан салгын тяжёлый, спёртый воздух.

сыһ.
1. Улахан ыйааһыҥҥынан аллара диэки баттаан (хол., үктээ). ☉ Тяжело, грузно (напр., ступать)
Атах тыаһа ыараханнык үктэнэн хостон таҕыста. Амма Аччыгыйа
Пуд Ильич …… ыараханнык түөһүллэн оннуттан турда. Далан
Стёпа аргыый санньыҥнаан киирдэ. Олох маска ыараханнык олордо. М. Доҕордуурап
2. көсп. Киһи өйүн-санаатын баттыыр курдук, ыарыылаахтык, охсуулаахтык. ☉ Больно, тяжело, тягостно (реагировать на что-л.)
Кэпсээни ааҕан баран Микиитэ ыараханнык мунчааран олордо. Амма Аччыгыйа
Сүүрбэччэ сыл бостууктаабыт оҕонньорбун, үлэбиттэн уурайарбын ыараханнык саныыбын. С. Окоёмов
Дьахтартан түөскэ анньыллыбатах буолан ыараханнык да ылынным. «Сэмсэ»
Дьэбдьиэ бэйэтин хоһооннорун ааҕар. Кириитикэни, ыараханнык да буоллар, ылынар. «Кыым»
3. көсп. Улаханнык эмсэҕэлиир курдук, күүскэ (хол., ыарый). ☉ Тяжело, очень серьёзно, опасно (напр., заболеть)
Бэйэтин уончалаах уолчаана ыараханнык ыалдьан [балыыһаҕа] киирдэ. Амма Аччыгыйа
Үс чаас саҕана ыараханнык оһолломмут суоппары милииссийэ массыынатынан аҕаллылар. Н. Лугинов
Ийэбит Татьяна миигин ыараханнык оҕолонон баран хаана баран тута өлбүт үһү. ХБИДК
4. көсп. Күүскэ, ис-искиттэн дириҥник (хол., тыын). ☉ Тяжело, горестно, тяжко (напр., вздыхать)
Суолга сытар киһи сотору-сотору бэрт ыараханнык ынчыктыыр. Н. Якутскай
Татьяна Иннокентьевна кэргэнин санаан ыараханнык үөһэ тыынна. А. Никифорова
Анатоль ыараханнык бахсырыйан ытыыр. Л. Толстой (тылб.)
5. көсп. Ыарахан сыанаҕа, сыаналаахтык. ☉ Дорого
Мин бэйэ дьонугар, доҕотторбор ыараханнык сыаналыыр санаам суох. Суорун Омоллоон

1. даҕ.
2. Улахан, ыар ыйааһыннаах. ☉ Имеющий большой вес, тяжёлый
   Ыарахан таһаҕастаах көлөлөр субустулар. Амма Аччыгыйа
   [Ыанньыксыттар] биэдэрэлэрэ ыарахан быһыылаах — сынньаннылар. Суорун Омоллоон
   Атахпар адаҕа саҕа аакка киирбит ыарахан бачыыҥкалаахпын. Ф. Софронов
3. ыар
4. 2 диэн курдук. Ыарахан олоххо түбэспиттэрин үрдүнэн, дьон күлэн күүгүнэһэллэр. Амма Аччыгыйа
   — Миигин илдьэ бар. — Ыраах, айана ыарахан. Далан
   Хас да ыарахан ыарыһахха систиэмэ туруоралларыгар соруйда. Н. Лугинов
   Хас да күн тигинэччи ыарахан үлэҕэ сырыттыбыт. М. Доҕордуурап
5. көсп. Киһи санаатыгар ордук күүскэ дьайар, самнары баттыыр, ордук ыар. ☉ Давящий на человека, тягостный, тяжёлый, угнетающий (разговор)
   Ыарахан кэпсэтии бүтэрин кытта, бары сэргэхсийэ, чэпчии түстүлэр. Амма Аччыгыйа
   [Бииктэр:] Өйдөө, бу былыргы андаҕар саамай ыарахан андаҕар. Суорун Омоллоон
   Арахсар диэн ыарахан суол. С. Ефремов
   Ол ынырык сурах Ыарахан аһыы дьайынан Ыарык-баттык буолан, Ыксары сабардаабыта. Күннүк Уурастыырап
   Тыла-өһө ыарахана бэрт үһү. Багдарыын Сүлбэ
6. ыар
7. 4 диэн курдук. Ол курдук кинини [Манчаарыны] ыарахан буруйунан буруйдаан, хара остуолбаҕа туруоран баран, уон биэс охсууга уураах таһаарбыттар. МНН
   Хас биирдии түгэҥҥэ наадалаах дакаастабыллары хомуйаннар, ыарахан буруйдаахтары арыйаллара. М. Попов
8. Чэпчэкитэ суох, үрдүк сыаналаах. ☉ Дорогой, дорогостоящий
   [Бырдаахап:] Хайа, оннук сүдү ойуун ыарахан соболоҥҥо, күтүр сыанаҕа кэлэр киһи буолуо эбээт. Н. Неустроев
   Ымсыырбычча, олус ыарахан сааны атыыласпыта. Н. Габышев
   Саҥа кэлбит табаар уруккуттан баар табаардааҕар сыаната ыарахан буолар. «Кыым»
9. ыар
10. 6 диэн курдук. Урут иһиллибит арыгы ыарахан сыта аҥылыс гыммыта. Далан
    Остуол аттыгар турар туустаах балык буочукатыттан ыарахан сыт саба биэрэр. Софр. Данилов
    Сыырастаах, эргэ хотон бэҕэһээ киэһээҥҥитин курдук, ыарахан сыттаах хойуу салгынынан көрүстэ. В. Яковлев
11. харыс. Хат, оһоҕостоох. ☉ Беременная
    Ыарахан сылдьан сайын куйаас баҕайы күн от мунньа туран «уутай» диирин өйдүүбүн эбээ. Суорун Омоллоон
    Маарыйа ыарахан буоларын ый аайы кэтэһэллэрэ, көһүтэллэрэ да, оҕо үөскээбэтэҕэ. Н. Якутскай
    Аҕабыт сэриигэ барарыгар алта ыйдаах ыарахан хаалбытым. В. Титов
12. калька. Модун, сүүнэ улахан, баараҕай күүстээх (массыыналарга, сэбилэниилээх күүстэргэ сыһыаннаан этэргэ). ☉ Относящийся к машинам или средствам вооружения большой мощности, силы, тяжёлый
    Ыарахан самасыбааллар …… ыар таһаҕастарын байытар баабырыкаларга тиэрдэллэр. И. Данилов
    Ыарахан оруудьуйалар сэнэрээттэрэ сири-халлааны дьигиһитэллэр. И. Егоров
13. аат суолт.
14. Ким, туох эмэ улахан ыйааһына; улахан ыйааһыннаах ким, туох эмэ. ☉ Что-л. тяжёлое; тяжесть (вес кого-чего-л.)
    Уҥа өттүгэр акыллыбыт уһун киһи олус ыараханы көтөхпүттүү чиҥ-чиҥник үктээн хаамар. И. Гоголев
    Быһата, үҥүү уга кыыл ыараханын кыайан уйбакка, эрдэ хар гынан хаалла. Н. Заболоцкай
    Сүгэһэрэ ыараханын үрдүнэн кини санна биирдэ да ибир гыммат, сүүһүттэн хааппыла көлөһүн тахсыбат. Т. Сметанин
15. көсп. Туох эмэ дөбөҥнүк хотторбот эрэйдээх, уустук өттө (үксүгэр э. ахс. тут-лар). ☉ Трудность, проблема, препятствие в чём-л., тяготы (обычно употр. во мн
    ч.). Учуутал үлэтигэр ыарахаттара үгүс, үөрүүтэ — кэмчи. Н. Лугинов
    Билигин эргиэни салайыы үгүс ыарахаттардаах. М. Попов
    Олоххо ыарахаттар урукку да өттүгэр, билигин да бааллар. «Чолбон»
    Соҕуруулууарҕааттан күүстээх тыаллаах, тымныы күн буолан, спортсменнарга ыарахаттары үөскэттэ. «Кыым»
16. көсп. Сыана үрдүгэ, чэпчэкитэ суоҕа. ☉ Высокая цена, дороговизна
    [Табаары] биэс уонча тыһыынчалааҕы ылан, түүлээххэ эргиттим да, онтуҥ быйылгы сыана ыараханыгар былыргы биэс эрэ мөһөөк тэҥэ буоллаҕа дии. Күндэ
    Арсыына хастыыный? Ээ, кэбис, ыарахана бэрт эбит. Н. Якутскай
17. көсп. Дьахтар иһигэр оҕо үөскээһинэ, дьахтар хат буолуута. ☉ Беременность женщины
    Тоҥ Уус хоһууна дьахтар ыараханын билэн аара быраҕан кэбиспит. «Чолбон»
    Ойоҕум миэхэ аан бастаан Хаарыан бастыҥ оҕобутунан Гаврюшанан ыараханын Билинэн баран симиттибитэ. Н. Некрасов (тылб.)
    ♦ Сыҥааҕа ыарахан көр сыҥаах
    Бу ырыынак ааныгар таксилар бааллар ээ. Хата, сыҥаахтара ыарахан соҕус буолуо. Р. Баҕатаайыскай
    Ыарахан атах- таах көр атахтаах. Күтүр өстөөх ыарахан атахтаах эбит, ол иһин бэйэтэ даҕаны туох аанньа киһи баарай. А. Софронов. Ойуун: «Ол ыарахан атахтаах киһи, ылыныа суоҕа», — диэн аккаастаан көрбүт. ИСА. Ыарахан илиилээх — чэпчэкитэ суох туттуулаах, ыарыһах үтүөрэн быстыбат (хол., хирург бырааһы этэллэр). ☉ Тяжёлый на руку (напр., про хирурга)
    Урут даҕаны баабысканы баламат, ыарахан илиилээх диир этилэр. Болот Боотур. Ыарахан киһи — киһини баттыыр-самнарар, туруору, дьиппиэн майгылаах. ☉ Человек с тяжёлым характером, тяжёлый человек
    Миигин көрдөҕүн аайы ыгар-хаайар. Бииргэ үлэлииргэ ыарахан киһи буолуо. Н. Лугинов
    Ыаллара кинини ыарахан киһинэн, ону ааһан өссө улахамсыгынан ааҕаллар. Р. Кулаковскай
    Бэрт ыарахан, нүһэр, ойуун аҥаардаах оҕонньор. Күрүлгэн. Ыарахан сутуруктаах — күүстээх, сууһарар охсуулаах. ☉ С сильным, сокрушительным ударом, с тяжёлой рукой
    Аччыгый уола ыарахан соҕус сутуруктаах буолуохтаах этэ ээ. В. Санги (тылб.)
    Ыарахан сыҥаахтаах — сыҥааҕа ыарахан диэн курдук (көр сыҥаах). — Маастары ыҥырыаҕы кэлэ охсоллоро биллибэт. — Бука, ыарахан соҕус сыҥаахтаах дьон буолуо. Далан
    Ыарахан тыыннаах — ыар тыын (тыыннаах) диэн курдук (көр ыар). «Абааһыттан арахтаҕым!» — диэн үөрдүм да этэ… Күтүр өстөөх күлүгэ тоҕо харатай, тыына тоҕо ыараханай? Ньургун Боотур
    Саҥа саата сууһарыылаах-тэбиилээх уонна ыарахан тыыннаах буолсу. Болот Боотур. Сааһырыыбыт, кырдьыыбыт бу билиҥҥи иннэкэннэ биллибэт ыарахан тыыннаах олоххо түбэстэ. Сэмсэ
18. Ыарахан хааннаах — тыйыс, кытаанах көрүҥнээх, дьэбир, дьиппиэн (киһи). ☉ Суровый, строгий, жёсткий (человек)
    Чип-чиҥ баҕайытык быһыта симириктээн көрбүт, уһун синиэллээх, ыарахан хааннаах эдэр комбат сулбу хааман кэллэ. Эрилик Эристиин
    Кини төрүт ыарахан хааннаах киһи дьиппиэрбитэ букатын атын гына ыаһырбыт. Р. Кулаковскай
    Мин кыыһым хаана-сиинэ ыарахан. ХКК
    ◊ Ыарахан бырамыысыланнас — улахан кыамталаах, баараҕай оҥорон таһаарар тэриллэри оҥорор, таҥар бырамыысыланнас. ☉ Тяжёлая промышленность
    Ыарахан бырамыысыланнаһы сүһүөҕэр туруорарга наадалаах үбү буллубут. В. Ленин (тылб.)
    Урут биһиги дойдубутугар ресурса ситэ тиийбэт этэ, онон социалистическай тутуу саамай наадалаах учааскаларыгар эрэ (ыарахан бырамыысыланнаска, оборуонаҕа) күүһү түмэргэ тиийиллэрэ. ЭБТ