сарахачый диэнтэн холб. туһ. Хараҥаччылар тоҕо күнү быһа Халлааҥҥа сарахачыһан Хатаасылаан тахсалларый, Хаһан аһыыр баҕайыларый? К. Туйаарыскай

мүчүҥнээ диэнтэн холб. туһ. Лейба хайдах хамнаммыттарын үтүктэн сарахачыйбытыттан дьон күлэн мүчүҥнэстилэр. Болот Боотур
Байыастар харахтарын кырыытынан көрө-көрө мүчүҥнэстилэр. А. Сыромятникова

куударалаа диэнтэн бэй., атын
туһ. Па, кыыһа бу утары сарахачыйан иһэр, куудараламмыт баттаҕа уон аҥыы үрэллэн хаалбыт. Н. Заболоцкай
«Куудараламмыт буола-буола уонна тугу да дьүүллээн билбэт!» — Ааныс иһигэр кыйахана санаата. Н. Заболоцкай

саҥа алл.
1. Сиргэниини, сиргэнэн-кэлэйэн абааһы көрүүнү көрдөрөр (аһаҕас дорҕ. араастык уһатан, уларытан, сүһүөҕү эбэн, көмө т., ордук сыһыан эб. холбоһон, иэйии араас дэгэтин, толбонун күүһүрдэн биэрэр). ☉ Выражает брезгливое отношение, отвращение к чему-л. (произносится с различной степенью длительности, может иметь слоговые наращения, соединяться со служебными словами и усиливать различные отрицательные эмоциональные оттенки и нюансы). Бу туох куһаҕан сытай, па-па! Па да паа, бу уол бадарааҥҥа түспүт! Пыы, ынах сааҕын тэпсибит!
□ Па, нохоо, дьэбэрэ уута буолбат дуо? Амма Аччыгыйа
2. Улаханнык сириини, мыыныыны, дьиибэргээһиннээх кэлэйиини көрдөрөр. ☉ Выражает пренебрежительное отношение, презрение к кому-чему-л., разочарование в ком-чём-л., недоумение. Па, ол диэхтээн! Па, бу дьүһүннээҕи кыайбаккын дуо? Па, олус кыра эбит!
□ [Кэргэнэ:] «Па, бу диэн булт дуо?» — диидии чыркымайы ылан оһох кэннин диэки бырахпыта. Н. Якутскай
— Саня, эн кэнники эргэ бардаххына, мин эйиэхэ сылдьар буолуом, — диибин. — Па! Күтүр эҥин-эҥини саҥаран. Ол эмиэ тугум эрэй, нохоо! Амма Аччыгыйа
3. Дьиктиргээһиннээх соһуйууну көрдөрөр (үксүгэр күүппэтэх өттүгүттэн туох эмэ баар буолуутуттан). ☉ Выражает сильное удивление, изумление (от какой-л. неожиданности)
Па, кыыһа бу утары сарахачыйан иһэр, куудараламмыт баттаҕа уон аҥыы үрэллэн хаалбыт. Н. Заболоцкай
4. «Куһаҕан, нэгэй, аанньата суох» диэн тыллар суолталарыгар туттуллар этигэн тыл. ☉ Семантический экспрессивный эквивалент слов «плохой, никуда не годный, никчёмный»
Уол сотору-сотору «па» диир, кини ол аайы ордук тэбиллэн иһэр. Амма Аччыгыйа
Хараҕын сабан көрдө да, па, утуйар уу диэн кэлси дуо. Софр. Данилов
Матырыйаалы ордорон иккилии бүк батарбытым аны «па» аатырар дуо?! Р. Баҕатаайыскай. Тэҥн. пахай
монг. паа

I
туохт.
1. Куһаҕан сыттанан буорту буол, үрэлин. ☉ Гнить, портиться
Бу куһу аны булуустуохха наада. Тута сытыйан хаалар. Далан
Чохулар, ардах чиэрбэлэрэ, улиткалар уонна да атын хамныыр-харамайдар өлөн сиргэ сытыйаллар. СТЫМ
2. көсп. Үрэлин-сатарый, самнан бар. ☉ Разложиться, деморализоваться, загнивать
Капиталистическай систиэмэ акылаата күн-түүн сытыйан, эмэҕирэн, сиҥнэн түһэн иһэр. С. Данилов
Үлэ манна барыта сытыйбыт, Үрэллии-сатайыы иитэ суох тахсыбыт. С. Васильев
Буржуазия кылааһа иһиттэн сытыйан эрэрин поэт эрдэ бэлиэтии көрбүтэ. СЛ-8
3. көсп., кэпс. Тыынар тыыннаах тулуйбат үлүгэрдээх усулуобуйатыгар, эрэйгэ, муҥҥа тутуллан өлөр уһукка тиий. ☉ Содержаться в гибельных для живого существа условиях, сгнить, пропасть
Эн биһикки курдуктар, ытыллыбатахпытына, сыылкаҕа сытыйарбыт чуолкай. Болот Боотур
♦ Биир сымыыт ханна сытыйбатаҕай! көр биир
Мин баҕарабын адьырҕалары көрсүөхпүн, Биир сымыыт ханна сытыйбатаҕай?! С. Данилов
«Биир сымыыт ханна сытыйбатаҕай» диэн саха киһитэ мүччүргэннээх күнүгэр туттар өһүн хоһоонун өйдөөн ылла. Н. Заболоцкай
Сытыйа бай — сыта бай диэн курдук (көр бай I). Уол ол харчытынан кулуннаах биэни, үс ынаҕы, биир атыыр кунаны атыыласпыт. Дьэ, онтон ыла сытыйа байан барбыт. И. Гоголев
[Кытаховтар саамай силистэрэ] үргүбэтэх бултаах үрэх баһа дойдуга сылгынан, ынаҕынан сытыйа байан олорор. «ХС»
ср. тув. чыды ‘тухни, воняй’, ДТС йыды ‘пахнуть, испускать запах’
II
туохт. Ууга, ардахха, сииккэ илий, уу буол. ☉ Промокнуть (насквозь), намокнуть
Кинилэр начаас үлүгэр баттахтыын, таҥастыын ибили сытыйан хааллылар. Суорун Омоллоон
Таһыттан Өлөксөөс кыыс киирэн кэлэр, ардахха баттатан, таҥаһа-саба дэлби сытыйбыт. А. Бэрияк
Таҥаһым ибили сытыйан, мууһунан хаарыйталыыр. М. Доҕордуурап
Витя ийэтэ тикпит маа бэйэлээх этэрбэһэ сытыйан, төбөтө салтайан таҕыста, ыараан хаалла. Н. Заболоцкай
III
эб. Дьүһүннүүр сыһыат туохтуурдары кытта саҥарааччы кыыһыран, сэнээн, аанньа ахсарбат сыһыанын көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастием на -а выражает пренебрежение, презрение, злобу говорящего
Хара сордоох, аппайа сытыйбыт, абыранныҥ дуо, көр ити? Амма Аччыгыйа
Саргы хотууска дьэ хомотто даҕаны! Сарахачыйа сытыйан, барыта киниттэн. Н. Лугинов
Оҥойо сытыйбыт кыараҕас түннүктэринэн күн уота тыккыраан киирэн дьиэ иһин үдүк-бадык сырдатар. Ф. Постников