туохт., поэт. Дьиэнэнуотунан хааччый, дьиэлээ. ☉ Обеспечить, наделить жильём
[Саха Саарын тойону] Кырымах хаар түспэтэх, Кыһын диэн кэлбэтэх, Самаан сайын саргылаабыт Сандал маҕан дойдуга Ооҕуй бараан ордуулаан Олохтообуттара эбитэ үһү. П. Ойуунускай

1. сыдьаай I диэн курдук. Күн саһарҕата уоттанан истэҕин аайы, чочумаас төбөтө араас күлүмүрдэс өҥүнэн оонньоон, сырдаан, сыдьаайдаан истэ. Т. Сметанин
   Эмискэ таһыттан Эдэркээн кыыс ойон киирдэ, Дьиэ иһэ сырдыы түстэ, Үөрдэ, күллэ, чаҕылыҥнаата, Үксү кэпсээтэ, сыдьаайдаата. С. Васильев
2. поэт. Сырдаан көстөр курдук сыдьаайдаах оҥор. ☉ Озарять
   Кырдьык киһи дууһатын Сардаҥалаах сыдьаайдыыр, Тыйыс, ыар да дьылҕатын Туруулаһан саргылыыр. М. Ефимов

даҕ.
1. Уһун, уһуннук намылыйан түспүт. ☉ Длинный, свисающий
Ол онно намылхай А ар ы м а х ат ы ҥнар, Киэҥ, холку буолуоххун Кэҥээ! — диир курдуктар. С. Данилов
[ Оҕо биһигин] ыраах ойуурга илдьэн, саамай үчүгэй мас намылхай лабаатыгар ыйаан кэбиһэллэр. А. Сыромятникова
Нэлим сиэллээх, Намылхай кутуруктаах, нанаҕар түөстээх. Саха нар. ыр. II
2. Биир тэҥ, унаархай, холку, нарын (куолас, ырыа туһунан). ☉ Тихий, нежный (о голосе)
Даарыйа эмээхсин намылхай саҥатынан уолун бардам быһыытын намырата соруммата. Амма Ач чыгыйа. Ыалдьыт ах бара түстэ. Сотору намылхай куолаһынан ыйытта. Д. Таас. Намылхай ырыаны намыын тыал арыаллыыр, Сайаҕас санааны Саргылаан кынаттыыр. И. Сосин

I
1. даҕ.
1. Хас да суолга, хас да көрүҥҥэ арахсар. ☉ Разный, различный, разнообразный
Клумбаҕа араас кыһыл, күөх өҥнөөх сибэккилэр долгуһа тураллара. Амма Аччыгыйа
Биир күн устатыгар мин төһө-төһө араас эгэлгэни көрдүм! Суорун Омоллоон
Өтөрүнэн ыал олохсуйбатах, булчут эрэ сылдьар, үрэх баһа дойду — араас булт-алт, кыыл, саһыл уйата. М. Доҕордуурап
Мин оскуолабар опытнай учаастак тэрийэн, араас үүнээйилэри үүннэриэм. С. Ефремов
2. Ханнык эрэ бэлиэнэн уратылаһар, тугунан эмэ арахсар. ☉ Различающийся по каким-л. признакам, отличающийся чем-л.
Араас саҥалаахпыт, быһыылаахпыт, дьүһүннээхпит. Амма Аччыгыйа
Биһиги тыаларбытыгар көҥдөйгө төрөөччү сүүрбэ араас көтөр кынаттаах баар. Далан
Араас суол массыыналары көрбүтүм. Идэбинэн сайынным диэххэ сөп. С. Ефремов
Саргылаан түөрт сыл устатыгар үгүс араас омук устудьуоннарын кытта бииргэ үөрэммитэ, бииргэ сылдьыбыта. Софр. Данилов
3. Эҥин-эҥин, киһи үөйбэтэх-ахтыбатах. ☉ Всякий, всевозможный, какой можно себе представлять
Онуоха айылҕа бэйэтигэр баар араас күүстэри баһылаан, үөрэх күүһүнэн айылҕаны кыайыы ситиһиллибитэ уонна ситиһиллэ турар. М. Доҕордуурап
Бу манна мин төбөбөр араас санаалар кииртэлиир буолаллара, ол аайы туох эрэ биллибэттэн дьиксинэн сүрэҕим хамсыыр буолар этэ. С. Ефремов
[Ньукулаас] Туркулаах үрэҕэр эдэр эрдэҕиттэн абаҕатыныын бултаабыт араас түгэннэрин санаталаата. С. Никифоров
2. аат суолт.
1. Ол-бу, эҥин барыта. ☉ То-сё, всякая всячина
Кини бэрт дириҥник арааһы толкуйдуурга дылы гынар. Амма Аччыгыйа
Мин эмиэ бу сквери таптыыбын, Дуоһуйа хаһыат ааҕабын. Арааһы аттара саныыбын. Ээлдээл да буолан хаалабын. Баал Хабырыыс
Аҕаа, эн тускунан дьон арааһы саҥарара истиэхпэр олус куһаҕан. С. Ефремов
2. мат. Көҕүрэтии түмүгэ. ☉ Результат, итог вычитания
Арааһы эбэргэ маҥнай көҕүрэтиллээччини эбиэххэ уонна ол түмүгүттэн көҕүрэтээччини көҕүрэтиэххэ сөп. БАН А
♦ Араас (арааһынай) буол — сиэри-майгыны сүөргүтүк кэһэрдии тутун. ☉ Вести себя неприлично, неэтично, дать повод людям осудить себя
«Пахай, бачча кырдьан баран араас буолан», — Катя күлэн кэбистэ уонна Пуд Ильич күөйэ туппут илиититтэн мүччү көппүтэ. Далан
«Мирон!? Иирбит, биитэр Холуочуйан араас буолар. Тур!» — диир, кэрэ бэйэтинэн Туруору көрөн турар. С. Данилов. Араас диэ — ол-бу сымыйаны, буолары-буолбаты кэпсээ. ☉ Рассказывать всякую неправду, несуразицу
Кыайар уола араас диэҥҥин! Оттон ойоҕуҥ өйүөлэн диэбэтэҕэ дуо? Н. Неустроев
Ону баара араас диэн куттааннар, айыы да, манна [алааска] туох кэллэҕин? Н. Заболоцкай. Уон араас буолума көр уон. Эҥин араас буолан көр эҥин
◊ Уон араас көр уон
II
ситим т., кэпс. Өскөтүн, өскө (туох эмэ оҥоһуллар усулуобуйатын көрдөрөр). ☉ Если (выражает условие совершения какого-л. действия)
Араас мин таптыыбын да, сокуон буолуох тустаах. Н. Неустроев
Араас эн киһи тылын истибэккин да, биһиги эйигин мунньахха көрүөхпүт. С. Ефремов
III
төһө ахс. аат., кэпс. Биир (ахсааны ааҕыыга). ☉ Один (в счете чего-л)
Дьарыпылаан [киһи аата] биир кирпииччэни ылан баран: «Чэйиҥ, оҕолоор, — араас, дыбаа!». С. Ефремов

I
аат. Дьиэ-уот ис көстүүтэ, тэрилэ. ☉ Общий внутренний вид жилища, его убранство
Дьиэлэр хоруобуйалара ситэн, ис барааннара оҥоһулларын кытта Иван уус, Лука бэйэлэрин дьиэлэригэр көһөн киирдилэр. М. Доҕордуурап
Дьиэ ис бараана үчүгэй тээбириннээх. И. Бочкарев. Музей салалтата бу дьиэни «Олоҥхо балаҕана» диэн ааттаабыт. Билигин дьиэ ис бараанын оҥороору бэлэмнэнэ сылдьаллар. «ХС»
Дыбарыас ис бараана эмиэ ымпыгар-чымпыгар тиийэ толкуйданан таҥыллыбыт. «Кыым»
♦ Алаһа бараан дьиэ көр дьиэ
Айыллан үөскээбит Аан ийэ дайдым, Аламай маҥан күнүм, Алаһа бараан дьиэм Быдан дьылларга Быралыйа бырастыыларыҥ! П. Ойуунускай
Кинилэргэ [уоллаах кыыска] соргуну баҕаран, Алаһа бараан дьиэлэригэр, бу, Сүүс киһи сүбэлиир алгыһынан Сүрэхтэригэр уоту отуннубут. Р. Баҕатаайыскай
Ийэ бараан дойду көр дойду. Эдэр ыччаттарым, Эрэллээх дьоннорум Ийэ бараан дойдуларыгар Эргийээхтээн кэлбиттэрин Эҕэрдэлээх тылбынан Эрчийдэҕим буоллун! Саха нар. ыр. III. Көй бараан уйа фольк. – көрүлээннарылаан, көччүйэн улааппыт дьиэ-уот, сир-дойду. ☉ Родимый дом, родимое гнездо, где прошли детство и юность
[Үрүҥ Уолан:] Сирим симэҕэ Сириэдийэн тахсыбыт. Көрдөөх-нардаах Көй бараан уйабытын Үөһээ дойдуттан Үргүөр үргүйбэтин, Аллараа дойдуттан Аргыар аргыйбатын. П. Ойуунускай. Байдам тутуу, Барылы кэскил, Баай Барыылаах, тойон эһэм! Көй бараан уйабытын Көрөн таҕыс, Аал уоппутун, Алаһа дьиэбитин анааран аас. Саха фольк. Кэрис бараан дьүһүннээх, кэлтэгэй ыйдаах фольк. – олоҥхоҕо Аллараа дойдуну хоһуйар уустук кубулуйбат эпиитэт. ☉ Постоянный эпитет, который используют при описании Нижнего мира в олонхо
Кэлэҕэй киһи кэлэҕэйдээн Кэлтэрэҥнии турарын курдук, Кэлтэгэй кэрис бараан ыйдаах [Аллараа дойду]. П. Ойуунускай
Кэрис бараан дьүһүннээх Кэлтэгэй ыйдара-күннэрэ Түҥнэри эргийэннэр, Түүннэри-күннэри Ытыс таһыйар Ыас хараҥа буолла. Ньургун Боотур. Ньүдьү бараан дьүһүн фольк. – кытаанах, суостаах, кырыктаах көрүҥ (олоҥхо бухатыырын туһунан). ☉ Жесткий, суровый, внушительный вид (о богатыре в олонхо)
[Ньургун Боотур] Найҕа былыт курдук Наахара хааннанна, Ньүдьү бараан дьүһүннэннэ, Сирэйиттэн-хараҕыттан Сиэрэ уота Сирдьигинэччи тоҕунна. П. Ойуунускай. Ооҕуй бараан ордуу фольк. – бухатыыр олорор дьиэтин-уотун хоһуйуу. ☉ Описание жилища богатыря
[Саха Саарын Тойону] Кырымах хаар түспэтэх, Кыһын диэн кэлбэтэх, Самаан сайын саргылаабыт Сандал маҥан дойдуга Ооҕуй бараан ордуулаан Олохтообуттара эбитэ үһү. П. Ойуунускай
Орто туруу бараан дойду көр дойду. Чыпчылыйыах бэтэрээ өттүгэр Орто туруу бараан дойдум Ураанай кус туоһахтатын курдук Туналыйа көстөн кэллэ. Саха фольк. Үктээтэр өҕүллүбэт, Баттаатар маталдьыйбат Орто туруу бараан дойду Тупсан, торолуйан үөскээбитэ эбитэ үһү. С. Васильев
Дьэ, сэгэрдээр! Орто туруу бараан дойду Дьоллоох уйгу быйаҥ олоҕуттан Туораан хаалар Хомолтото бэрт буолаарай. Өксөкүлээх Өлөксөй. Суо бараан дойду – улахан, дьоһуннаах, аатырбытсураҕырбыт дойду. ☉ Большая, знаменитая, широко известная страна
Суостаах суодаллаах Һуун омук сэриилэрэ Суо бараан дойдулары титирэтэр. С. Данилов. Суо бараан сорук – улахан суолталаах, дьоһуннаах илдьит. ☉ Важное поручение, имеющее большое значение
Кимтэн кииннээх Халлаан даллан өксөкүтэ Таҥнары сабардаатыҥ диэтэргит, Уулаах былыт уугуйдаах Уйуллаан Куо тус бэйэбинэн Суо бараан соруктанан кэллим. П. Ядрихинскай. Туруу бараан дойду фольк. – уйгулаах олохтоох Орто дойдуну ойуулааһын. ☉ Живописание богатого, изобильного Среднего мира
Тоҕус иилээх-саҕалаах Туруу бараан дойдум Долгун туонатыгар Олорсо сылдьаммын, олоҥхолоон да көрүүм. Саха нар. ыр. III
Туруу бараан дойдубун, Торҕо томороон халлааммын Тунаарар иитин одуулаан Тус илин хайыһан Туһаайа көрөн турбутум. С. Зверев
Туруу бараан дойдум Туналыйар туоһахтатыгар Бухатыыр үөскүөх, Буойун олохсуйуох Улуу толооно Олоҕурбута эбитэ үһү. С. Васильев
Кини [Чиэнэ] иннигэр киҥкиниир киэҥ халлааннаах, онон-манан уһулута ойон тахсыбыт улуу хайалардаах, көстөр-көстүбэт күөх саҕахтаах туруу бараан дойду чураадыйа луҥкуран сытта. И. Данилов. Түлэй (түлүк, түмэн) бараан түүн – дьон кытаанахтык утуйар түүн үөһүнээҕи кэми ойуулааһын. ☉ Описание глубокой ночи, когда люди спят крепким сном
Төгүрүк мөҥүөн сирбит Түлэй бараан түүнүн Төлө анньан, Чаҕыл күндээр күн Кылбайан таҕыста. Р. Баҕатаайыскай
Түмэн бараан түүҥҥэ Түҥ-таҥ түһэн, Түлэс-балас бардахпына, Түҥнэстигэс түүллэри Түһэтэлиир буоллаҕым үһү. А. Софронов
Түптэ сааллан саа тыаһа Ыраах эҥсэн түспүтэ, Түлүк бараан түүн үөһэ Кыргыс уота күлбүтэ. В. Чиряев
◊ Хара бараан – 1) харатыҥы, харатыҥы кыыһаан (сирэй). ☉ Смуглый
Кини хара бараан буолан баран ис киирбэх сирэйигэр мэлдьи муҥура суох дьол сылаас кыыма сыдьаайара. Н. Лугинов
Ийэтэ уолчаанын хара бараан дьүһүннээҕин иһин таптаан Харачаан диэн ааттыыр. «ХС»
Хара бараан кыыс ахтар хараҕа мичилийэ, Күн-түүн ыраатар Күндү сэгэттэйин. С. Данилов; 2) көсп., поэт. улам хараҥаран иһэр; хараҥа. ☉ Описание постепенно наступающей темноты
Бэс ыйын Бэртээхэй кэмигэр Хара бараан түүнүм Халбарыйа устуута, Аан ийэ дойдум Айманан уһугунна. Нор. ырыаһ. Килбиэн көмүс күммүт Кэрии тыаҕа түстэ
Хара бараан түүммүт Хойдон ыараан истэ. М. Тимофеев
II
1. аат. Хойуу будьурхай түүлээх, токур муостаах кэбинэр кыра дьиэ сүөһүтэ. ☉ Баран
Бу киэҥ истиэп тухары Муссерен сүүһүнэн ааҕыллар барааннара үөр-үөрүнэн төттөрү-таары кырылаан көстөллөрө. Эрилик Эристиин
Бөрө барааннарга эрэ тойон ини. Амма Аччыгыйа
Дьоҥҥо тарҕатарга анаан сибиинньэ, хоруолук, бараан тупсаҕай боруодаларын үөскэтэллэр. И. Данилов
2. даҕ. суолт. Бараан тириититтэн (түүтүттэн) оҥоһуллубут. ☉ Бараний, овчинный
Күөх былааччыйалаах, кылгас бараан сонноох, сэлтэкэччийбит кыра кыыс миэхэ сулбу хааман кэллэ. Амма Аччыгыйа
Бурхалей ылан эргэ бараан бэргэһэни кэтэн көрбүтэ, кини бааччахтаах төбөтүгэр сөп түбэстэ. Эрилик Эристиин
Арай биирдэ Миимээн оҕонньор үүтээнигэр аан туманы кытта бараан тулууптаах күтүр улахан киһи бэрис гына түспүт. И. Данилов

туохт.
1. Туохха эмэ туһанарга наада буолбуту, сүппүтү көрдөөн таба түс, сит, баар гын эбэтэр таба көр. ☉ Отыскивать, обнаруживать, приобретать то, что нужно, потребно для использования, а также находить то, что исчезло или пропало
Хантан эмэттэн от булларбын диэн, күрүөнү тула кэрийэн көрдө да, бүтүн сыа хаартан ураты туох да үктэммэтэх. Н. Заболоцкай
Гурьянов биһикки сарсын сытар саҥа позициябытын булан бэлэмнии бардыбыт. Т. Сметанин
Уол оҥочолоох аргыһы булан, Уҥуор туораары тэриннэ. С. Васильев
Бу курдук дьүдьэйэн, аһыыры-таҥнары булбакка муҥу көрө сылдьыахтааҕар биһиэхэ оҕо буолуҥ. Эрилик Эристиин
Сүрэҕи уматар ырыаһыт чыычаахтар Ардахтаан ыллаабат буоллулар; Сүөгэйдээх минньигэс тырымныыр тыллаахтар Ах баран саһар сир буллулар. Күннүк Уурастыырап
Хайа, алмааһы булууһубут дуо? Н. Габышев. Омоҕой баай мааны кыыһа …… сүтэн хаалбыт. Ону үс сыл тухары көрдүүллэр да булбаттар. Саха фольк.
△ -ан сыһыат туохтуур форматыгар (үксүн хоһулаһан) «куһаҕанын, төттөрүтүн талбыкка дылы» эбэтэр «чуолаан туран, чөкө бааччы» диэн суолталарга туттуллар. ☉ В форме деепричастия на -ан употребляется в значениях «не придумать ничего лучшего, как...» и «именно»
[Буҕарҕана:] Алаатыка! Булан-булан таллаххыт көтөр саамай туолката суоҕун. Саха фольк. Булан-булан барбыт ыалыҥ тиэрэтин. Болот Боотур
Туох санааттан булан-булан мин сааппыттан уордугут? Эрилик Эристиин
△ Туох эмэ наадалааҕы, туһалааҕы таба хаамп. ☉ Набредать, наезжать на кого-что-л. нужное, полезное, находить
Икки түүннээх күнү быһа айаннаан, эрэйдэнэн бартыһааннар этэрээттэрин буллум. Т. Сметанин
Ойуур иһинэн манна кэлэр кыра суолу булан кэллибит. С. Ефремов
Биирдэ бөтүүк Биһирэмнээх күнүгэр, Чаампы аннынааҕы Чалбах уутун булан, Күөкэҥнии-күөкэҥнии Күлүгүн көрүммүт. Күннүк Уурастыырап
△ Сорох ураты ситимнэргэ үгэргээһин ис хоһоонноох туттуллар. ☉ В некоторых оборотах употребляется с ироническим смыслом и соответствует по значению русскому «найти» в выражениях нашел дурака, нашел на кого валить вину и т. п. Иллэҥи миигин булан соруйаҕын. Харчы эрэ туһугар сылдьар киһини булбуккун дии
□ Аччыгы миигин булан аһатан абыраары гыммыккын дии! Амма Аччыгыйа
[Ааныка:] Аны кимнээхпит кэлэн манна чупчуруһар сир булбуттарый? С. Ефремов
△ Туох эмэ чугас эбэтэр кэлин доҕоруҥ, олоҕуҥ аргыһа буолуох киһигин түбэһэ көрүс. ☉ Встречать где-л. близкого чем-л. себе человека или своего будущего друга, спутника жизни, находить
Уруубун булбут кэриэтэ Олус үөрдүм бу мантан. Баал Хабырыыс
Мин сырдык тапталбын, Мин хоһуун хотойбун Булбутум, сэгэрдэр, Бу өрүс биэрэгэр. С. Данилов
Семен мин бу дойдуга булбут саамай истиҥ, саамай эрэллээх доҕорум этэ. Софр. Данилов
△ Баартан талан туохха эмэ анаа, тал. ☉ Выбирать кого-что-л. для чего-л., находить
Хонуу көтөрүнүүн, Уу көтөрүнүүн Ордук элбээн мустубуттар, Саҥа тойону булаары Сахсыһан барбыттар. С. Васильев
△ Тугу эмэ (хол., буруйу) оҥорооччуну тустаан арый, туохха эмэ тустааҕы ый, чопчу быһаар. ☉ Устанавливать, выявлять (напр., виновного в чем-л.), определять кого-л. кем-л., находить
Луха буруйдаахтары булаары муҥнана сатаата. Амма Аччыгыйа
Тэрийээччилэри, кигээччилэри булан, эрдэтинэ оскуолаттан үүртэлиэххэ наада. Софр. Данилов
Эһиги холкуоска стахановецтар бу бааллар диэн чорбоччу тутан булар ыарахан буолла. М. Доҕордуурап
△ Тугу эмэ гынарга бириэмэтэ таһаарын, быыстан; туох эмэ ыккардыгар оҥорон хаал. ☉ Уделять время между основными делами чему-л., находить; успеть сделать что-л. за какой-л. промежуток времени. Бириэмэтэ булан бара сылдьаар
□ Маайыс быыс буллар эрэ хомуһунан оонньуур. Амма Аччыгыйа
Хайдах да түгэн булан саҥа таһааран хааллахха сатанар. Н. Заболоцкай
Омуннаах муҥутаан, [омуннаах оҕо] дьиэни аанынан киириэх бокуой булбата быһыылаах. Дьиэлэрин уҥа түннүгүн хааһынан тобулу оҕуста. П. Ойуунускай
2. Бэйэҕэр ситис, тигис, түбэс (туох эмэ кэскилгэ эбэтэр, төттөрүтүн, эрэйгэ-муҥҥа). ☉ Получать, обретать для себя (напр., свободу, счастье или, наоборот, какие-л. муки), находить. Көҥүлү бул. Сырдык кэскили бул
□ Бу дьолу, көҥүлү, күн Ийэ дойдуну Буурҕалаах охсуһуу уотугар булбуппут. Күннүк Уурастыырап
Бу биир тылы ыпсаран эппэт киһи... Кинини кытта кэпсэтэн да киһи буоссаны булан ылбат киһитэ. Амма Аччыгыйа
[Хоодуотап:] Онон киһи ханна да баран биһиги холкуоспут иһигэр кырдьыгы булбат. С. Ефремов
[Далбарай:] Бэйэтэ эрэйи-буруйу була сатыыр. Н. Неустроев
△ Сорох тардыылаах аат тыллары кытта ситимнэстэҕинэ: «туох эмэ сөптөөх туругу, балаһыанньаны ылын» диэн ис хоһоонноох. ☉ В сочетании с некоторыми притяжательными существительными имеет значения «находить (нужное место, положение)»; «приходить (в какое-л. состояние, напр., пойти на лад)»; «приобретать (какое-л. качество)». Оннугун бул. Өйгүн-төйгүн бул. Сүһүөххүн бул
□ [Бадин:] Дорооболоруҥ, табаарыстар! Чэ, олоххутун булан олоруҥ. С. Ефремов
Семен Иванович кэнники кэмнэргэ санаабыт санаата бу киэһэ олоҕун булла. Т. Сметанин
Ыллыктаах кэпсэтии кэмниэ-кэнэҕэс сүнньүн дьэ булан, үлэхамнас ымпыгын-чымпыгын ырыттылар. С. Федотов
Ийэ буор сирбитигэр, айыллыбыт аан дайдыбытыгар, Силлиэ-буурҕа охторбот, сиҥнэн-охтон биэрбэт Силиспитин үүннэрэн, тирэхпитин буллубут. П. Ойуунускай
3. Өйгүнэн тугу эмэ тобул, оҥор, ай. ☉ Придумывать, приобретать что-л. путем размышлений
Фашист сыабын хампарытар суолу булла словак уола. Эллэй
Мин оҕо эрдэхпиттэн сүөсүһүт үлэтин чэпчэтэр ханнык эмэ суолу булбут-тобулбут киһи диэн баҕа санаалааҕым. Г. Угаров
Оту тыраахтарынан кыдамалыыр саҥа ньыманы булан, үлэ таһаарыытын тоҕус төгүл үрдэттилэр. И. Данилов
Ээ, дьэ, маладьыас! Сөп сылтаҕы булбуккун. Н. Якутскай
△ Тугу гынаргын эбэтэр тугу хайдах гынар сөбүн быһааран өйдөө, быһаар (үксүгэр буолб., мэлдьэх. ф-ҕа). ☉ Придумывать, соображать, как поступить, как отреагировать на что-л. или принимать решение о чем-л., находить, решать (обычно употр. в отриц. ф., оборотах)
Куока тугу гыныан булбата. Суорун Омоллоон
Макар хайдах да буолуон булбат. Дьүөгэ Ааныстыырап
Тиэтэйбит омунугар уолчаан итинтэн атын тылы кыайан булан эппэккэ өрүтэ тыына турда. Софр. Данилов
△ Санаа, өй, толкуй диэн тыллары кытта ситимнэстэҕинэ «тугу эмэ оҥорор санааны ылын» диэн суолталаах. ☉ В сочетании со словами санаа, өй, толкуй имеет значение «мысленно решать сделать что-л., задумывать, надумывать»
Хайа, туох буолла? Аны санаа булан баран хаалыа. Н. Заболоцкай
Соһуччу туох эрэ саҥа толкуйу булбут киһи быһыытынан Мундербек дьорҕойдо: «Ол турар яблокоттан уоран аҕал эрэ». Эрилик Эристиин
△ -ан сыһыат туохтуур форматыгар «сатаныа да суоҕу сатаан, тобулан өйдөөн» эбэтэр «сымыйанан оҥоро сатаан» диэн суолталарга туттуллар. ☉ В форме деепричастия на -ан употребляется в значениях «проявлять необыкновенное умение, сноровку в достижении чего-л.» и «выдумывать что-л. невероятное, неправдоподобное»
Ол иһин! Кини киһи булан сылдьыахтаах этэ. Н. Лугинов
[Иван Степанович:] Бэл, кини ытылла тахсан баран, ыксаабакка, сатаан булан куоппута. С. Ефремов
Эҥсэн дириҥ номохтоохтук …… Оҕонньорбут лоп курдук Сатаан булан саҥарар, Саас-сааһынан таһаарар. Күннүк Уурастыырап
Итирэн бастара чэпчээбит Кулаактар син булан этэллэр: «Биһигини олоҕу түстээбит Дьоннору, тэйитэн эрэллэр», — дэһэллэр. Эрилик Эристиин
△ Төрөөбүт диэн тылы кытта ситимнэһэн «киһи көһүппэтэҕин курдук ойуччу үөскээн» диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ В сочетании со словом төрөөбүт употребляется в значении «составлять неожиданное исключение (в унаследовании родительских качеств)»
Маша майгыта үчүгэйинэн бар дьонугар бэркэ таптатар, кинини Андырыйаантан булан төрөөбүт оҕо дииллэр. М. Доҕордуурап
Тууһут Ньукулайы даҕаны киһи билэрэ …… Бэрт сымнаҕас, сытыары киһи этэ. Дьэ оннук киһиттэн булан төрөөбүт оҕо эбит. «ХС»
△ Тугу эмэ ааҕан-суоттаан эбэтэр ырыҥалаан быһаар. ☉ Определять путем вычислений или разбора, находить. Икки чыыһыла сууматын бул. Тыл төрүт олоҕун бул
4. Кимиэхэ-туохха эмэ туох эмэ баарын арый, көрөн бэлиэтээ, өйдөө. ☉ Замечать, обнаруживать у кого-чего-л. что-л. (напр., недостатки), находить. Омсотун бул. Дьиэктэ бул
□ [Маайа:] Мин сөптөөх алҕастары булан эппитим. С. Ефремов
Кини сахалартан наар үчүгэй эрэ өттүн көрдүү, була сатыыра. Суорун Омоллоон
Уоруйах бастыҥа. Ол эрээри иитээччилэр кинини кыайар, киһи оҥорор уйан өттүн булбуттара. Н. Заболоцкай
5. Кими-тугу эмэ кимтэн-туохтан да ордук ордор эбэтэр хайдаҕынан эмэ аах, сыаналаа, ордук сир (сүнньүнэн буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Считать кого-что-л. самым лучшим или самым худшим, находить (употр. в основном в отриц. ф.)
Үлэттэн ордук киһи олоҕор улахан суолталааҕы кини булбат. Суорун Омоллоон
Үтүө-мааны доҕорбор, Үрүҥ көмүс туллукпар Хоту халлаан анныттан Холооннооҕу булбатым. Баал Хабырыыс
6. Ханна, туохха эмэ тиийэн кэл, тиий. ☉ Приходить, приезжать к какому-л. месту, достигать чего-л.
Верхоянскай хребет арҕаһын булуоххар диэри …… наар өрө дабайан айанныыгын. Н. Заболоцкай
Киһи дьоллооҕо эрэ буоллаххына, өрүс уҥуоргутун булуоҥ. А. Федоров. [Нуучча норуота] Саха омугу саргылыыр санаанан Өлүөнэ биэрэгин булбутуҥ. Эллэй
△ Ханна, туохха эмэ эрэйинэн нэһиилэ тиий. ☉ С большим трудом добираться до какого-л. места, предмета, добредать, доходить
Сүүс миэтэрэ сиргэ уҥа-уҥа түүннээх күн сыылан, сарсыарда күн тахсыыта сонуок саҕатын булбута. Суорун Омоллоон
Хата, Байыкка, төһө да эр киһи аатырдар, бэрт өр астаһан оҕус арҕаһын булла уонна оҕуһун уу диэки салайан кэбистэ. Н. Заболоцкай
Хонук сирбин араччы буллум. Амма Аччыгыйа
△ көсп. Ханна, туохха эмэ киир, киирэн бүк; тиий. ☉ Забираться, забиваться куда-л., прячясь от чего-л. или для покоя; падая, опускаясь, достигать чего-л.. Хорооҥҥун бул. Муннугу бул. Уу түгэҕин бул
□ Дьиэлээх дьахталлар, бөрүкүтэ суох быһыы тахсан эрэрин билэннэр …… хаҥас диэки хоһу буллулар. И. Никифоров
Өйдөөх кыыл [эһэ], кинилэр ууларын алдьатыан баҕарбакка, тыатын булбут. Н. Заболоцкай
Тойонноро киирбититтэн чаҕыйбыт хамначчыттар муҥур орохторун — ороннорун буллулар. М. Доҕордуурап
△ Ханна эмэ таба бар, (суолгуттан) мунума. ☉ Правильно выбирать (дорогу куда-л.), не сбиваться (с пути), находить. Суолу бул. Отчуттарыгар суолун булан тиийэр дуу, суох дуу
□ Ол үрэҕи булан барар киһи аны биһиэхэ суох. Амма Аччыгыйа
Ханнык да тумаҥҥа суолу булуоҕум, Сирдьит буолуоҕа чуорааннаах ньуоҕу. Н. Тарабукин (тылб.)
△ Туох эмэ бүтэр уһугун муҥурдаа, муҥурун бул. ☉ Находить, видеть конец, крайний предел чего-л.. Муҥурун бул
□ Хотойдуу көтө күөрэй, Дайбан түрбүү кынаккын — Бу сир хайдах бүтүөҕэй?! Суох, булбаккын кыраайын! П. Тобуруокап
Урукку мин дьонум уһугун булбатах Улууһум быыстарын уҥуордаан туорааммын …… Дьокуускай куоракка үөрэнэ киирбитим. Күннүк Уурастыырап
Бу аатырар ат сэлиитин муҥурун булаары хаста да чупчуруйталаан көрдө да, ата сэлиитин өссө эбэн биэрдэ. Эрилик Эристиин
7. кэпс. Ханна эмэ кэлэн олохсуй, сырыт; кимнээх эмэ кэккэлэригэр киир, кытын. ☉ Приходить куда-л. как на место пристанища или кормежки (напр., о хищниках и вредителях). Биһиги нэһилиэги бөрө булла. Бурдугу аһыҥа булбут
□ Мин тылланан бу пиэрмэни булбутум. П. Тобуруокап. [Нүһэр Дархан:] Былыр эр соҕотох Эллэй Боотур …… Хоро сириттэн кэлэн бу Эбэ хотун дьоллоох добун буорун булбута. И. Гоголев
Эн, хотой аймаҕар холбоһон, Хомсомуол кэккэтин булбутуҥ, Бу олох кыайыытын барҕардар Бойобуой кыһаҕа буспутуҥ. Күннүк Уурастыырап
△ Үгүстүк кими эмэ абааһы көрөн үөхсүү курдук туттуллар. ☉ Часто употребляется для выражения негодования по поводу чьего-л. прихода, обращения к кому-л. с чем-л. [Уоһук:] Доҕоор, бу эн хайдах буолбут киһи биһигини буллуҥ? Н
Неустроев. Бу улууһу булуохтарыттан мин куһаҕан дьон буллулар диэн этэ сатаабытым. Эрилик Эристиин
△ Киһини мээнэ тугунан эмэ тыыт, сүгүннээмэ. ☉ Приставать к кому-л. с оскорблениями, руганью, преследовать кого-л. оскорблениями
[Баһылай:] Киһини тыыппакка, булбакка сүгүн олорбот ээ. А. Софронов
[Петя:] Туох муода киһигиний? Соруйан булаҕын дуу, тугуй? С. Ефремов
8. Кими-тугу эмэ тап, буулаа, тигис (туох эмэ куһаҕан туһунан). ☉ Находить на кого-л. (о болезни, несчастье и т. п.). Улахан кыһалҕа булла. Арахпат ыарыы булбут
□ Кырдьар кырыыс кыпчыйдаҕына, Сорсуйар муҥ буллаҕына …… Көхтөөхтүк, күргүөмүнэн Көрүлээхтээн сылдьыбыппыт Күндү-күндү эбит буолаарай. Өксөкүлээх Өлөксөй
Маанылары батыста …… Билээччини билистэ, Дьадаҥыны сатыылатта, Умнаһыты булла бу астара [арыгы]. Саха нар. ыр. II
Миигин буомба биитэр мэник Буулдьа да булуо илик. А. Твардовскай (тылб.)
♦ Барыах-кэлиэх сиргин булума — туох эмэ кутталга эбэтэр кыбыстыыга киирэн, улаханнык ыгылый, тугу оҥоруоххун булума. ☉ Приходить в сильное замешательство, растерянность перед какой-л. неприятностью, опасностью
Дьиэ иһинээҕи дьон бары, тойон кыыһырбытын көрөн, кутталларыгар барыах-кэлиэх сирдэрин булбакка, биир сиргэ буллугунаһан хаалбыттара. Эрилик Эристиин. Биир <уопсай> тылы бул — кими эмэ кытта тугу эмэ быһаарсан сөбүлэс, тыл-тылга киирис. ☉ Достигать согласия с кем-л. в чем-л., находить общий язык в чем-л.
Кыра эрдэҕиттэн араас уопсастыбаннай үлэҕэ эриллибит буолан, дьонун-сэргэтин кытта биир тылы булан үлэлиир. ПДИ КК. Булбута эрэ муннун анныгар — бэйэтин киэниттэн атын дьоҥҥо биэрэр, үтүөлэһэр диэни билбэт. ☉ (У него) не в привычке отдавать другому что-л. от своего (о скупом человеке или человеке, живущем замкнуто)
Буор балаҕаммытыгар, Муҥур олохпутугар, Булбуппутун эрэ Муннубут анныгар баттаан, Бүгэн олорбуппутун …… Буруйдуу санаатым. Өксөкүлээх Өлөксөй. Сүһүөххүн бул — дьон тэҥэ сит-хот, киһи буол. ☉ Обретать силы для самостоятельной жизни, выбиваться в люди
Бу ыалга иитиллэн, мин киһи буолбутум, Сүһүөхпүн булбутум, атахпар турбутум. А. Бэрияк. Сүтэрбиккин бул — уһуннук суохтуу, ахта сылдьыбыккын көрүс, түбэс. ☉ Встречать, находить кого-л. долгожданного или что-л. долгожданное
Уол дьэ көрбөтөҕүн көрөн, сүтэрбитин булан [кыыһы көрөн], сүрэҕэ күүскэ тэбиэлээтэ, атаҕа сири билбэт буолла. П. Филиппов. Тэҥнээххин булума — туохха эмэ уһулуччу кыайыылаах, сатабыллаах буол. ☉ Быть особенно сильным, умелым, не находить себе равного в каком-л. деле
[Туллук] Илим да баайар, бэл, тууну өрөр, Тимиринэн, маһынан арааһы уһанар, Күүстээх үлэҕэ бэл тэҥнээҕин булбат. И. Гоголев
◊ Була сатаан (сатыы-сатыы) — дьиҥэ-кырдьыга суоҕу баар курдук оҥорон, өйтөн ылан. ☉ Путем выдумок, измышлений (выдумывать то, чего на самом деле нет и не было)
[Ойуунускай] оҥоро сатаан, була сатаан, суруйаары эрэ суруйбат этэ. Суорун Омоллоон
Анна Андреевнам …… була сатыы-сатыы хайгыыр. Софр. Данилов
[Солко:] Куһаҕан дьон син бааллар, холобура, була сатыы-сатыы кириитикэлээбитэ буолааччылар. С. Ефремов

аат.
1. Киһи диэн тыл элбэх ахсаана. ☉ Люди
Нууччалыы Мин тыллаах буолламмын Аан дойду эйэлээх дьонноро Өйдүүллэр мин тылбын. С. Данилов
Эх! Бу күн сиригэр көрсүһүүттэн ордук күндү туох баарый? Дьон көрсүһээри арахсаллар буолбаат?! Н. Лугинов
2. тард. ф. Төрөппүттэр, аймахтар, чугас уруулар, кэргэттэр. ☉ Родители, родня, близкие родственники, семья
Ойуурдаах куобах кэтэҕинэн оонньуур, дьонноох киһи сототунан оонньуур (өс ном.). Сынньана барыам. Сылайдым уонна дьоммор, төрөппүттэрбэр да сылдьыбатаҕым ыраатта. Н. Якутскай
Биирдэ Дуня киэһэ дьонугар кэлбитэ ийэтэ оһох кэннигэр ытамньыйа олорор. А. Федоров. Оттон Ньургуһун дьонноро кыыстарын нэһилиэккэ, улууска улаханнык биллэр киһи оҕотугар биэрэргэ сүбэлэһэллэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
3. тард. ф. Бииргэ сылдьааччылар, бииргэ тугу эмэни гынааччылар. ☉ Люди, вместе проживающие, занятые общим делом, связанные общим интересом
Бу сарсыарда чэйдии олорон, Тогойкин бэҕэһээҥҥи сырыытын [сөмөлүөт абаарыйатыгар түбэһэн тайҕа ортотугар бииргэ олорор] дьонугар кэпсээтэ. Амма Аччыгыйа
Кимэн киирэн иһэр биһиги дьоммут [бүлүмүөт эмискэ ытыалаабытыттан] хаптайдылар. Т. Сметанин
Дьоммун кытары [куорат дьоно бобуулаах чубукуну бултаабыттарыгар] бурайсан баран, кинилэртэн тэйэн, атын хампаанньаҕа холбоспутум. А. Кривошапкин (тылб.)
♦ Дьон (киһи) киһитэ - дьоҥҥо сөбүлэтэр, эйэҕэс киһи. ☉ Общительный, ко всем одинаково хорошо относящийся, добрый, отзывчивый человек
[Хоноһобут] мин Охоноонум бараата быһыылаах. Барахсан кэпсэтинньэҥин, элэккэйин. Эмиэ дьон киһитэ быһыылаах. Н. Лугинов
Кини [С. Зверев] сайдам, сайаҕас киһи. Дойдутугар кинини «дьон киһитэ» диэн ааттаабыттара. «ХС»
Сахалар саамай хайгыыр тыллара «киһи киһитэ», «киһилии киһи» диэн буолара. «ХС». Дьоҥҥо «сээн» дэт - дьоҥҥо сөбүлэт, дьон киһитэ буол. ☉ Снискать, заслужить уважение людей
Күн курдук санаабыт Тэрэнтэй оҕонньорун кэлэттэ, өссө өстөстүлэр. Дьэ уонна хайдах ыал, киһи буолан, дьоҥҥо «сээн» дэтэн сылдьар. «ХС». Дьон (дьон-сэргэ) санаатын (сүрэҕин) тут - туох эмэ үчүгэйи оҥорон дьоҥҥо сөбүлэт, ытыктат. ☉ Заслужить уважение, любовь людей, расположить к себе людей хорошим отношением к ним
Ити уол Дьон санаатын тутууһук, Дьадаҥыга таптатыыһык. А. Софронов
Дьон-сэргэ санаатын туттахха, дьон-сэргэ биһиги диэки буоллаҕына, оччоҕо арыый күүһүрэ түһүө этибит. «Чолбон»
Көнө, сытыары майгытынан дьон сүрэҕин туппут ытык кырдьаҕас билигин 69 сааһыгар сылдьар. «Кыым». Дьон (киһи) тыла хонор - туох эмэ сэмэлэнэр быһыыны оҥорон дьон дьүүллээһинигэр түбэс. ☉ Совершив какой-л. предосудительный поступок, стать предметом всеобщего обсуждения (соотв. стать притчей во языцех)
Дьон тыла хоммут киһитэ үчүгэй буолбат.  «Эдэр киһигин: сүбэлээн этэбин: дьон тылаөһө хонноҕуна хонон барааччы. Сэрэнэр буол». «ХС». Окко суулаатахха оҕус сытырҕалаабат дьоно - дьадаҥы, киһи тугу да туһаммат дьоно. ☉ Бедные люди, от которых нет никакой пользы, с которых нечего взять
Киһи буоллаххына - киир, абааһы буоллаххына - аас. Сымыыттааҕар бүтэй, балыктааҕар кэлэҕэй дьоммут. Уокка бырахтахха кэҥсик сыта тахсыбат, окко суулаатахха оҕус сытырҕалаабат дьонобут. Амма Аччыгыйа
Халлаан дьоно көр халлаан киһитэ. Ньукулааскы маннааҕы артыал уолаттарын халлаан дьонунан ааттаан баран хааларга сөбүлэстэ. Т. Сметанин
Кини уолаттара туох да оттомо суох, халлаан дьоно үөскээбит сурахтаахтара. Н. Заболоцкай
«Оттон мин эһигини куоттарбыппын дии. Халлаан дьоно үлэҕэ үрүҥ сүнньүлэринэн истэн кэлбэккэлэр...» Илларион анаммыт сирин диэки кичэллээхтик көрдө. М. Доҕордуурап. Эр дьон холумтаннарыгар үктэннэримэ - эр дьон кэпсэтиилэригэр, дьыалаларыгар дьахтар аймаҕы кытыннарыма. ☉ Запрещать женщинам участвовать в мужских разговорах, делах
Ийэтэ Андрейката ол [үлэҕэ] кэпсэтиитин дьонтон истэн баран, киэһэ уолугар кыыһыран көрбүтэ да, аҕалара туох иһин эр дьон холумтаннарыгар үктэннэрбэтэҕэ. «Эдэр киһи сөбүлүүр үлэтигэр сырыттын. Оҕом саамай сөпкө гыммыт». «Кыым»
◊ Аймах дьон - бэйэ-бэйэлэрин кытта уруулуу дьон. ☉ Родственники, родня
Аймах дьонуом! Алҕас эбит эһиги чинчигит: Мин булчут бэрдэ буолуо Диэбит киһигит Бу дойдубар кэлэн Туора киһилии турабын. С. Данилов
Алаастарын уҥуордаан сүрүн суолга киирбитэ, аймах дьоно арыаллаан Түмсэр сиргэ тиэрпитэ. А. Абаҕыыныскай
Ийэ сирбит, аймах дьоммут Эдэр сааһа, эрэлэ, Дьоллоох ийэ, аҕа Истиҥ, сырдык таптала, Кини үүнэ, төлөһүйэ Күнү көрсө даллаһыйар. А. Бэрияк
Айыы дьоно көр айыы I. Ахтар айыым дьоно Ытыыр, ынчыктыыр күнүгэр Ымыы чыычаах буолан Алдьархайтан аралдьытар Аччылаах алгыһым Дорҕоонноох тойугу туойан Домноох илбис буоллун! П. Ойуунускай
Сир ийэ хатын айыы дьонун атаарҕаан. Күн дьонун көмүскээн. Икки төгүл түллэн [Уотунан уһуутаата]. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ол ыал айыы дьоно, киһи туох да куһаҕаҥҥа күтүрүөр сатаммат. «ХС». Утар. абааһы аймаҕа. Атах-бытах дьон - ыарахан үлэни кыайбат дьон: кырдьаҕас, оҕо, дьахтар өттө. ☉ Слабые, немощные люди (женщины, старики, дети)
Муҥкук, атах-бытах дьоннор, ыал хамначчыттара уонна дьахталлар хайа баталларынан аан хоско симилиннилэр. Болот Боотур
«Арыы эбэ» ыаллара Атах-бытах дьонноро Артыал диэҥҥэ киирэннэр, Бары бииргэ үлэлээн Күүһүрэн-уоҕуран испиттэр, Көнөн-байан барбыттар. С. Васильев
Сортуохап дьиэҕэ киирээт, атах-бытах дьоннору, хамначчыттары хаҥас хоско кыйдаата. А. Сыромятникова. Баһа суох дьон эргэр. - ханнык да дьаһайар бырааба суох, баайдар, сололоохтор ыйыыларынан сылдьар үлэһит-хамначчыт дьон. ☉ Бесправные, бедные люди
Баһаам баайдар Баабырыка дьаһалынан Баһа суох дьон Бастыҥ сиилэлэрин Баһыйан кэбиһэн. Баламат алдьархайы арыйбыттар. Өксөкүлээх Өлөксөй. Быстар дьадаҥы дьон - ас-таҥас өттүнэн тиийиммэт-түгэммэт, олус дьадаҥы дьон. ☉ Крайне бедные люди, испытывающие большую нужду, нищие
Куртан иэскэ тимирэн бырыһыаҥҥа ылларбыт быстар дьадаҥы дьон тугу да биэрэллэрэ суоҕа, биир-икки ынахтарын аҕалан иэстэрин төлүүргэ тиийбиттэрэ. А. Сыромятникова. Дьадаҥы дьон - кыаммат, батталга сылдьар дьон. ☉ Бедные, неимущие, угнетаемые люди, бедняки
Уол тойон, оҕонньор Олорон, баһылык хаалбыта, Быстыбыт, дьадаҥы дьонугар Бырыһыан, дайыымпа аахпыта. Күннүк Уурастыырап
Биһиги да дьадаҥы дьоммут, онон олус үчүгэйи кыайыахпыт суоҕа буолан баран, кэм ханныгы эмэ таҥыннарыахпыт, аһатыахпыт диэн эмээхсин биир сонуну иһитиннэрдэ. Эрилик Эристиин. Дьон тэҥинэн - син биир атыттар курдук, дьонтон итэҕэһэ суох. ☉ Наравне с другими
Геройствоны оҥорботох киһибин, оҥорорго кыаҕым да тиийбэт этэ. Көннөрү дьон тэҥинэн эрэ сылдьарым. П. Аввакумов. Дьону дьон курдук санаан - син биир атыттар курдук үчүгэй буолуохтара дии санаан. ☉ Думать о людях хорошо
«Дьону дьон курдук санааммын батыспытым», - уһун ньолоҕор сирэйдээх уол сөҥ түстэ. Р. Кулаковскай
Дьон уҥуоҕа көр киһи уҥуоҕа. Саҥарбат кириэстээх элбэх дьон уҥуохтаах, Ол үрдүк Ньукуола таһыгар, сааскы түүн, Сахалар мустаннар эһиэкэй этэллэр. Күннүк Уурастыырап
[Хоруоппуттан уһулу ойон] тахсабын да өрө куһуурабын Дьон уҥуохтарын үрдүлэринэн, Былыттары ситэн кууһаарыбын Быралыйар быдан үрдүгүнэн. И. Эртюков. Көс дьон - хаһаайыстыбаларын, малларын тиэйэн, атын сиргэ баран иһэр дьон. ☉ Переселенцы; кочевники
Күһүҥҥү өксүөнү, сааскы сиккиэри Көрсүһэ турар ол холомоҕо, Көһөн иһэр көс дьоннор, Муммут булчут да эрэттэр Абыранар эбиттэр. Л. Попов. Күн дьоно поэт. - Орто дойду олохтоохторо. ☉ Жители солнечной страны, т. е
Среднего мира. Күн сырдыгыттан күрэнэр Күчүмэҕэйэ бэрдиттэн Күүстээх диэки өттүлэрэ Күн дьону көмүллээтилэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
Оо, күнүм дьонноро! Тумнумаҥ, умнумаҥ Сир тыыннаах ыччатын. С. Данилов. Күрүөх (күрэх) билэ дьон - көй үгүс дьон (малааһыҥҥа, урууга, ыһыахха мустубут чугас ыаллыы олорооччулар барылара, кыратыттан кырдьаҕаһыгар диэри бука бары - үксүн тард. ф-гар тут-лар). ☉ Толпа (столько народу, сколько бывает на пиршествах), все близкие соседи, весь народ от мала до велика (обычно употр. в притяж. ф.)
Күрүөх билэ дьоммуттан Күһэлтэни көрбөккө, Күтүр күүстээх омукка Көҥүлү көрөн көччүйэ Кэһэр күнүм көһүннэ... А. Софронов
Көҕүөр-көҕүөр муҥунан Көйөргө кымыс оҥорторон, Көхсүбүтүн чөллөрүтэн, Күргүөмүнэн көрүлүөҕүҥ, Күрэх билэ дьонуом. Өксөкүлээх Өлөксөй
Көлөөһөлөөн эргийэр күннэриктээх ыйдарбыт Күөрэйээхтии тахсыыта, Күрүөх билэ дьоннорбут, Күргүөмүнэн көрсүөҕүҥ! Суорун Омоллоон. Кыра (кырахара, хара) дьон эргэр. - батталга сылдьар, хара үлэни толорор, тиийбэттүгэммэт дьон. ☉ Чернь (бедные, неимущие люди; часть населения, используемая на черных работах)
Хайа малааһыныҥ, кыра-хара дьоҥҥун хаһан аһатаҕын-сиэтэҕин? Н. Неустроев
Көрдүҥ дуо? Бу хочо бүтүннүү Микииппэрэп кинээс дойдута. Мантан ытырым оту кыра дьоҥҥо бычыгараппат. М. Доҕордуурап
Бу киһи баайдары кытта уруккуттан иирсэр, кинилэр хара батталларыттан кыра дьону таһаардарбын диир киһи этэ. Бэс Дьарааһын
Ама, төһө даҕаны баайга иитиллибитин иһин, эн кыра-хара дьон диэки букатын тардыһан көрбөккүн дуо? С. Ефремов
Кини [Чоочо] бүтүн улуус үчүгэй сирдэрин барытын араас албас кэпсэтиитинэн сабардаан, кыра-хара дьону барытын араас албаһынан хам тутан, …… тыһыынчанан ааҕыллар сүөһүнү ииттэрэрэ. МНН. Оҕо дьон - саҥардыы ситэн-хотон эрэр дьон. ☉ Юноши и девушки, юное поколение
Үрэллигэс Отуу уота кытыастар, Үлэ бүтэн сынньанан Оҕо дьоммут кылыйар. А. Абаҕыыныскай
Эгэлгэлээх эҥээрдээх Субу киллэм хонуубар Отутуктуур дойдуттан Оҕо дьонум чулуута Орооспуккут аатыгар Оһоокойдуу тураммыт, Ордуктара тугуй диэн Доҕуйдахха доҕоттоор. С. Зверев. Олохтоох дьон - ханнык эмэ сир төрүт олохтоохторо. ☉ Коренные жители, коренное население какой-л. страны, местности
Олохтоох дьон билэллэринэн, аҕабыыттар, кулаактар, муллалар - бары мунньахтаан туран, хааллыбыт дьону барытын өлөрөргө диэн генералга көрдөһүү киллэрбиттэр. Эрилик Эристиин
[Сыылкаҕа кэлбит нуучча] олохтоох дьону кытта билсиэн олус баҕарар, Ол иһин биирдэ икки саханы дьиэтигэр ыҥыран аҕалбыт. Т. Сметанин
Улахан уонна Аччыгый Өлүөрэлэр [күөллэр] тулаларыгар олохтоох дьону улуро-чилэр диэн ааттыыллара. С. Курилов (тылб.). Омук дьоно - атын дойду, судаарыстыба дьоно. ☉ Иностранцы
Адьас күн ахсын омук дьоннорун ыалдьыттыыр киһи курдук туттар дии. Софр. Данилов
Нуучча, кытай, омук дьоно Миигин кытта кэпсэтээри Өртөн билэр доҕор курдук Сахам сирин - Төрүт сирбин Хайҕаан, сөҕөн ааттаатылар. П. Тобуруокап. Саха дьоно - саха норуота, нацията. ☉ Якутский народ, якутская нация
Саталаах саргылаах күннэргэ Сатайан саҥаран тураммыт Саха дьону салайыахпыт, Сааппат-саспат саргылыахпыт. П. Ойуунускай
Саха дьоно олорор уонча көһүн устатыгар ат көлөнөн бараллар. Амма Аччыгыйа
Эн [баартыйа] айдыҥ саха дьон саргытын, Тайҕаны чэлгитэ үүннэрдиҥ. Эллэй
Саха дьоно кыыһы, омук анала диэн, ахсарбат этилэр да, Хобороос аҕатын баайын хата хаҥатта, сирэдойдута кэҥээтэ. А. Сыромятникова. Сэрии дьоно эргэр. - кыргыһыынан дьарыктанар, сэбилэниилээх дьон. ☉ Вооруженные, военные люди, армия
Онон Дыгын сэрии дьонун элбэҕи тутан, ону баһылыктыырын иһин «боотур» диэн Дуоһунастаах тойон аатырбыт. Эрилик Эристиин. Тайҕа дьоно - сүнньүнэн булдунан эрэ дьарыктанар тайҕа олохтоохторо. ☉ Жители тайги, занимающиеся в основном охотой
Аҕабыт ый аҥаарынан дьиэтигэр эргиллээт, тайҕа дьонуттан хомуйбут түүлээҕин атыылаары куоракка барар түбүккэ түстэ. Амма Аччыгыйа. Төрөөбүт дьон - аҕа, ийэ. ☉ Родители: отец и мать
Маайа туспа нэһилиэккэ баран эбэтигэр иитиллэ сылдьыбыт, ол кэннэ быйыл саас эбэтэ эмээхсин өлбүтүттэн, төрөөбүт дьонугар төттөрү кэлбит. Н. Неустроев
Онтон улуус киинигэр сылдьан ол-бу наадаларбын ситэн бараммын, куоракка киирбитим уонна дойдубар, төрөөбүт дьоммор, сынньана тахсыбытым. А. Бэрияк. Төрүт дьон - 1) былыргыттан аатырар-суолурар, биллиилээх аймах дьоно. ☉ Родовитые люди
Уоһук хайа, биһиги даҕаны мааны, үтүө, төрүт дьон буоллахпыт, төһө да кырыйдарбыт. Н. Неустроев
Төрөөбүт дойдум, Төрүт дьонум! Миигиттэн билигин Томоонноох тойугу, Ыпсаҕай ырыаны Күүтүмэҥ, көһүтүмэҥ! А. Софронов; 2) аҕа-ийэ ууһун төрүттээбит дьон. ☉ Предки, родоначальники
Бу икки эр бэртэрэ, биһиги дойду төрүт дьонноро буолуох дьоннор бэйэ-бэйэҕитин өлөрсөөрү-өһөрсөөрү гыммыккыт. Тохтооҥ! Сиргитин аҥаардаһан, эйэлээхтик олоруҥ. Багдарыын Сүлбэ. Удьуор дьон - биир өбүгэттэн төрүттээх дьон. ☉ Люди, происходящие от одного доброго предка
Уон улууһум удьуор дьонноро, Уон улууһум улуу бэртэрэ! Эһиги бэйэҕит билэҕит. Эрэй-буруй элбээбитин. П. Ойуунускай
Бары ааттаһа-көрдөһө кэлэллэрэ. Онтон аһынаммын, Бары бэрт төрүт удьуор дьон кэллэхтэрэ диэммин, Барыларын мунньан, Түүнүктээх Ньүкэн Үөдэн хаайыыбар Уган сытыарабын. Ньургун Боотур. Улахан дьон - эт-хаан, өй-санаа өттүнэн сиппит-хоппут дьон. ☉ Люди, достигшие зрелого возраста, взрослые люди
Улахан дьон буойалларын истибэккэ, уолаттар оҕонньордорун сөҕөн-махтайан [ойбонтон ынаҕы ньылбы тардан ылбытын] аймалаһа олордулар. Амма Аччыгыйа
Оҕо куһаҕан кэмэлдьилээх төрөөбөт. Кини хайдах киһи буолара биһигиттэн, улахан дьонтон, бастатан туран төрөппүттэртэн уонна учууталларыттан тутулуктаах. Софр. Данилов. Уолан дьон - саастарын ситэн эрэр уолаттар. ☉ Юноши, парни
Хаампыт сириттэн киис кыыл сүүрбүтүнэн барыаҕа диэн оноҕос оҥостубуттар уолан дьон. Саха фольк. Оннооҕу-маннааҕы Ойоҕо суох Уолан дьон тустарынан, Ону оноолоон [өйдөөн-дьүүллээн] туран, Ойоҕоһуттан иһиттэхпинэ Оннук буолар эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ириэнэх иҥиирдээх уолан дьоннуун Илгэ быйаҥы сомсо сылдьабын, Күөх от сыатыгар сытыы хотуурбун Киэҥник далайан эмиэ ылабын. И. Егоров. Үлэһит дьон - былчыҥ үлэтин толорооччулар (оробуочайдар уонна бааһынайдар). ☉ Люди физического труда (рабочие и крестьяне), рабочий люд
Кини дьадаҥылары, биһиги курдук хамначчыттары, үлэһит дьону көмүскэһэн бу дойдуга көскө кэлбит үһү ээ. Р. Кулаковскай
Тойоттору утары охсуһар суолга билигин үлэһит дьоннор аһаҕастык киирэн эрэллэр. М. Доҕордуурап
Боростуой үлэһит дьоннор остуоруйаҕа этиллэр уйгу-быйаҥ ойбонун бэркэ кэрэхсииллэр. И. Данилов. Хаан уруу дьон - 1) биир төрүттээх дьон. ☉ Люди, состоящие в кровном родстве, происходящие от одного предка
Билсиһэн кэбис, доҕоруом, Бу мин төрөөбүт күүлэм, Бары хаан уруу дьоннорум, Бииргэ үөскээбит дьүөгэм. И. Чаҕылҕан; 2) көсп. биир дойдуга олорор дьон. ☉ Соотечественники, земляки
Өстөөххө түбэһэн Өлүүнү көрсүбүт Хаан уруу дьоммутун Хаайыыттан босхолоон - Быстыбыт бырааппыт Быыһалын айыахпыт. Күннүк Уурастыырап. Хамначчыт дьон - аҥаардас аһыылларын, таҥналларын эрэ иһин баай киһиэхэ үлэлиир, киниэхэ олорор дьон; дуона суох хамнаска баайдарга үлэлиир, ол эрээри туспа олорор дьон. ☉ Работники, зависимые от богатого хозяина, работающие на него ради куска хлеба и живущие в его доме
Төһө да айдаардар, кырдьаҕас Барсуков маҥнай уоҕа-кылына уҕарыйан, хамначчыт дьонунан сүүрбэ көлөнү көлүттэрэн, икки сыарҕа оттоон Сэбиэккэ ыытарыгар тиийбитэ. Н. Якутскай
Кулаактар тутан олорбут сирдэрин дьадаҥы, хамначчыт дьоҥҥо ылан биэрбит мин баар. Күндэ
Өскөтүн хаама сылдьар хамначчыт дьоҥҥо иккилии-үстүү күрүө сири биэрдэххэ, ону таһынан бурдук сирин сөптөөхтүк үллэһиннэххэ, ким барыта от оттоон, бурдук ыһан көнөргө, ыал буоларга барыа этэ. М. Доҕордуурап. Хараҥа дьон - ону-маны ырыҥалаан өйдөөбөт, үөрэҕэ, киэҥ билиитэ суох дьон. ☉ Темные (неграмотные, малограмотные) люди
Оччолорго биһиги, Дьааҥы устун бытанан олорор көс эбээннэр, үксүбүт үрүҥнэр-кыһыллар диэннэри үчүгэйдик арааран өйдүү илик, бэрт хараҥа дьон этибит. А. Кривошапкин (тылб.). Чаҕар дьон эргэр. - дьиэ ис-тас үлэтин толорор дьон. ☉ Дворовые работники
Чалбах ууга даҕаны Даамҥын, кыаххын биэрэҥҥин, Чачайар буолан бараҥҥын, Саарыстыбаны салайар, Чаҕар дьону дьаһайар Саар-тойон аатырбыккын Сатаан өрүү санаабаппын. Эллэй
Үтүөлэрин үс сылынан Үтүрүһэн-хабырыһан бүтэрбитэ Баайын-дуолун харайар Бас билэр чаҕар дьоннорун Хаҥатан барбыта: Обот Чуллурҕай диэн Түөкүн киһи хамначчыттаммыта. С. Зверев. Чугас дьон - истиҥник саныыр чугас дьонуҥ. ☉ Близкие люди, закадычные друзья
Данило оҕонньор оҕото кэлбитигэр холкуоһун бэрэссэдээтэлин Яков Андреевиһы, Иван ууһу, онтон да атын чугас дьоннорун ыҥырбыта. М. Доҕордуурап
Ыччат дьон көр ыччат. Чочур мураан анныгар Чоҕул уоппут умайар, Ыллыы-туойа түмсэргэ Ыччат дьону ыҥырар. Эллэй
Тохтоо, ааһар киһи, Ытыгылаа, биһи Ыччат дьоммут уҥуохтарын, Ахтан аас сырдык ааттарын. А. Абаҕыыныскай. Эдэр дьон - сиппит-хоппут, оҕо саастара ааспыт дьон. ☉ Молодежь, молодые люди
Маша бу эдэр сайаҕас-сайдам, көстөр да дьүһүнүнэн бэрт ыраас учууталы ис сүрэҕиттэн сөпсүү, таптыы көрөр, Инньэ гынан эдэр дьон холбоһорго быһаарыналлар. Суорун Омоллоон
Ыйдаҥа чагдаларга Эдэр дьон күүлэйдиир, Ол ону ырыаларыгар Сүрэҕим: «Киллэр!» - диир. Эллэй
Эмээхсин кэпсээнин истэн, эдэр дьон ах баран хаалаллар. Н. Якутскай
Кини төрөппүт уолаттара үөрэхтээх, күн көҥүлүгэр, ат үрдүгэр сылдьар, үүнэн иһэр эдэр дьоннор. Бэс Дьарааһын. Эр дьон - 1) дьахтар аймахтан, оҕолортон, кырдьаҕастартан ураты сиппит-хоппут улахан дьон. ☉ Взрослые мужчины
Үлэни кыайар-хотор эр дьон бүтүннүүтэ аармыйаҕа бараннар, холкуос үлэтин дьахталлар, оҕолор, оҕонньоттор сүкпүттэр. Софр. Данилов
«Эр дьон, көр итинниккит, тугу да улахаҥҥа уурбаккыт», - диэммин киһибин хомотуом диэбиттии [дьахтар] куолаһын сымнатан кынчарыйбыта буолаахтаата. Н. Заболоцкай
Биһиэхэ, эр дьоҥҥо таптыыр кыыспыт күндү, кэрэ, быһата, таҥара, аанньал кэриэтэ. Н. Габышев; 2) дьахтар аймахтан ураты киһи аймах аҥаара. ☉ Мужчины, мужской пол
Аан дойдуга эр дьон уонна дьахталлар ахсааннара сүнньүнэн тэҥ буолар. Лааһар кыракый уолун сааратар: «Биһиги эр дьон буоллахпыт, ити аайы ытаама».  Сордоохтор, эр дьон - буолаахтааммыт, биир ойбону кыайан алларбаппыт! Амма Аччыгыйа
п.-монг. дьон, тюрк. чон