ити диэнтэн тэҥ
түһүк. Тогойкин, кыһаннаҕына, итиннээҕэр өссө сытыытык иһиирэр киһи этэ. Амма Аччыгыйа
Оттон сарсыҥҥа диэри сырыттаххына итиннээҕэр ордугу биэриэм... Эрилик Эристиин
Өстөөх сытар сирин хара күдэн сапта: буорсыыс, от-мас өрө ыһыллан тахсар, төттөрү саккырыыр. Онтон эмиэ итиннээҕэр күүстээх ньиргиэр буолар. Т. Сметанин
Оттон Маша буоллаҕына, итиннээҕэр биир ордук иэйэн-туойан, кини моонньугар ыйааста түһэргэ дылы. М. Доҕордуурап

1. уччуй диэнтэн дьаһ. туһ. «Оҕону ыраах сиргэ уччутар табыллыбат», — диэбитэ Суоппуйа. Н. Якутскай
   Дьиэ табаларын кыыл таба халыҥ үөрэ түбэһэ кэлэн батыһыннаран, уччутан илдьэ барааччы. Н. Лугинов
2. Тугу эмэ ылан, уларсан баран, устунан мэлит, төннөрүмэ. ☉ Брать что-л. у кого-л. на время и не возвращать, брать безвозвратно
   Дьон кини балаһыанньатын итиччэ өйдөөн, итэҕэйэн уларсалларын, ама, уччутуо дуо? Огдо
   Чэ, уларсыыһыкпын, сарсыҥҥа диэри уччуппат ини. Н. Абыйчанин
   Бултанан киирбит түүлээх ахсаанын ыйбакка, уччутаары кистиир дииллэрэ эмиэ да оруннаах. «Кыым»

нареч
сарсын

туохт.
1. Тута, кыбыта биитэр ытыра сылдьаргын ыытан кэбис, төлөрүт, төлө тут. ☉ Отпустить, выпустить из рук, выронить что-л. Ньургун киһитин атаҕын тута түһэн баран ыһыгынна, арааһа, кырдьык, тустуук быһыылаах
Уйбаан Ойуур. Эһэ өлөрүгэр ыһыктыбакка хам ытыра сылдьыбыт Бардырҕай илиитин бэркэ сэрэнэн, нэһиилэ араараллар. ЖЕА ТС
Ити икки тылтан дьон дьик гыннылар, тутан туралларын сиргэ ыһыгыннылар. Күрүлгэн
2. Эккин-сииҥҥин кыаммакка босхо ыыт (хол., сэниэҥ суоҕуттан). ☉ Ослабнуть (от усталости), подогнуться, подкоситься (о ногах)
Долгунова дыыгынас, эрчимнээх этин-сиинин ыһыктан, икки тоҕоноҕунан ньилбэгиттэн тайанан олордо. Е. Неймохов
Кээтии тугу да интэриэһиргээбэт ээл-дээл көрүҥнэнэн, илиитин-атаҕын ыһыктан, сирэйэ-хараҕа суулла түспүтэ. П. Аввакумов
Хаас кынаттарын адьас ыһыктан кэбиһэн баран, айаҕын атан олорор. Күрүлгэн
3. кэпс. Бэйэҥ киэҥҥин харыһыйа-харыһыйа, ыарыргыы-ыарыргыы атын киһиэхэ биэр. ☉ Давать, отдавать что-л. своё кому-л., выпускать из рук (нехотя)
Микиитэ …… Улаанчык барахсаны эрэ кимиэхэ да ыһыктыбат санаалаах. Амма Аччыгыйа
Ол Мэхээлис оҕонньор хайаан эйиэхэ ыһыктыбытай, бу үйэҕэ балык бэрсэн өҥөлөспөт этэ. С. Ефремов
Платон Алексеевич мэктиэлээн, сарсыҥҥа эрэ диэри иэс ыһыгынна. Н. Павлов
4. көсп. Халбаҥнат, төлөрүт (хол., санаабыккын — буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Отступать от чего-л. (напр., от задуманного — употр. в отриц. ф.)
Солтуохап санаабытын ыһыктыбат дьүккүөрдээх киһи буолан биэрбитэ. П. Аввакумов
Тулуй уонна санаарҕаама, Люда, кытаат, күүстээх санааҕын ыһыктыма. ДС ААА
Устудьуон олоҕо араас кыһарҕанынан да ыктар, оҕо барахсан үтүөҕэ эрэлин ыһыктыбат буола сатыыр. «Чолбон»
5. көсп. Хайа эмэ өттүнэн уларыйан, туох эмэ хаачыстыбаҕын, бэлиэҕин сүтэр (буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Терять, утрачивать какие-л. особые качества или свойства (употр. в отриц. ф.)
Эн кинилэртэн үчүгэй эрэ өрүттэрин ылаҥҥын, бэйэҥ иитиллибит төрүт майгыгын ыһыктаайаҕын. Н. Лугинов
[Миитэрэй:] Биһиги сылгыларбыт хааннарын ыһыктыбаттарынан үчүгэйдэр. П. Аввакумов
Бары үлэлиир тэтимнэрин ыһыктыбакка, атыыһыттаан имитэхомута тураллар. У. Ойуур
Кэбиһиилээх от төһө өргө диэри хаачыстыбатын ыһыктыбакка турара хайдах кэбиһиллибититтэн тутулуктаах. ААФ ОИОИС
6. көсп., кэпс. Аас, үтүөр (ыарыыны этэргэ). ☉ Проходить, отпускать (о болезни)
Хабырылла эрэйдээх ыһыктыбат ыарыыга хам ылларан, күн сириттэн матар кэмэ кэллэҕэ. «Чолбон»
7. Сорох сыһыаты кытта соһуччу, олус түргэнник буолар дьайыыны көрдөрөр. ☉ В сочетании с некоторыми наречиями выражает внезапность, мгновенность действия
Хамначчыт уол сүгэтин төлө ыһыгынна, Манчаары иннигэр сөһүргэстээтэ. И. Гоголев
Оҕонньор биир балай эмэ сонос баҕана сытарын аҥаар баһыттан өрө анньан ыачахтаһан иһэн, кыайбакка төлө ыһыктан кэбиспитэ. Р. Кулаковскай
Фаина уолун көрөөт, үөрүүтүттэн солуурун мүччү ыһыктыбыта. Айысхаана
♦ Бэйэ бодотун ыһыктыбат — ханнык да мүччүргэннээх түгэҥҥэ, ыксал тирээтэҕинэ уолуйбат, өйүн тута сылдьар, өйдүүр, быһаарар дьоҕурун сүтэрбэт. ☉ Не потерять самообладания в критической ситуации, не растеряться
Ол эрээри булчут өйүн сүтэрбэтэх, бэйэ бодотун ыһыктыбатах. А. Пахомов. Олег Дмитриевич ханнык да тыҥааһыннаах, тургутуулаах түгэҥҥэ бэйэ бодотун ыһыктыбакка таба туттунарын, тулуурдаах модун күүһүн көрө сөхтө. Огдо
Ол гынан баран, кылаабынайа, бэйэ бодотун ыһыктымыахха, олус уолуйумуохха эрэ наада. ЖЕА ТС
Киһилии бодоҕун ыһыктыма — бэйэ бодоҕун түһэн биэримэ диэн курдук (көр бэйэ). Сахаҕа сиэрдээх киһи, оннооҕор, түһээн киһилии бодотун ыһыктыбат. БРИ ТТ
Өйүн ыһыктыбыт көр өй. Охоноон оҕонньор тэтиэнэх бэйэтиттэн ордон хаалбыта — дьиэ иһинээҕи эйгэни кытта ситимниир өйүн өссө ыһыкта илик. Айысхаана. Сүһүөххүн ыһыгын көр сүһүөх I. Киһитэ Чом Даадар ыар илиититтэн …… сүһүөҕүн ыһыктан, умса туруйалаабыт. Далан
Турбут сиригэр өйүн сүтэрэн, сүһүөҕүн ыһыктан, охтон түспүтэ. ЖЕА ТС
Туппут илиитин ыһыктыбат көр тут I. Сатыров ылынан баран туппут илиитин ыһыктыбатын, оҕус курдук дьулуурдааҕын көрдөрбүтэ. Далан
Охоноос бытаан буолан баран, туппут илиитин ыһыктыбат, өйдөөбүтүн умнубат уонна барыларыттан сымнаҕас майгылаах оҕо этэ. Ойуку
Тыл ыһыгын көр тыл II. Эр дьон ыксаабыттара: «Бу икки уол сатанымаары гыннылар!» — диэн тыл ыһыктыбыттара. Далан
«Тумул» сопхуос дириэктэрэ Михаил Гаврильевич тоҕо эрэ эҕэлээхтик тыл ыһыгынна. В. Титов
«Аата саатын даа, кыбыстар, саатар диэни билбэт буоллаҕа дуу?» — Тыппыа тыл ыһыгынна. А. Бродников
Ытырбытын ыһыктыбат көр ытыр. Ытырбыттарын ыһыктыбат дьон буолан биэрдилэр. П. Ойуунускай. Ычатын ылларар (ыһыктар) көр ыча. Оҕонньор эрэйдээх ычатын ыһыктыбыт этэ
ср. др.-тюрк. ычҕын ‘выпускать, терять, лишаться’

I
аат.
1. Дьахтар кэргэнэ. ☉ Муж, супруг. Хотуой, Кылааннаах Кыыс Ньургун, эн аналлаах эриҥ Дьулуруйар Ньургун Боотур бу турар — маны сөбүлүүгүн дуо? Ньургун Боотур
Маайа эригэр …… утары саҥаран ботугуруур. Амма Аччыгыйа
Кырдьык, анараа кыыс кырдьаҕас эриттэн куотан кэлэн сырыттаҕа дуу? Н. Заболоцкай
2. Хорсун-хоодуот киһи. ☉ Мужественный, смелый человек, мужчина, храбрец
Эр сүрэҕинэн, эһэ тыҥыраҕынан (өс хоһ.). Оччоҕо мин хоһуун булчут эр Бу тайҕа киэҥ иэнин кэмниирим. С. Данилов
Өлбүт-өспүт эрдэр, Үтүө ааккыт сүппэт. Эллэй
♦ Оҕо (эр киһи) санаата (сүрэҕэ) тааска көр таас I
Эр дьон төһө да бырааттыы буолбуттарын иһин сүрэхтэрэ тааска буоллаҕа дии, онон өй-санаа туспа, суол-иис туспа буолтун кэннэ арахсар да баар буолуо, өстөһөр да баар буолуо. П. Ойуунускай
Эр антах бар — аан антах бар (түс) диэн курдук (көр антах). Көр эрэ маны, хамнастарын быстарбыттарыттан син эйиэхэ тиксиэ суоҕа. Эр антах баран истэхтэрэй. Айысхаана. Эр бэрдэ — уһулуччу хорсун, сытыы-хотуу, талыы үчүгэй киһи. ☉ Смельчак, храбрец, удалец, добрый молодец
Эрбэх саҕа эрээри, эр бэрдин тутар үһү (тааб.: төҥүргэс). Икки эр бэрдин куоракка ыыппыттара аара бандьыыттарга түбэспит сурахтара иһилиннэ. Амма Аччыгыйа
Чэ, эһиги бачча эр бэртэрэ киирэн сылгыны дэлби үүрэн таһаарымына олоруҥ! Суорун Омоллоон
Эр бэрдэ хараҕын кырыытынан Эргим-ургум көрүтэлээтэ. С. Васильев
Эр дьон холумтаннарыгар үктэннэримэ көр дьон. Ийэтэ Андрейката ол [үлэҕэ] кэпсэтиитин дьонтон истэн баран, киэһэ уолугар кыыһыран көрбүтэ да, аҕалара туох иһин эр дьон холумтаннарыгар үктэннэрбэтэҕэ: «Эдэр киһи сөбүлүүр үлэтигэр сырыттын. Оҕом саамай сөпкө гыммыт». «Кыым»
Эр киһи элээмэтэ көр элээмэ. Ханныгын да иһин эр киһи элээмэтэ буоллаҕым. НАГ ЯРФС II. Эр санааны ылын — күүстээх, хорсун санаалан. ☉ Набраться мужества, смелости
Эмискэ Өлөксөй кыатанна, Эр санаатын ылынна. С. Васильев
Онтон эр санаатын ылынан, дириҥник үөһэ тыынна. С. Никифоров. Эр сүрэхтээх — туохтан да куттаммат, толлубат, хорсун. ☉ Мужественный, смелый (букв. с мужественным сердцем)
Сымнаҕас майгылаах дьон ордук эр сүрэхтээх буолаллар. Амма Аччыгыйа
Итини барытын эр сүрэхтээх, эрчим санаалаах эрдэ турар киһим көрөн, көмүскэтин иччитин күндүлүүр, күүстээх түөһүнэн толору көҥүллүк тыынар. Суорун Омоллоон
Эр сэнэҕим эһиннэ көр сэнэх. Дьааҥы уһулу ойон тахсыбыт хайатын дабайа сатаан эр сэнэҕэ эһиннэ. С. Федотов
Эрэй бөҕөнү көрөн, эр сэнэхпит эстэн, санаабыт сирбитигэр дьэ тиийдибит. И. Данилов. Эр тиэтэлинэн түөлбэ. — олус түргэнник, ыксалынан. ☉ Очень быстро, споро
Витя, бүгүн оҕонньору күнүскү омурҕаныгар баттаһыам диэн, эр тиэтэлинэн кэлбитэ. Н. Заболоцкай
Ойоҕуҥ бу эйиэхэ сурук ыыппыта уонна эр тиэтэлинэн кэллин диэн илдьиттээбитэ. Нэртэ. Эр хаанын киллэрэн (ылынан) — харса суох быһыыланан, хорсуннук сананан, кытаанахтык сорунан. ☉ Взяв на себя смелость, решившись на что-л., осмелившись
Эр хаанын ылынан, олбуор иһигэр көтөн түстэ. Д. Таас
Доҕоттоор, эр хааҥҥытын киллэриҥ! И. Сосин
Туурап Ньукулай …… Эр хаанын киллэрэн, Иккиһин ыйытта. Р. Баҕатаайыскай. Эр ыл — 1) тугу эмэ оҥороругар туохтан эмэ санаата күүһүрэн, тэптэн. ☉ Набраться смелости, храбрости
Хара бытыктаах Миичэкэ диир киһилэрэ аҕабар өссө чугаһаата, эр ыллаҕа. А. Сыромятникова
Оҕолор, сонуннарын дьонноро сэргээбиттэриттэн эр ылан, илин былдьаһабылдьаһа, кэпсээн ыһан-тоҕон бардылар. НС ОК
Арыпыана, киһитэ тута кыыһырбытын биллэрбэтэҕиттэн, саҥарбатыттан эр ылан, ордук лаппыйан этэн иһэр. «Чолбон»; 2) эрдийэн, куттаммакка, харса суоххар түһэн. ☉ Обнаглеть, распоясаться
Куттанымаҥ, дьик-дьах буоллахха, ат эр ылааччы. Ыл, миинэн кэбис. Далан
Кыыллара арахсыбат. Арахсыахтааҕар, эбии эр ылан, киһиттэн өрүү да күрэммэт буолан истэ. «ХС»
◊ Бэргэһэлээх ойох (эр) көр бэргэһэлээх
[Даайыс:] Аны бэргэһэлээх сокуоннай эрдээхпин. А. Софронов
Бэргэһэлээх эриттэн аны чаҕыйар-куттанар буолан хаалбыт. А. Сыромятникова. Эргэ бар (таҕыс) — эр киһиэхэ ойох таҕыс. ☉ Выходить замуж
Мин эһиэхэ барарбар аҕам кыыһыра хаалбыта. Эн эргэ бараары эр була бардыҥ диэбитэ. Саха фольк. Сөптөөх баай киһиэхэ эргэ таҕыс диири — буолбаккын. А. Софронов
Ханнык эмэ куорат киһитигэр эргэ тахсан хаалыа суоҕа дуо? «ХС». Эргэ биэр — кыыһы, дьахтары эр киһиэхэ ойох биэр. ☉ Отдавать в замужество, выдавать замуж
Куһаҕаллай диэн киһиэхэ эргэ биэрэллэр. Саха фольк. Хайыамый, ама били былыр күүстэринэн эргэ биэрэр кыыстарыныы моҥнон өлүөм дуо? Н. Лугинов
Эр дьон көр дьон. Эр дьон ордуктар буолбат дуо? Амма Аччыгыйа
Үлэни кыайар-хотор эр дьон бүтүннүүтэ аармыйаҕа бараннар, холкуос үлэтин дьахталлар, оҕолор, оҕонньоттор сүкпүттэр. Софр. Данилов
Эр дьон эр дьон буоллахпыт Ханна барыай сыыһабыт: Холус туттуу, хаҥыл саҥа, Хабараан да сыһыаммыт. НАГ АБС. Эр киһи — аҕа буолар аналлаах сиппит-хоппут киһи. ☉ Мужчина
[Далбарай:] Оттон эр киһигин дии, сүбэтин бул ээ. Н. Неустроев
Дьиэ иһиттэн икки эр киһи хардаҕастары иһирдьэ ыспытынан бардылар. Амма Аччыгыйа
Эр киһи тото кыыһырбыт. П. Тобуруокап
Эр луҥха көр луҥха. Хайа, доҕоор, Сөдүөт! Хайдах эр луҥха туттан киирдиҥ? В. Яковлев
Кириилин эр луҥха көрүҥэр үөрүү сырдыга сыдьаайарын Таня тута сэрэйэ охсор. Л. Попов
Сизов эр луҥха куолаһа туохха да уолуһуйбакка, итэҕэтэрдии этэрэ. М. Горькай (тылб.). Эр оҕо эргэр. — уол оҕо. ☉ Мальчик
Кылгас сарыы сонноох уончалаах эр оҕо элбэрээктээх чаачар саа оҥостон хадьыктаһар. Болот Боотур
Быттааны Сүөдэр кэнники дьахтарыттан төрөөбүт биир эр оҕо. Саха фольк. Ат уулата турдахтарына, биир эр оҕо уу баһа сүүрэн киирбит. ДСЯЯ. Эр ортото эргэр. — эр киһи орто сааһа. ☉ Зрелый возраст мужчины
Эр санаа көр са- наа II. Билэбин уодаһын албаһын Көнө тыл, эр санаа кыайарын. С. Данилов. Эр соҕотох — кэргэнэ, ойоҕо суох, соҕотох, аҥаардас киһи. ☉ Одинокий, неженатый, холостой мужчина
Суос-соҕотох сордоох буолар, эр соҕотох эрэйдээх буолар (өс хоһ.). [Манчаары:] Ыалдьар эттээх, ытыыр, ынчыктыыр уйан куттаах-сүрдээх эр соҕотохпун. И. Гоголев
Эр сулуута көр сулуу. Байаҕантай Бахсыгыр оҕонньордоох тохтооннор, кыайбыт суолларыгар атах соболоҥун, эр сулуутун куттаран, уон икки боһомону ылан уураллар. Саха сэһ. I
Кээрэкээн ойуун: «Кыайдыгыт, эр сулуутуна куттаран ылан баран, тохтоон болҕойуҥ», — диэн көрдөһөр. БСИ ЛНКИСО-1938. Эр талах көр талах. Эр талах бөлөхтөөн үүнэр
тюрк. эр
II
көмө туохт.
1. -ан сыһыат туохтууру кытта ситимнэһэн, уһуннук буолар хайааһын саҕаланыытын көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастием на -ан основного глагола обозначает начало продолжающегося действия
[Дьаакып:] Тугу саҥаран эрэрэ буолла. А. Софронов
Уот тахсан тыаны сиэн барчалаан эрэрэ. Суорун Омоллоон
Илин саҕахха им умайан, Саҥардыы сырдаан эрэрэ. Күннүк Уурастыырап
Хойуу да хойуу миин бэрдэ буһан эрэр. Т. Сметанин
2. -ан сыһыат туохтууру кытта ситимнэһэн, хайааһын саҕаланыаҕыттан төһө эрэ кэмҥэ эбэтэр кылгас кэмҥэ буоларын көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастием на -ан основного глагола обозначает протяжённость действия от начала до определённого предела или совершаемость действия в течение ограниченных отрезков времени
Бэйи, сарсыҥҥа-өйүүҥҥэ диэри тохтоон эриэххэ. Н. Якутскай
Миигин күүтэн эрээр. «ХС»
Манна туран эр. ЯРС
ср. др.-тюрк. ер ‘быть, находиться’, тюрк. эр ‘быть’

сов. көрүс, көрсүс; мы увидимся завтра биһиги сарсын көрсүһүөхпүт.

прил
суох. Отсутствующие ученики узнают завтра - суох үөрэнээччилэр сарсын билиэхтэрэ

аттан диэнтэн дьаһ. туһ. Маппыйы күн сарсын тыаҕа аттаннар

көр биэбэкэ. Утуй даа, биэбэйигим, сарсын эрдэ туруохтааххын

бүтэйдээ диэнтэн холб. туһ. Уолуҥ сарсын манна бүтэйдэстин