туохт. Ис-искиттэн долгуйан, эҥсэлитэн, улаханнык ыллаа (ойуун туһунан, эбэтэр түүн баттатан). ☉ Петь громко, исступленно (в шаманском трансе или во время кошмарного сна)
Суор ойуун абалаахтык-саталаахтык кутуран эҥсэлийэн барда. Амма Аччыгыйа
Быдырааһап кыыран чыҥыйар, Быһыы-тутуу быакалдьыйа, Тэйэр, кутуран дьаҥыдыйар, Чэпчэкитик дыгылдьыйа. Дьуон Дьаҥылы
ср. тюрк. кутур ‘беситься, взбеситься’

даҕ.
1. Сарсыарда уонна киэһэ күүһүрэн кэлэр тымныылаах. ☉ Морозный, холодный (о воздухе - по утрам и вечерам)
Атах анныгар тротуар чигдитэ кыычыгырыыра, Сылаас тыыннара дьыбардаах салгыҥҥа хагдаҥ оттуу сыыгыныыра, хабыалас тымныы сирэйи быһыта хаарыйбахтыыра. Софр. Данилов
Кинилэр саҥалара дьыбардаах халлааҥҥа ыраахха диэри сатарыыр. Дьиэ иһэ эмиэ дьыбардаахха дылы. А. Сыромятникова
2. көсп. Киһиэхэ куһаҕанынан дьайар, кырыктаахтык сыһыаннаһар. ☉ Жестокий, агрессивно настроенный
Муус сүрэҕинэн, дьыбардаах санаатынан аар-саарга аатырбыт, суостаах-суодаллаах баай олорбута эбитэ үһү. Софр. Данилов
Ханнык да суорба таас кырдьааччы. Дьыбардаах санаалаах Тыгын да Былыргы ох саалыы кырыйда. И. Гоголев
♦ Дьыбардааҕы анньыы тыаһын курдук - сытыытык чыбырҕаччы иһиллэр. ☉ Резкий, пронзительно звонкий звук (букв. подобно стуку пешни о лед в утренний или вечерний мороз). Атын туйаҕын тыаһа дьыбардааҕы анньыы тыаһын курдук ыраахтан чыбырҕаан иһилиннэ. Дьыбардаахха саҥарда (тыынна) - туох эмэ бобуулааҕы, киһи аһаҕастык эппэтин саҥарда, кэпсээтэ (былыргы итэҕэл быһыытынан дьыбардаахха бас-баттах, айыыны саҥардахха абааһы истэн, иэдээни оҥоруо диэн өйдөбүлтэн тахсыбыт). ☉ Говорить открыто, громко о чем-л. запретном, о чем следовало бы молчать (букв. говорить на морозе - когда голос слышен далеко и, попав в чужие уши, может повлечь беду)
Имэҥнээхтик эттэҕим буоллун, Саталаахтык саҥардаҕым буоллун, Дьыбардаахха тыыннаҕым буоллун! Өксөкүлээх Өлөксөй
Хата мин кырыыһым, мин дьыбардаахха тыыммытым киниэхэ урут тиийиэҕэ. Болот Боотур
Дьэбэлэй, истиҥ! Бу ороспуонньук аны ыраахтааҕыны үөхтэ. Бука, дьыбардаахха саҥардаҕыҥ буолуо. А. Федоров. «Бука, дьыбардаахха саҥардаҕыҥ буолуо эбээт», - Замятин мичээрдээбитэ буолла. Н. Апросимов

туохт. Тугу эмэ туох эмэ икки ардыгар кыбытан ыпсар. ☉ Зажимать, защемлять что-л. чем-л.
Биир уһулуччу уһун баарса кутуругар эмиэ оннук икки баарсаны тумустарынан тылбыйа холбообуттар. Амма Аччыгыйа
[Өлөксөй эрбэҕэ тахсыбытын] тута сылааһыгар оннугар киллэрэн баран бары көмөлөөн маска тылбыйа туппуппут уонна хамсаабат гына кэлгийэн кэбиспиппит. Я. Семёнов
Болуоту бэрэбинэлэри икки эрээтинэн кириэстии тэлгэтэн баран тылбыйан оҥоруллар. СДН СФУуХМ
♦ Тылын тылбый кэпс. — кими эмэ саҥатыттан матар, саҥарбат оҥор. ☉ Заставить замолчать кого-л., укоротить язык кому-л. (букв. защемить язык)
Кырдьыгы эттэххинэ, тылгын тылбыйыахтара, саталаахтык саҥардаххына, сааскын сарбыйыахтара. Софр. Данилов
[Алааппыйа] иһигэр кини илиитин-атаҕын бохсубут, тылын-өһүн тылбыйбыт дьоҥҥо өһүллүбэт өһүөнүн хам баттаан ньимийбитэ. П. Аввакумов
Тыбыырар эн тылгын тылбыйыах буолар, сэрэнэ-сэрбэнэ сырыт. Ф. Постников. Тыынын тылбый — кими эмэ суох гын, өлөр. ☉ Лишать жизни кого-л. (букв. зажимать чей-л. дух)
[Тойонноро фрицбарон] Тыынар тыыннааҕы Тыынын тылбыйарга Тыыллан-хабыллан турда. Эллэй
Кини, Кыракыйын тыыныгар турбут киһи тыынын тылбыйдаҕына, хаанын халыттаҕына эрэ өһө-сааһа ситиһиллиэн сөп. «Чолбон»
◊ Тылбыйар кынаттаах — бултанар көтөр (үксүгэр кус). ☉ Промысловая птица, дичь (обычно водоплавающая)
Күн уота сылыйарын, харалдьык тахсарын кытта тылбыйар кынаттаах бииһин ууһа …… үөһэнэн Улуу Маҥан Дуол диэки тардыспытынан барбыта. Далан
Көлүйэлэр тылбыйар кынаттааҕы букатын хаһан да түһэрбэтэх, көччүппэтэх кэриэтэ кураанахсыйдылар. В. Сыромятников
Ол түүн даҕаны, сарсыарда даҕаны кус көппөтөх, кинилэр биир да тылбыйар кынаттааҕы харахтаабакка халтайы кэтэһэн тахсыбыттар. «ХС»