I равный, подобный чему-л.; адаҕа саҕа собо карась величиной с колодку (о крупном и жирном карасе); иннэ сүлүү-түн саҕа с ушко иголки; уулуу турар оҕус хараҕын саҕа фольк. подобно глазу пьющего быка (говорится о чём-л. сильно расширившемся, выпуклом); тэбиэн саҕа хара санаатааҕар түөн саҕа үрүҥ санаа ордук посл. чем чёрная мысль с верблюда, лучше светлая мысль с моксу; өс саҕа буол = см. өс II.
II 1) ворот, воротник; сон саҕата воротник пальто; саҕатыттан ыл = схватить за шиворот; 2) край, граница; начало чего-л.; тыа саҕата опушка леса; ходуһа саҕата край сенокосного участка; туу саҕата края верши.

иитэ-саҕата форма; очертания, контур; иитэ-саҕата биллибэт буолбут таҥас одежда, потерявшая свою форму; иитинэн-саҕатынан хаалаа = набить, наложить до краёв (напр. дров в камелёк).

I дьявол, чёрт; сах сиэтин ! чёрт побери!; сах билэр чёрт его знает.
II уст. время; бу сахха в это время; хайа сахтан? с какого времени?; күөх сах разгар лета (букв. зелёное время).

время.

1) высекать огонь (огнивом); 2) делать что-л. (очень настойчиво, долго); саҕан көрдөөтүм да булбатым я искал очень долго, настойчиво, но не нашёл.

n. collar; border

I
аат.
1. Таҥнар таҥас киһи моонньун тулалыыр чорбох салҕааһына. ☉ Воротник. Ырбаахы саҕата. Сон саҕата
□ Сатабыллаах саһыл саҕалаах (өс хоһ.)
Үрүҥ ырбаахылаах, саҕата ойуулаах этэ. С. Ефремов
△ Киһи моонньун уонна таҥаһын саҕатын ыккардынааҕы аһаҕас. ☉ Вырез в одежде для шеи, ворот
[Тогойкин] болтуотун нэлэккэйдэнэн баран тилигирэччи сахсыммахтаата. Онуоха саҕатынан хаар киирэн көхсүн тымныынан хаарыйбахтаата. Амма Аччыгыйа
2. Туох эмэ саҕаланар, тугу эмэ кытта быысаһар кытыыта. ☉ Начало, край, внешняя граница чего-л.. Тыа саҕата. Сыһыы саҕата. Хадьымал саҕата
□ Халлаан бороҥ солко бүрүөтэ илин саҕатыттан хастанан улам арыллан иһэр. Амма Аччыгыйа
Кэтэх тыа куобаҕа, Кэрии саҕатыгар киирэн, Кэрдиис таҥалай суолу Кэккэлэтэ сүүрбүтэ. П. Тобуруокап
[Уол] чанчыгын саҕатыттан бычыгыраабыт көлөһүнүн илбирийбит бүлгүннэринэн дьүккү соттон кэбистэ. Эрилик Эристиин
◊ Саҕатыттан ыл кэпс. — киһини атаҕастаан саҕатыттан тутан илиилээ, күүскүнэн дьаһай, кыылы кэтэҕиттэн тутан өрө көтөх. ☉ Схватить за шкирку, за шиворот (человека), за загривок (зверя). Баһырҕас оҕотун саҕатыттан ылан атын сиргэ көһөрдө
□ Хамначчыт Сэмэн эрэйдээҕи саҕатыттан ылан таһырдьа астылар. Бэс Дьарааһын
Оо, миэхэ кыах биэрдэллэр — мин сэлээнниир эр дьону саҕаларыттан ылыам этэ! Н. Габышев
ср. др.-тюрк. йаха, тат. яка, бур. заха ‘ворот, воротник’, др.-тюрк. саха ‘подножие горы’, монг. зах ‘край, окраина; воротник’
II
дьөһ. Ким, туох эмэ кээмэйинэн, хаачыстыбатынан кимиэхэ, туохха эмэ тэҥнэһэрин көрдөрөр. ☉ Выражая уподобительные отношения, указывает на величину, объём, качество: равный кому-чему-л.. Адаҕа саҕа собо
□ Тэбиэн саҕа хара санаатааҕар түөн саҕа үрүҥ санаа ордук (өс хоһ.)
Уулуу турар оҕус хараҕын саҕа. Саха фольк. Кини саҕа куһаҕан суох. Амма Аччыгыйа

көр бөх II
Алта-сэттэ хос үрүттээх биир бүтүн соҕус хаалбыт землянкаҕа киирдим. Кураанах кэнсиэрбэ иһитэ, бөх-сах элбэх. Т. Сметанин
Бастаан Кузьма Петрович малынсалын былдьыахтара, онтон эн биһикки курдуктар бөхпүтүн-сахпытын сахсыйыахтара. Н. Якутскай

аат.
1. Туох эмэ быһыыта, киэбэ; туох эмэ омооно, барыла (үксүгэр тард. ситимигэр тут-лар). ☉ Форма, очертания, контур, абрис чего-л. (преим. употр. в притяж. ф.)
Били, кэтэн баран өҥөнөн көрө-көрө хаамсыбыт таҥастара иитэ-саҕата биллибэт гына алдьаммыт. Эрилик Эристиин
Кини бинсээгин сиэптэригэр хааһылана сылдьан имиллибит, иилэрин-саҕаларын сүтэрбит маллар, манна бэйэлэринэн көһөн киирэн сыталлара кинини соһутта. Н. Заболоцкай
2. Туох эмэ кирбиитэ, кыраайа, муҥутуур уһуга. ☉ Граница, край, предел чего-л.
Өрүс икки өттүнээҕи талахтар көстүбэт буоланнар, иитэ-саҕата биллибэт киэҥ сир иһигэр киирбит курдуга. Болот Боотур
Кинилэри тула - иитэ-саҕата биллибэт киэҥ-нэлэмэн туундара. Н. Габышев
3. көсп. Туох эмэ чуолкайа, быһаарыылааҕа. ☉ Ясность, определенность чего-л.
Ситиспит түмүгүн туора киһиэхэ былдьатан баран, кини билигин саҥа түмүгү хантан баран, туох иитин-саҕатын булан, хаһан тиийэн ситиһиэхтээҕин билбэт туруктаах хаалбыта. В. Яковлев
Онон милииссийэҕэ үлэтин, этэргэ дылы, кыратыттан улаханыгар диэри иитин-саҕатын араарар кыахтаах киһинэн биллэр. М. Попов

I
туохт.
1. Хататынан чокуур тааһы охсуолаан уотта ыл. ☉ Высекать огнивом огонь из кремня. Хататынан уотта сах
□ Ньырбачаан эмиэ кыымы сахпыта, бу да сырыыга кыым эмиэ умуллубута. Далан
[Нэк Ньукулай] удьурҕай хамсатын хостоон табах уурунна, кыаны кымаахтаан чокууру кытта бииргэ ыга тутта, хататын охсон сахта. В. Протодьяконов
2. көсп. Туох эмэ кытаанаҕы чабыйан сытыытык тыаһаа (хол., ат туйаҕын туһунан). ☉ Звонко стучать по чему-л. твёрдому (напр., о копытах лошади)
Дьиэлэр таас эркиннэрин лаһыгырыы саҕан, уулуссаны бүтүннүү ааллаан, тааҥкалар киппэриһэллэр. Амма Аччыгыйа
Ытылҕан айаннаах табалар Ый уота ыһыллар муостаахтар! Ураһа уоттара кытыастар, Ууналааҥ, уот саҕар туйахтар! М. Тимофеев
3. көсп. Кимиэхэ эмэ туох эмэ санааны, иэйиини күөдьүт, туох эмэ уотун иит. ☉ Пробуждать, возбуждать, зажигать в ком-л. какие-л. чувства, мысли
Даша, эн мин дууһабар олоххо эрэл, муҥура суох таптал, инникигэ дьулуур уотун сахпытыҥ. Э. Соколов
Иһэр саас, иһэр саас, Эн эргит эдэрбин! Сүрэхпэр саҕан аас Сүтэрбит мичээрбин. В. Гольдеров
Уус-уран бөлөхтөр хардарыта сылдьыһыылара туһалаах буолуоҕа, элбэх саҥа санаалары саҕыаҕа. И. Федосеев
ср. др.-тюрк. чах ‘высекать (искру, огонь)’, алт., тув. чак ‘высекай огонь’
II
1. аат.
1. эргэр. Куһаҕан саҥнаах күүс, тыын. ☉ Недобрая сила, недобрый дух
Саҥарарга сах ууһуттан аналлаах, Үөхсэргэ үөдэн ууһуттан үһүттэриилээх, Этиһэргэ ис-иһиттэн имэҥнээх. Өксөкүлээх Өлөксөй
Өһөгөй дьалхаана Өрө үллэҥнээтэ, Өлүү дүбдүргэнэ, Сах быһылаана буолла. П. Ойуунускай
2. үөхс. Үөдэн. ☉ Чёрт. Бу туох сах эбитэй
□ «Мин буолтум иннигэр аһыыр да киһи көстүбэт
Саҕы сах илдьэ бардын!» — диэбит да [Чааччахаан] тахса көппүт, сүүрэн испит. Саха фольк. Хамаанда эрэ сах: үмүөрүһүү, үөрүү-көтүү соҕотохто хос иһигэр өрө ньиргийэ түстэ. П. Филиппов
2. саҥа алл. суолт. Ким эмэ тугу эмэ сөбүлээбэтин, абааһы көрөрүн бэлиэтиир. ☉ Выражает недовольство чем-л., огорчение
— Эт эрэ, Таал-Таал эмээхсин ханна барда? — Ээ сах, мин билиэм дуо? Саха фольк. [Былаас:] Сах, туох хабараан маһа түбэстэ. А. Софронов
♦ Сах билэр кэпс. — ким да билбэт. ☉ соотв. бог знает, чёрт его знает
Сах билэр. Уһун солкуобай көрдүү барар ини. В. Яковлев. Сах сиэтин (салаатын) кэпс. — туох эмэ кыаллыбатаҕы оҥоро, быһаара сатыырбыттан аны уурайабын, итинник хааллын диэн этии. ☉ соотв. чёрт с ним
Ээ, сах сиэтин кинилэри. Бэйэлэрэ өйдөрүн-төйдөрүн булуннуннар. С. Никифоров
ср. др.-тюрк. йах-йух ‘всякая всячина’
III
аат., эргэр. Туох эмэ буолар кэмэ. ☉ Момент, период времени, связанный с каким-л. событием
Аныгы албастаах сахха Айхалы тардыһан, Алҕаатаҕым буоллун Саҥа ыччаппын. Өксөкүлээх Өлөксөй
Санааргыыр сахха Саҥа санаа сайдан тахсар. А. Софронов
Көһөр сахха дьоннорбутун кытта бииргэ тутуспутунан сылдьарбыт. Н. Тарабукин (тылб.)
◊ Хайа сах (сахха) — хайыы-үйэҕэ, көһүппэтэх курдук түргэнник, эрдэ. ☉ Неожиданно скоро, быстро, уже
Бурдуктара хайа сахха саһара буспут. Н. Якутскай
ср. казах. шак ‘период’, каракалп. шаҕ ‘пора’, бур. саг ‘время’, кум. чакъ, др.-тюрк. чах, тат. чак, уйг. чаҕ ‘пора, время’