саҥардыыта диэн курдук. Саҥардыытааҕыта бара илик этилэр
□ Саҥардыытааҕыта …… Бүлүү түөрт оройуоннарын аэропортара сабылланнар, сөмөлүөттэр көппөт буолбуттара. «Кыым»

нареч. недавно, не очень давно; саҥардыытааҕыта барбыттар оказывается, они уехали недавно.

I
көр элгээн
Сөкү күөллэргэ чөҥөрүйэ уолан эрэллэр, арай, күөллэри барыларын холбуур сөкү бэйэтин элээнэ субуллан хаалбыт. А. Фёдоров
Суоллар кытыыларыгар, сүөһү хаспыт аҥхайдарыгар, элээннэргэ саҥардыытааҕыта түспүт ардах уута сиргэ ситэ иҥмэккэ, халыйан сытар. А. Бэрияк
II
аат.
1. Ханнык эмэ сүрүн баһыйар дьүһүҥҥэ атын өҥүнэн харахха быраҕыллар балаһа, дьураа. ☉ Полоса чего-л., выделяющаяся цветом, формой на общем фоне
Анньыылар бары биир элээнинэн бардылар. Чыҥырҕаан, көбүргээн олороллор. Н. Босиков
Куобах суолунан элээн оҕотунан суолун муннараары туора-маары ойо-ойо кыыһы батыһыннаран барда. УуУЛ
Чаас аҥаара холобурдаах виноград угун элээннэринэн, чымырыыттаах таастарынан уонна кинилэр быыстарыгар үүммүт тамылҕаннарынан дьаарбайдым. М. Лермонтов (тылб.)
2. этногр. Былыргы саха таҥаһыгар (хол., соҥҥо, кэһиэччиккэ) сырдык дьураа, ойуу, сыһыары тигиллэр киллэһик эбэтэр оноо. ☉ Светлая полоска или вставка из другой ткани на старинной одежде якутов (напр., на пальто, безрукавке-жилетке)
Өлөҥ от үүннээх, манчаары батастаах, кылыс кымньыылаах, көппөх тэллэхтээх, көмүс элээн таҥастаах кылаҕадаһын кыыс сүүрдэн иһэн, иэнинэн түһэн хаалбыт. Саха фольк. Кэһиэччик холбоһуктарын санныттан саҕалааҥ, элээнин, уолугун хаппаҕын тигиҥ. ААН ТИиК

I
туохт.
1. Туохха эмэ дириҥник өтөн киирэн симэлий (ууну, убаҕаһы этэргэ). ☉ Впитываться, всасываться во что-л. глубоко
Ардах уута иҥэн, Адьас малыс буолбут. Күннүк Уурастыырап
Уһаты хоруппуппут. Күһүн туора бысталаабыппыт. Ол аата сааскы хаарын уута сиригэр иҥмэккэ суха суолунан иҥнэри устун дөбөҥнүк ааһарыгар кыах биэрбиппит. М. Доҕордуурап
Суоллар кытыыларыгар, сүөһү хаспыт аҥхайдарыгар, элээннэргэ саҥардыытааҕыта түспүт ардах уута сиргэ ситэ иҥмэккэ, халыйан сытар. А. Бэрияк
2. Оборон бэйэҕэр илдьэ хаал, арахпат курдук биһилин. ☉ Пропитываться насквозь, впитываться полностью
Болотуна ырбаахылар көҕүстэригэр көлөһүн иҥмитэ, орто ойуун дүҥүрүн сирэйин саҕа буолан, хараарыҥныы турда. Амма Аччыгыйа
Хайдыбыт сиринэн буруо иҥмитэ саһаран көстөрүттэн астыммыт курдук тутунна. Болот Боотур
«Мин субу аҕай кэллим ээ», - дии тоһуйда Уйбаан уонна убайыгар оҕунуох иҥмит чэрдээх илиитин уунна. Н. Лугинов. Оҕунуох иҥмит харыларын быар куустан баран турааччы. А. Федоров
3. көсп. Умнуллубат, арахсыбат гына хатанан хаал (хол., өйгөр-санааҕар, сүрэххэр). ☉ Оставаться, сохраняться, оседать в памяти, в сердце (навечно)
Күүстээх, көдьүүстээх тыл кэмигэр, сөпкө, ис сүрэхтэн этиллиэн наада. Оннук тыл кулгаахха иһиллибэт, сүрэххэ иҥмэт буолуон сатаммат. Амма Аччыгыйа
Арай ити дьикти нарын мичээр Кириһээн өйүгэр-санаатыгар сүппэт гына иҥэн хаалбыта. Д. Таас
«Өрөбөлүүссүйэ буурҕатын кинээстэр сатаан сибииккэҕэ хаайыахтара суоҕа, кини үлэһит норуокка бүтүннүүтүгэр иҥэн сылдьар улуу күүс», - дии санаата Александр Сергеев. М. Доҕордуурап
4. көсп. Олохсуйан хаал (хол., хос аат). ☉ Укорениться, укрепиться, войти в обиход; пристать, привязаться (напр., о прозвище)
Фашист сидьиҥ аармыйатыгар талаанньыт, торбуйахсыт, тирбэҕэһит диэн сааттаах аат хара мэҥ буолан иҥнэ. Амма Аччыгыйа
Онтон ыла Сүөдэргэ «Сылгыһыт Сүөдэр» диэн хос аат иҥмитэ. Н. Якутскай
Кини дьиҥнээх аата Петр, ол эрээри дьон кинини кыра эрдэҕиттэн таптаан Чаҕылыыс диэн ааттаан, ити хос аата киниэхэ иҥэн хаалбыта. Н. Габышев
♦ Ас иҥмит киһитэ (дьоно) - суон, төрөлкөй, арыы-сыа ньалҕаарыйбыт киһитэ. ☉ Плотный, тучный, упитанный и рослый человек (букв. пропитанный пищей человек)
Моторуһан түһэн, ас чахчы иҥмит дьонноро. Эдэр киһи эмиһэ көрүөххэ куһаҕанын! Н. Лугинов
Хатыҥырын, уҥуох-тирии дии. Хайаан ас иҥмэтэх баҕайытай? Софр. Данилов
Киһи (дьон) тыла иҥмит (тыл иҥмит) көр киһи тыла хонор. Тыл иҥнэҕинэ, Аат хонноҕуна, Сэттээх-сэлээннээх буолуо. Өксөкүлээх Өлөксөй
Дьон тыла иҥмитин кэннэ төлөрүйэр бэрт кытаанах буолсу. А. Софронов
Тыа да, куорат да кырдьаҕастара эн тускар тыллара кырыыламмыта сүрдээх. Киһи тыла иҥмит киһитэ аанньа буолбат. П. Филиппов
тюрк. сиҥ
II
аат.
1. Киһи сирэйин уҥуоҕа ордук биллэр көп эттээх миэстэтэ. ☉ Скула; щека
Эмээхсин да хараҕын уута иҥин быһаҕаһыгар диэри субурус гына түстэ. Ньургун Боотур
Саалын, бэргэһэтин үөһэ-аллара тардыалаабытыгар көрбүтэ: киһитин хаҥас иҥиттэн баттаҕын саҕатыгар тиийэ быһа охсуллубут баас чэрдийэ хараарар. Софр. Данилов
Иҥин уҥуохтара лоппоруһан тахсыбыт, хоп курдук таҥастаах аҕам киһи турар. М. Доҕордуурап
Кыһыл саһыл уорҕата Толбоннурар таҥаһыгар, Бүтүннүүтэ кып-кыһыл, Үрдүк иҥэ - арыы саһыл. Р. Баҕатаайыскай
2. Киһи иэдэһин тэтэркэйэ. ☉ Румянец на щеках
Кыһыл көмүһүн кыырпаҕа быһыылаах, кыыс оҕо дьэдьэн иҥинээҕэр ордуктук кыыһан, тэтэрэ дьиримниир [Өлүөнэ эбэм]. Суорун Омоллоон
Сааскы халлаан сарыалыныы Сардаҥалаах иҥнэрдээх Кырасыабай үчүгэй Кыыс бэрдэ буолбут кини. Күннүк Уурастыырап
♦ Иҥин да таттарбат түөлбэ. - аахайбат, кыһаллан да көрбөт. ☉ соотв. и ухом не ведет (не обращает ни на что внимание)
Оҕонньор ол аайы иҥин да таттаран көрбөт быһыылааҕа. Н. Заболоцкай
Баабыр [киһи аата] иҥин да таттарбат. Хамсатын аргыый, холкутук оборор. Н. Заболоцкай. Иҥин хаана быһытталанна (иҥэ быһытталанна) - дьүһүнэ-бодото уларыйыар диэри улаханнык уордайда, кыыһырда. ☉ соотв. лицо перекосило (напр., от гнева); кровь бросилась в лицо
«Өссө "сүбэлиирдээх" эбээт... - Бодневскай иҥин хаана быһытталанна. - Барбос иннигэр эккэлиэ суохпут». Болот Боотур
Кини, ортолуу чэйдии олорон, иҥэ быһытталанан, иэдэһэ үмүрүтэ тардан, ойон турда. А. Сыромятникова. Иҥин хаана кэйбит (иҥэ кэйбит) - иэдэһэ кып-кыһыл, тэп-тэтэркэй буолбут (долгуйан. кыбыстан, араас иэйииттэн). ☉ Лицо зарумянилось, на щеках заиграл румянец (от сильного волнения, страсти, порыва чувств и т. п.)
Иҥэ кэйдэ, Сырайа сырдаата …… Күлүм аллайда, Күлүүк буолла. Өксөкүлээх Өлөксөй
Бэйэтэ сүүрбэччэлээх, иҥин хаана кэйбит. Киниэхэ туох көстөр бука барыта саҥа таптаабыт сүрэх курдук үөрэр-күлэр. Күндэ
Хараҕын тэрбэччи көрөн, иҥин хаана кэйэн, күлүм аллайан хаһааҥҥытааҕар да тупсубут көрүҥнэммит. Г. Угаров

аат.
1. Айанныырга, сылдьыһарга аналлаах синньигэс балаһа сир. ☉ Дорога, путь, трасса. Улахан суол. Аспаал суол. Ыллык суол
□ Ленскэйгэ диэри аптамабыыл сылдьар суола баар буола охсубут. И. Данилов
Омоох суолунан иккилии таба көлүллүбүт түөрт наарта субуһан иһэллэр. Н. Габышев
Омоох суол, көнө, айан суола, ыллык суол... Син эмиэ суол арааһын кэриэтэ, дьон олоҕо араас, майгыннаспат, тус-туспа суол... В. Гаврильева
△ Уунан, салгынынан сылдьар, айанныыр сир, миэстэ. ☉ Водный, воздушный путь. Быйыл уу суола эрдэ аһылынна
□ Ньурбаны Саха сиринээҕи салгын суолун арҕааҥҥы аартыга диэн ааттыыллар. И. Данилов
2. Айан, сырыы. ☉ Поездка, пребывание в пути
Көҕөнү ылан илиибэр туппутунан, суолбун салҕаан истим. Суорун Омоллоон
Ити курдук олох, охсуһуу туһунан кэпсэтэ-кэпсэтэ доҕордуулар ыраах суолу билбэккэ хааллылар. М. Доҕордуурап
Кинилэр суолларын ортолоотулар. Н. Заболоцкай
3. Туох эмэ сымнаҕаска (үктэннэххэ, хаамтахха, тайаннахха о д. а.) ойууланан хаалар ойуу. ☉ Отпечаток, след
Кини түстэ да — хайыһар суолугар иҥнэ биэрдэ. Амма Аччыгыйа
Боруу саҕатыгар тиийбитим, кумахха улахан тайах саҥардыытааҕы суола олорон хаалбыт. Т. Сметанин
Нөҥүө күнүгэр аһаан-сиэн, таҥаспытын, ол-бу малбытын хомунан эһэм суолун устун бардыбыт. Н. Тарабукин (тылб.)
4. көсп. Туох эмэ хаалбыт бэлиэтэ, чинчитэ. ☉ Признак, след чего-л.
Эх, Мишка, Мишка. Тугу оҥостон эрэриҥ буолла? Тоҕо эрэ дьүһүҥҥэр дьол сылдьыбыт да суола суох. Н. Лугинов
Дьиҥэр историяҕа олох да суола суох хаалыах киһини Распе …… үйэтиппит. ФЕВ ДьС
5. Биир туспа туох эмэ көстүү, буолуу. ☉ Действительное, вполне реальное событие, явление, дело
Ол эрээри кырдьаҕас Даарыйа саамай таптыыр суола — остуоруйа. Амма Аччыгыйа
Дьэ, үөрүүлээх суол доҕоор! Н. Неустроев
Дьонуттан быстан соҕотоҕун тайҕа быыһыгар үрэх баһыгар хаалара чаҕаан суол. Далан
«Хотуой, бэҕэһээ Талкы оҕонньордоох диэки сылдьан сүрдээх суолу истэн кэллим», — диэтэ. Күндэ
6. Туспа көрүҥ. ☉ Отдельный вид, разновидность
Үс суолунан сирбит эбит: хараҕа олоҕо суох — дьэргэлдьигэс, саҥата астыга суох — дьабдьыгырас уонна собулҕаны тоҥсуйар суорга дылы, собону көхсүттэн сиир. Амма Аччыгыйа
Аттыгар, күөх тыаҕа, Араас суол чыычаахтар, Көҥүлү хоһуйан, Көҥүлү туойдулар. Күннүк Уурастыырап
Сарсыныгар Миитэрэй Мотуруонаҕа лааппыттан икки суол ырбаахы таҥаһын …… ылан кэлбитэ. Н. Түгүнүүрэп
7. көсп. Киһи туохха эмэ тугунан, хайдах гынан, тиийэрэ; тугу гынан ситиһэрэ. ☉ Путь, стезя; способ достижения чего-л.
Үлэ — үөрүү, үлэ — дьол, Үлэ — үүнэр, сайдар суол. Эллэй
Биһиги таба суолга турар эбиппит. И. Федосеев
Ибрагим ити бутуурдаах соҕус боппуруоһу быһаарар суолу була охсубут этэ. В. Гаврильева
Былаас, балаһыанньа «минньигэһэ» Туоскуну абылыыр. Туоскун карьера оҥостуу суолугар үктэнэр. «ХС»
8. көсп. Киһи бүтүн олоҕун эбэтэр ханна эмэ сылдьарын устатыгар тугу оҥорбута, оҥороро. ☉ Жизненный путь; направление деятельности
Олох суола оруоса сибэккинэн тэлгэммэтэх диэбиккэ дылы, кини элбэх эриирдээх-мускуурдаах олоҕу олорон ааспыт. Ф. Софронов
Елена Иннокентьевна көнө суолга таһаарбыт дьоно олус элбэхтэр. «Кыым»
Онтон үтүөрэн тахсаат, бойобуой суолун танковай биригээдэтин кытта кыайыыга тиийэ салҕаабыта. «Кыым»
♦ Суола сойбут (тоҥмут) — 1) суох буолбут, мэлийбит. ☉ соотв. и след простыл
Көрбүтүм, хайыы-үйэ суоллара тоҥмут! И. Данилов
Бөлүүн дуу, билигин дуу ити уол ордук-хоһу саҥарбыта буоллар, мин суолум сойбута ыраатыах эбит. «ХС»
Мин таһырдьа ыстанан тахсыбытым да, уолаттар суоллара хайыы-үйэҕэ сойбут этэ. С. Сарыг-оол (тылб.); 2) өлбүт. ☉ Умер, скончался
Аныаха дылы тыыннаах үһүө. Суола тоҥно ини. А. Сыромятникова
Таҥхай Баһылай иһигэр көөнньөрбүт өһүөнүн аны аһаҕастык этэн сааммыт, суола сойбут Сэмэҥҥэ сытыы быһаҕын кыыныттан таһааран кылбаҥната-кылбаҥната кыбдьыгыраамахтаабыт. «ХС». Суолбут икки аҥыы — өйбүт-санаабыт олох тус-туһунан, бэйэ-бэйэбитин өйдөһүөхпүтүн табыллыбат диэн этии. ☉ Разойтись во взглядах, обнаружить полное несогласие в чм-л. (букв. у нас разные дороги)
[Михаил — Николайга:] Бар! Киэр бар! Аны эн миэхэ наадаҥ суох, киэр бар, эн биһикки суолбут икки аҥыы! С. Ефремов
Суолгун көннөр көр көннөр. Чэ, оччоҕо билигин Чаҕыл Иванович биһикки суолбутун көннөрө турдахпыт. «ХС»
Чэ, туох буолуой, ол чөҥөчөк үрдүгэр сынньана түһүллүө уонна суолу көннөрүллүө. «Кыым». Суолгун сабын — буруйданар, түбэһэр дьыалаҕыттан куотунан, ону кэрэһэлиир тугу эмэ суох гын эбэтэр тугу эмэ толук аҕал. ☉ соотв. заметать следы
Деомид Бакланов …… биир киһини булбутун, ол киһи тыынынан бэйэтин суолун саптынаары гынарын кэпсээн биэрэр. Н. Якутскай
Ол гынан киһилии бырастыылаһан, миигин бэлэҕинэн симиир, көрдүҥ дуо? Харчынан! Суолун сабыннаҕын көр эрэ! И. Чаҕылҕан. Суолла ас (арый, солоо, үктээ) — туох эмэ саҥаны төрүттээ, саҕалаа. ☉ Быть основателем, зачинателем чего-л. (букв. открыть дорогу)
Тыл албан аатырбыт худуоһунньуга Горькай өлбөт-сүппэт айымньыларынан саҥа суолу арыйбыта. Софр. Данилов. В. Кейметинов, А. Кривошапкин литература киэҥ толоонугар тус бэйэлэрэ суол үктээн киирдилэр, айымньыларын бэчээттэттилэр. АНТ ДьҮС
Уруй дуу, саха кыыһа! Уруй, ылбыт уордьаҥҥар: Хаһан да күндү буолаллар Суол аһар бастакылар. «ХС». Суолла биэр — ким эмэ тугу эмэ гынарыгар мэһэйдэһимэ, туора турума. ☉ Не мешать кому-л. что-л. делать
Суолун (оннун) буллар көр буллар. Айан суолун тут көр айан. Бу айан киһитэ кинилэр аттыларынан ааһар айан суолун тутан иһэр. Эрилик Эристиин
Күһүнүгэр Аркашалыын тус-туһунан чаастарга түбэһэн, уһун айан суолун туппуппут. П. Аввакумов. Ир (ириэнэх) суолун ирдээ, тоҥ (тор) суолун тордоо көр ир II. Эн миигин сибилигин өлөрбүтүҥ, таһыйбытыҥ да иннигэр убайым Ньургун Боотур обургу кэллэҕинэ — ир суолбун ирдиэҕэ, тор суолбун тордуоҕа, мин кэппин кэтэрдиэҕэ. Ньургун Боотур
Тоҥ суолбун тордонон көрөөр, Ириэнэх суолбун ирдээн көрөөр. П. Ойуунускай
Кэ- тит суолун кэһимэ (уһун суолун оймоомо) көр кэтит. Кэтит суолун Кэспэт буолуҥ, Уһун суолун Оймообот буолуҥ. П. Ойуунускай
◊ Суол аана көр аан I
Суол аанынааҕы ороҥҥо Быргый ийэтэ Мааппа эмээхсин, ыалдьан өлөөрү ынчыктыыынчыктыы, хамсаабакка-имсээбэккэ, сээкэй эргэ нэк тыытырхайыгар сууланан көппөх тахсан сыппыта. Күндэ
Сыппа оҕонньор Халытарга олох маһын тура охсон биэрдэ, бэйэтэ суол ааныгар баар мас кыстыыр диэки сукуҥнаата. И. Никифоров
Манчаары кыратык ботугуруу-ботугуруу, туран суол ааныгар барбыт. МНН. Суол туруута — кыһын өрүс, күөл мууһа үрдүнэн сылдьарга, айанныырга сөп буола тоҥуута. ☉ Достаточное промерзание рек, озёр для прокладки зимней ледовой дороги
Эн күһүн суол туруор диэри манна соҕотоҕун олорон эриэҥ этэ. Суол турдаҕына дьоҥҥун көһөрөр бырайыаһы, суточнайы, подьёмнайы барытын толору төлүөхпүт. Р. Кулаковскай
Суол турдаҕына кэлии-барыы элбиэҕэ, оччоҕо ааһааччылар үксүөхтэрэ. «ХС». Тиһэх суол — киһи өлөн ииҥҥэ киириитэ, көмүллүүтэ. ☉ соотв. последний путь (о похоронах)
Аны мантан инньэ тиһэх суолгар аттанаргар хомуннахха эрэ табыллыыһы. Н. Лугинов
Аҕабытын тиһэх суолугар даҕаны атаарарбытыгар кэлэ сылдьыбатаҕа. М. Попов
Кинини биһиги оскуола бүтүннүүтэ …… тиһэх суолугар атаардыбыт. «ХС». Тимир суол — пуойас айанныырыгар аналлаах тимир ыллык суол. ☉ Железная дорога
Оччотооҕуга кинилэр тимир суолунан айаннаабыттар. Суорун Омоллоон
Уоран богуон анныгар кытаахтаһан, тимир суол устун Мундербегы көрдөөн Ташкент, Фергана куораттарга …… сылдьыбыта. Эрилик Эристиин. Сыарҕа суола — сыарҕа үчүгэйдик халтарыйар гына түспүт хаар, хаар суол. ☉ Санный путь
А.П. Серебровскай 1929 — 30 сыллардаах кыһын Алдаҥҥа сыарҕа суолунан тиийэн кэлэ сылдьыбыта. ЯАМ СД
Күһүн сыарҕа суола турарын аҕай кытта Сергей Иванович уокуругу кэрийэ, ыарыһахтары эмтии айаннаабыта. И. Федосеев. Ыраахтааҕы суола эргэр. — былыр сылга биирдэ харчынан ылыллар нолуок. ☉ Царская повинность
«Оттон ыраахтааҕы суолугар бу баар», — отуу ойоҕоһуттан тэрэпиискэҕэ сууламмыт биэс сүүстээх харчыны ылан көрдөрөр. Амма Аччыгыйа
Урут «ыраахтааҕы суолун харчыта» диэн сыллата аайы түһээн кэлэрэ. Н. Якутскай. ДТС йол, тюрк. йол, юл, ёл, чол, дьул