светать; таһырдьа сырдаан эрэр на дворе светает; түүн сырдаабыт настали белые ночи # хараҕым сырдаата в глазах у меня посветлело (напр. после болезни).

несов. 1. (становиться светлее) сырдаа; кубарый, туртай; голубая материя от солнца светлеет күөх таҥас күн уотуттан кубарыйар; 2. (светать) сырдаа; 3. (виднеться — о светлом) сырдаан көһүн, сандаар.

брезжиться несов. 1. безл. (светать) сырдаа, сырдый; чуть брезжило саҥардыы сырдаан эрэрэ; 2. (едва светиться) кыламнаа, кылаҥнаа; в степи чуть брезжит огонёк степькэ уот кыламныыр.

сов. 1. что или с неопр. саҕалаа, =ан бар; начать строительство тутууну са-. ҕалаа; начать работать үлэлээн бар; 2. с неопр. =ан эр, =ан бар; начало светать сырдаан эрэрэ; начал накрапывать дождь ардах таммалаан барда.

туохт. Сыыйа, кыралаан сырдаа (халлаан туһунан этэргэ). ☉ Чуть светать
Илини туһулаан көрдөххө, Им биллэ суһуйан эрэрэ. Күннүк Уурастыырап
Илин халлаан улаҕата Тыҥ батыйа кылаанын курдук Суһуйа хатан …… сырдаан эрэр эбит. ТТИГ КХКК. Тэҥн. суһуктуй

I
туохт., эргэр. Сырдаа (халлааны этэргэ). ☉ Светать, рассветать
Таҥарабыт сараата, Татыйыкпыт саҥарда. Суорун Омоллоон
ср. др.-тюрк. йару ‘светиться, сиять; радоваться’, кирг. жары ‘светать’
II
кэпс., сэтэр. Анараа дойдуга аттан, өл. ☉ Умирать, кончаться
Былыргылар ыраахтааҕы сараатаҕына, күн өлөр диир буолаллара. А. Софронов
Нэһилиэги иирдэ сыспыт илэ дэриэтинньик хайа муҥун дьэ сараатаҕа. И. Гоголев
III
саар I 1 диэн курдук
Анды аараабыт, хаас сараабыт Аатырар Араат муорабыт Олохсуйан үөскээбит эбит. Болот Боотур

нареч. 1) быстро, срочно; үлэбитин суһаллык бүтэрдибит мы быстро закончили работу; бу суругу суһаллык тириэрт срочно доставь это письмо; 2) перен. разг. расторопно, быстро, проворно (рабо тать). суһугур светло-серый (о масти лошади). суһуктуй = 1) светать, рассветать; халлаан суһуктуйан эрэр светает; 2) перен. становиться белёсым; баттаҕа суһуктуйбут волосы его тронула седина; 3) перен. блёкнуть, увядать; от-мас суһуктуйбут растение завяло.

дьүһ. туохт.
1. Төгүрүйэ кэҥээ уонна сырдаа (сырдык араҕас харах туһунан). ☉ Быть круглыми и ясными (о светло-карих глазах). Хотойдуу сытыы хараҕа арылыйар
□ Мунньаҕы Өлөксөй салайар, Уоттаах хараҕа арылыйар. С. Васильев
2. көсп. Сырдаан, сандааран көһүн. ☉ Показаться, виднеться ярким, сияющим
Аҕыйах сыл иһигэр Аар тайҕа быыһыгар Алмаас куората Арылыйа сырдаата. Саха нар. ыр. III
Күн үтүөтэ арылыйан тахсыбыт. Амма Аччыгыйа
Доҕоруом, эйэҕэс хараххар Дойдуҥ халлаана арылыйар, Будьурхай куудара баттаххар Волгаҥ күнэ чаҕылыйар. Л. Попов
ср. др.-тюрк. ары ‘очищаться; светать’

туохт.
1. Ырааһыр, сырдаа, үчүгэйдик көстөр буол (хол., былыттаах халлааны, туманы, буруону этэргэ). ☉ Сделаться ясным, прояснеть, просветлеть (напр., о небе, очистившемся от облаков, тумана, дыма)
Былыттаах халлаан дьайҕаран, толору ый көһүннэ, ыйдаҥа сырдатта. Болот Боотур
Туман арыый дьайҕарбыкка дылы. Суорун Омоллоон
Табахтааһын тохтообута, салгын арыый дьайҕарбыта. Далан
Халлаан сырдаан, дьыбар күүһүрэн барда, илин диэки дьайҕарбыт чараас былыт сардаҥа уотунан кытара кыыста. Н. Заболоцкай
2. Сырдаа, сырдаан кэл (хол., хараҥа түүн кэнниттэн). ☉ Становиться светлым, светать (о наступлении утра)
Дьаҥха түүн дьайҕаран, Саабыла биитинии, Сарсыарда чаҕылыс гыммыта. Эллэй
Сааскы түүн барахсан, Дьайҕара сырдаата. Күннүк Уурастыырап
«Тохтоо! Ким иһэрий?»- өссө да ситэ дьайҕара илик борук-соруктан саҥа көбдьүөрдэ. Н. Кондаков
3. көсп. Дьэҥкэр, тарҕан, аас (киһи санаатын, утуйар уутун туһунан). ☉ Рассеиваться, становиться яснее, отчетливей, проясниться (обычно о мыслях, сознании, сне)
Томмот тойон уһугунна. Арааһа сарсыарда чугаһаабыт: уута дьайҕарбыт. Софр. Данилов
Настарыанньа маҥнай лүҥкүрэн баран, кэлин син дьайҕарда. Н. Лугинов
Бастакы ыксамар санаалар арыый дьайҕарбыттар. Далан

туохт.
1. Арыый, кыратык сырдаа. ☉ Светать, рассветать
Халлаан илин кырыыта суһуктуйан барда. Амма Аччыгыйа
Балачча хаамсыбыппыт кэннэ халлаан илин кырыыта суһуктуйан барбыта. Далан
Илгэ туундаратыгар уһун хотугу түүн бүрүүкээтэ. Халлаан күнүс кыратык суһуктуйан ылар, онтон эмиэ боруорбутунан барар. С. Дадаскинов. Тэҥн. суһуй
2. Боруоран, хараҥаран көһүн. ☉ Сереть, темнеть
Урут күн ньуура суһуктуйдаҕына, сахалар «күн өллө» дииллэрэ. П. Ойуунускай
Күммүт тахсан сылыйан, эмиэ дьикти ичигэс сарсыарда буолла. Мааман хостуур сирбит эрэ күлүккэ суһуктуйан турар. Н. Габышев
Күн уота олус өһөн суһуктуйан эрэр. М. Доҕордуурап
△ Чаҕылхай өҥҥүн сүтэрэн өлбөөрүй, кубарый. ☉ Блёкнуть, бледнеть
Кулуумбаҕа чуоҕуспут сибэккилэр күнүскүлэриттэн быдан уратыйан, чаҕылхай кырааскалара суһуктуйа нуоҕаспыттар. Софр. Данилов
Оттоох өрүү күөх бэс маһым Иинэн-хатан хаалбыт. Турбутунан суһуктуйан, Хаарыан өҥө хагдарыйбыт. Урсун